یکشنبه ۱۰ مهر ۱۴۰۱
اخبار اصفهان
سرتیتر اخبار
چاپ خبر
10:26 - 1401/03/30

گذری بر تاریخ در دل محله علیقلی‌آقا؛

نشست تخصصی «تاب‌آوری مردم ایران در برابر مدرنیته در دوران پهلوی اول» با محوریت نقد و بررسی کتاب «ننگ‌سالی» برگزار شد

کتاب حاصل بخش کوچکی از تلاش این مجموعه در حوزه تاریخ شفاهی محله علیقلی‌آقا است که به خاطرات مردمی مرتبط با روزگار رضاخانی از جمله کشف حجاب، ممنوعیت روضه و قحطی در کوچه‌پس‌کوچه‌های اصفهان پرداخته است

به گزارش ندای اصفهان، عصر روز شنبه، اولین نشست تخصصی واحد تاریخ شفاهی دفتر مطالعات جبهه فرهنگی انقلاب اسلامی اصفهان در خانه مشروطیت اصفهان برگزار و حول کتاب «ننگ‌سالی» بحث شد؛ کتاب حاصل بخش کوچکی از تلاش این مجموعه در حوزه تاریخ شفاهی محله علیقلی‌آقا است که به خاطرات مردمی مرتبط با روزگار رضاخانی از جمله کشف حجاب، ممنوعیت روضه و قحطی در سال‌های ۱۳۱۴ و ۱۳۲۰ در کوچه‌پس‌کوچه‌های محله علیقلی‌آقا در اصفهان پرداخته است (لینک خرید کتاب از طاقچه).

این کتاب به قلم فائزه دره گزنی در 184 صفحه توسط نشر راهیار در سال 1401 به زیور طبع آراسته شده است.


در ابتدای نشست هاجر صفائیه، نویسنده انقلاب و دفاع مقدس و از محققین کتاب، درخصوص روش پژوهش و مراحل انجام کار بیان کرد: از سال ۹۷ با همراهی جمعی از محققین و پژوهشگران جوان اصفهانی، با جمع آوری خاطرات محله علیقلی‌آقا به عنوان یکی از محلات ریشه‌دار و تاریخی اصفهان، به روایت سرگذشت و تاریخ محله تا پیروزی انقلاب اسلامی در اصفهان پرداختیم.

 محله علیقلی‌آقا، محله‌ای با هویت فرهنگی، تاریخی و انقلابی است
وی افزود: تراکم وقایع انقلابی در محله علیقلی‌آقا با توجه به حضور آیت‌الله خادمی و خانه ایشان در محله به عنوان یکی از پایگاه‌های مهم انقلاب اسلامی در اصفهان، واقعه پنج رمضان و…، وجود مساجد و مدارس فعال و اثرگذار فرهنگی اجتماعی در کنار چهره‌ها و شخصیت‌های فرهنگی محبوب محله، بافت تاریخی محله و همبستگی و مشارکت اجتماعی بالا، بافت بومی ساکنین و پویایی و نشاط محله و… ما را بر این داشت که کمر همت ببندیم برای ثبت تاریخ شفاهی محله علیقلی‌آقا، که ثمره آن پس از طی فرایند سه ساله، به زودی در قالب «اطلس محله علیقلی‌آقا» منتشر خواهد شد.

در دل این محله‌نگاری، به موضوعات مهم و جذابی برمی‌خوردیم که به خاطر محدودیت زمانی و قالب اطلس، امکان انتشار آن را نداشتیم، اما خود به تنهایی ظرفیت کتاب با محوریت موضوعات خاص را داشتند. به همین خاطر بر آن شدیم که سایر فرآورده‌های محله‌نگاری را در قالب کتاب‌های موضوعی مرتبط با محله درآوریم. یکی از مهم‌ترین آن‌ها خاطرات کهنسالان محله از ماجراهایی بود که یا خود شاهد آن بودند یا از زبان پدران و مادران‌شان شنیده بودند. از این بین موضوعات تاریخی مربوط به روزگار رضاخانی چون کشف حجاب، برگزاری روضه در ایام ممنوعیت روضه و قحطی از فراوانی بالایی در بین خاطرات کهنسالان برخوردار بود. ضمن اینکه در روایت تاریخ رسمی و غیر رسمی‌مان، اثر زیادی از ثبت این برهه از تاریخ دیده نمی‌شد. به همین دلیل، خاطرات را دستمایه تولید اولین کتاب موضوعی در پیوست اطلس محله علیقلی‌آقا قرار دادیم.
صفاییه با اشاره به اینکه در حین تکمیل جزییات خاطرات و مصاحبه‌های تکمیلی، بیشتر از پیش به جایگاه و اهمیت موضوع و جای خالی واقعه‌نگاری این موضوع در اصفهان و بوم‌های مختلف آن پی می‌بردیم، گفت: به فکر این افتادیم که در کنار خاطرات محله علیقلی‌آقا، در خصوص زمانه کشف حجاب در اصفهان دست به پژوهش گسترده‌تر و عمیق‌تری بزنیم. برای این کار فیش‌برداری درخصوص سه موضوع کشف حجاب، ممنوعیت روضه و قحطی از حدود ۳۰ کتاب، ۲۲ مجله و ۶۹ سایت، انجام و پس از آن سوال طراحی کردیم.
در ادامه با بیان اینکه مصاحبه با راوی‌ها به دلیل همه‌گیری کرونا مسأله‌ساز بود، تصریح کرد: جامعه آماری ما افراد ۸۰ الی 90 ساله‌ای بودند که به دلیل شیوع کرونا، منع دید و بازدید داشتند. از طرفی جلب اعتماد آن‌ها نسبت به گروه ما سخت بود، مهم بود در این فرایند، اعتماد شکل بگیرد.
وی ضمن بیان اینکه مشکل بسیاری از مصاحبه‌ها این بود که به‌دلیل گذشت زمان خاطرات را از یاد برده بودند، خاطرنشان کرد: جذابیت کار، تفاوت برخورد افراد با این موضوع بود؛ هرکدام با توجه به خلاقیت خودشان راهکاری برای این قانون اجباری پیش گرفتند.
تکثر روایت‌ها
صفاییه در پایان با بیان اینکه خروجی این پروژه صرفا یک کتاب نیست، بیان کرد: این پروژه خروجی‌های دیگری دارد، از ۲۵۰ نفر راوی ۳۰، ۴۰ نفر پیشینه خانوادگی خوبی دارند و قابلیت روایت نیمه‌بلند با محوریت سرگذشت زندگی خود را دارند.
کتاب را ۵ ساعته می‌شود خواند
در ادامه دکتر اصغر منتظرالقائم، استاد تاریخ دانشگاه اصفهان نیز با اشاره به اینکه کتاب ننگ‌سالی علاوه بر سند علمی، کاری هنری است، گفت: جنبه‌های مختلف کتاب قابل تحسین است؛ کار جدیدی بود که تاریخ را به صحنه مردم آورده و با طبقات پایین مصاحبه شده، با اسناد تطبیق داده شده و اسناد زینت کتاب شده است. وی ضمن بیان اینکه صفحه‌آرایی کتاب دلزدگی ایجاد نمی‌کند، اظهار کرد: فکر می‌کنم اگر کسی کتاب را دستش بگیرد تا ۵ ساعت آن را تمام می‌کند، وجود عکس راوی‌ها کنار خاطرات، باعث می‌شود این کتاب از نظر مستندنگاری قوی قلمداد شود.


منتظرالقائم با بیان اینکه این کتاب تاریخ معاصر ایران را بین دو قحطی روشن می‌کند، توضیح داد: این کتاب نگاهی به پهلوی از سال ۱۳۰۰ است که انعکاسی از وضعیت فرهنگی، اجتماعی، سیاسی و اقتصادی دوره ۲۰ ساله پهلوی اول در بیان محلی اصفهان و برخی به زبان ادبی امروز ایران است.
کار، کار انگلیس‌هاست!

استاد تاریخ دانشگاه اصفهان با بیان اینکه شاه با کشف حجاب مستقیما با دین در افتاد، اضافه کرد که تغییر شناختی را انگلیسی‌ها از ابتدای ورودشان به ایران انجام دادند. این تغییر شناختی امروزه به خوبی دیده می‌شود که از جنگ رسانه‌ای قوی‌تر است، منتها با کمک رسانه این تغییر در اذهان ایجاد می‌شود که رضاخان را خادم و روحانیت را جنایتکار معرفی کند؛ کتاب ننگ‌سالی این مسائل را به خوبی روشن می‌کند که این تغییر شناختی در مردم ایجاد نشود.
ایشان ضمن اشاره به اهمیت اسناد و خاطرات مرتبط با قحطی و نقش دولت‌های استعماری از جمله انگلستان در آن، نکاتی را پیرامون ظرفیت پرداخت بیشتر از این حیث برشمردند. در ادامه نکات اصلاحی، ویرایشی و محتوایی از جمله استناد روایت راویان با توجه به سن و سال آنها، توضیح برخی کلمات در پاورقی جهت آشنایی بیشتر مخاطب و اصلاح برخی عبارات و اصطلاحات کتاب، جهت دقت و بهتر شدن کتاب فرمودند.

در انتها ضمن تقدیر و تشکر از مجموعه تاریخ شفاهی اصفهان برای این کار هنرمندانه، از این مجموعه خواست چنین کاری را برای سایر محلات اصفهان نیز انجام دهند.
جای خالی روایت گروه‌های فراموش‌شده در تاریخ‌نگاری
مسعود کثیری، استاد تاریخ دانشگاه نیز ضمن ابراز خوشحالی و استقبال از ورود تاریخ شفاهی به عرصه مهم محله‌نگاری، با بیان خاطره‌ای به نقل از پدربزرگ‌شان از اینکه انگلیسی‌ها گندم‌ها را در گلپایگان از مردم خریده و به هنگام خروج از آنجا، برای اینکه به دست مردم نیفتد، کنار رودخانه به آتش می‌کشیدند، به بیان محاسن و معایب کتاب ننگ‌سالی پرداخت.

مسئول سازمان اسناد و کتابخانه ملی منطقه اصفهان در ادامه به ضرورت تولید اسناد شفاهی و غافل بودن ما از آن اشاره کرد و توجه به تاریخ اجتماعی و روایت فرودستان و گروه‌های فراموش‌شده جامعه و نه صرفا نخبگان سیاسی را کاری بسیار پر اهمیت دانست، چرا که بخش بزرگی از اتفاقات و وقایع تاریخی بر روی دوش همان‌ها بوده است و نقش مردم در تاریخ غیرقابل انکار است. وی در ادامه صحبت‌ها ضمن اشاره به اهمیت مردم‌نگاری، به تفاوت مردم‌نگاری و محله‌نگاری پرداخت و از حیث توجه به سنت‌ها، آداب و رسوم، روزمره‌گی‌ها، قصه‌ها و حکایات عامیانه مرسوم مربوط به یک محله خاص و … کتاب ننگ‌سالی را بیشتر کاری مردم‌نگارانه توصیف کرد تا محله‌نگارانه.

در ادامه اشاره داشت که بعضی موضوعات محله مثل سنت‌های شفاهی، آداب و رسوم و… ممکن است از منظر تاریخ نگاران سند تاریخی به حساب نیاید، اما مورخ جایگاه ارزش‌گذاری تاریخی و قضاوت بر روی اسناد شفاهی ندارد و خود اسناد و خاطرات شفاهی می‌تواند جایگاه استنادی خود را تعیین کند. کثیری در اهمیت مردم در روایت تاریخ، به اهمیت روایت گروه‌های مختلف چون گداها، جاهل‌ها، لوطی‌ها، پهلوان‌ها و… اشاره کرد، هر چند که ممکن است در جامعه به حساب آورده نشوند، اما بعضا در برهه‌های مختلف تاریخی نقش مهم و تعیین‌کننده‌ای داشته و دارند.

وی در ادامه به نکاتی چون دلیل انتخاب موضوعات کتاب در محله، استفاده از برخی منابع مکتوب در تولید سند شفاهی و … که جا داشت در مقدمه کتاب به آن اشاره شود، تصریح کرد. در رابطه با پیشگفتار ناشر استفاده از عبارات ارزشی را باعث ریزش مخاطب و لو رفتن موضوع و رویکرد کتاب و پیش‌داوری خواننده در رابطه با آن دانست که نتیجه عکس می‌دهد. در انتها در رابطه با استناد خاطرات مربوط به قحطی نیز نکات دقیقی مطرح کرد که نویسنده در ویرایش کتاب لحاظ کند.
تاریخ شفاهی، تاریخ فرهنگی، تاریخ محلی
ابوالحسن فیاض، استاد تاریخ دانشگاه اصفهان درخصوص این کتاب بیان کرد: از چند زاویه با این کتاب ارتباط برقرار کردم، فکر می‌کردم بعد از خواندن چند صفحه آن را کنار می‌گذارم، ولی چنان کششی ایجاد کرد و مرا به فضایی غیررسمی و همزمان جدی برد. چرا که راویان کتاب به یک معنا شخصیت نیستند، اما روایت‌هایی را نقل می‌کنند که مهم است و هنوز دامنگیر آنها هستیم. وی بحث خود را در سه حوزه جایگاه تاریخ شفاهی و کتاب ننگ‌سالی، مزایا و بهره‌هایی که با خواندن ننگ‌سالی حاصل شد و نکات و انتقادات دسته‌بندی کرد.

ننگ‌سالی را تلاقی سه حوزه از تاریخ‌های مضاف دانست؛ از حیث روش تاریخ شفاهی است، از حیث مضمون ذیل تاریخ فرهنگی تعریف می‌شود و از جهت محدوده تاریخی، تاریخ محلی محسوب می‌شود، به همین خاطر ترکیب هنرمندانه‌ای شده است.

در ادامه ضمن اشاره به اینکه باید وجود دفتر مطالعات جبهه فرهنگی در حوزه تاریخ شفاهی را مبارک شمریم، گفت: نقدها به این معنا نیست که در کار دگرگونی ایجاد شود، باید با همین دست فرمان ادامه دهید.

ننگ‌سالی نقطه مقابل محو تاریخ است!

اتفاقی که در تاریخ شفاهی می‌افتد این است که شما واقعه گذشته را به واقعه تاریخی تبدیل می‌کنید. در فلسفه تاریخ معتقدند که حادثه‌ای که در گذشته اتفاق می‌افتد زمانی مهم و اثرگذار به عنوان واقعه تاریخی به حساب می‌آیند که ثبت و نگارش شوند. کسانی که تاریخ را می‌نگارند، مهم‌تر از تاریخ‌سازان هستند. ما در تاریخ معاصر شخصیت‌های مختلفی داریم مثل ستارخان، شیخ فضل‌الله و … که اقدامات مهمی هم انجام داده‌اند، اما آدمیت مهم‌تر و شناخته‌شده تر است، چرا که اوست که تاریخ را تحلیل و تفسیر می‌کند. کسروی مهم‌تر شده است، هر چند که در مشروطه نیست، اما مخاطب از زاویه دید او به تاریخ نگاه می‌کند. این غفلتی که در تاریخ معاصرمان داشتیم و خوشبختانه در انقلاب اسلامی زود جلوی آن گرفته شد و مراکز ثبت تاریخ انقلاب اسلامی ایجاد شد که تاریخ را از دید تاریخ‌سازان انقلاب اسلامی بنگارد. این امر در این کتاب هم دارد اتفاق می‌افتد، هرچند که دیر این اتفاق افتاد و خاطرات بعضا با واسطه از پدربزرگ‌ها و مادربزرگ‌ها نقل می‌شود، اما این پیام را برای تاریخ‌نگاری انقلاب اسلامی دارد که در روایت تاریخ انقلاب و حتی وقایعی که نزدیک‌تر به ما هست از جمله وقایع انتخابات سال 88 و موضوعات جذاب دیگر هم باید به سراغ توده مردم رفت.

وی در ادامه صحبت‌ها در حوزه تاریخ شفاهی، اشاره داشت که تاریخ شفاهی می‌تواند در خدمت اهداف خوب قرار بگیرد، همانطور که می‌تواند در خدمت حصر یا محو تاریخ قرار بگیرد. ننگ‌سالی نقطه مقابل محو تاریخ است.

دکتر فیاض با اشاره به اهمیت محصولات رسانه‌ای با محوریت موضوع کتاب، گفت: وقتی بعضی خاطرات را می‌خواندم به فکر فرو می‌رفتم و حس همدلی در من ایجاد می‌شد. برخی صحنه‌هایی که خاطرات مربوط به کشف حجاب و ممنوعیت روضه‌ها در ذهن تصویر می‌کرد، این سئوال را ایجاد می‌کند که آیا می‌شود حکومتی تا این حد بی‌خردی به خرج دهد که امنیت جانی و روانی جامعه‌اش را به خطر بیندازد به بهای اینکه حکومتی مدرن شناخته شود؟

وی ضمن اشاره به نکات و توصیفات جذاب کتاب و ظرفیت‌های حسی و بصری خاطرات، به موضوع لباس جامعه ایرانی و حکمت‌های نهفته در آن پرداخت. در انتهای بحث به جای خالی مباحث تخصصی نشست در محیط‌های دانشگاهی اشاره کرد.

قانون کشف حجاب، دشنه‌ای بر هویت ایرانی اسلامی

مهدی تاجیانی یکی از محققین کتاب با اشاره به اهمیت مسئله هویت فرهنگی و تاریخی در محله، ضمن اشاره به موضوع نشست، بیان کرد: به طور معمول مخاطب با توجه به سیاست‌گذاری‌ها و … مسئله کشف حجاب را صرفا مناسکی مذهبی یا سیاسی می‌بیند، اما با توجه به آنچه که در خلال تحقیق و پژوهش و نشست و برخاست با اهالی  محل و آنچه  از فرامتن مصاحبه‌ها درک می‌کردم، به نظر مقاومت یا تاب‌آوری مردم در برابر قوانین کشف حجاب و جریان تجددخواهی، نوعی ایستادگی در برابر تهدیدات هویتی انسان ایرانی است که گویی در صدد انکار آن برآمده اند؛ به این معنا که پدربزرگ‌ها و مادربزرگ‌های ما، برای حفظ و بقای هویت ایرانی اسلامی‌مان از جمله نوع لباس و پوشش، جایگاه و حرمت زن در خانواده، اهمیت روضه در تربیت و رشد آدم‌ها و … که همگی جزوی از عناصر هویتی ما به حساب می‌آید، فداکاری و ایستادگی کردند تا حدی که از ترس از بین رفتن آن هویت و معنا از زندگی، قهره می‌کند و جان می‌دهد.

در پایان دکتر شهاب شهیدانی مورخ و نویسنده کتاب «تحولات خوشنویسی عصر صفوی» ضمن اشاره به کتاب «تاریخ نان» از ویلم فلور، و بیان اینکه نویسنده تاریخ نان در جهان را نوشته، ولی هیچ اشاره‌ای به جنایت انگلیسی‌ها در ایجاد قحطی گندم و نان در ایران نمی‌کند، به اهمیت روایت تاریخ از زبان مردم و توده‌ها و به دور از نگاه‌های شرق‌شناسانه پرداخت.

فائزه دره‌گزنی، تدوینگر کتاب ننگ‌سالی درخصوص تدوین و نگارش کتاب اظهار کرد: محتوای دست من مصاحبه‌های پیاده‌سازی‌شده با اشخاص بود سعی کردم از کلماتی که افراد استفاده کردند، استفاده کنم، دوست داشتم به زبان پدربزرگ‌ها و مادربزرگ‌ها باشد.
وی با بیان اینکه مشکل اصلی این بود که جزییات زیادی از خاطره‌ها را به دلیل کهولت سن راوی‌ها یا روایت از فرزندانشان نداشتیم، توضیح داد: سعی کردم توصیفات متناسب با شرایط محله و شرایط زندگی آن زمان باشد و تلاش کردم عناوینی خارج از کلیشه‌هایی که گفته می‌شود، بیاید.
ننگ‌سالی، اشاره به تلخی روزگار واقعه دارد
دره‌گزنی با اشاره به انتخاب عنوان کتاب گفت: پیدا کردن عنوانی که دربرگیرنده سه موضوع باشد، سخت بود، عنوان ننگ‌سالی ناظر به وجه سختی و تلخی کار دارد. چون بحث محله‌نگاری بود، فکر می‌کردم نیاز است اسامی کوچه‌ها، حمام‌ها و بازارها آورده شود.
تدوینگر کتاب ننگ‌سالی با اشاره به اینکه سعی شده جملات در کتاب با ارجاع و سند باشد، در خصوص فصل قحطی عمده خاطرات مربوط به قحطی بعد از جنگ جهانی دوم بود، اما بعضی خاطرات هم بود که به قحطی دوران جنگ جهانی اول اشاره داشت و به خاطر اهمیت ثبت آنها، در کنار خاطرات قحطی دوم آورده شد که ممکن است مخاطب را دچار تردید کند. وی در ادامه گفت: یکی از چالش‌ها بحث تکرار بود، در این خاطرات رسیدن به تکرار برای ما از باب سندیت مهم بود و خیلی مصاحبه‌های دیگری داشتیم که این مطالب در آن تکرار می‌شد، ولی خاطراتی که جزئیات بیشتری داشت را تدوین کردم.

در انتها در خصوص فصل‌بندی و عنوان خاطرات نیز اشاره داشت که سعی کردم متناسب با فضای خاطرات، فصل مربوط به کشف حجاب را با عنوان «پرده‌نشین» و «پرده» در شماره‌گذاری خاطرات، عنوان «شاه‌نشین» متناسب با خاطرات ممنوعیت روضه‌ها و «کتیبه» در شماره‌گذاری خاطرات و عنوان «خاک‌نشین» برای فصل آخر و «چونه» در شماره‌گذاری خاطرات آن انتخاب کنم.

در انتهای مراسم، لوح یادبود امضای کتاب توسط اساتید مدعو امضاء و یادداشت کوتاهی در کنار هر امضاء به یادگار ثبت شد.

 

انتهای پیام/

برچسب‌ها: , , , , , , ,

مطالب مرتبط

نظر شما
نام :

ایمیل :

از درج کامنت های توهین آمیز معذوریم
متن کامنت :
 


دوره جامع آموزش خبرنگار کوله پشتی/ ثبت نام تا 30 تیر/ کلیک کنید
دوره جامع آموزش خبرنگار کوله پشتی/ ثبت نام تا 30 تیر/ کلیک کنید
 توانبخشی کوشا/ با مجهزترین امکانات 09134126065
توانبخشی کوشا/ با مجهزترین امکانات 09134126065
آموزش سواد رسانه به کودکان- خرید کتاب قصه های کرمیلو
آموزش سواد رسانه به کودکان- خرید کتاب قصه های کرمیلو
پایگاه خبری رهیافته
پایگاه خبری رهیافته
اصفهان شرق
اصفهان شرق
تبلیغات در مردمی ترین سایت استان اصفهان؛ 09132706715
تبلیغات در مردمی ترین سایت استان اصفهان؛ 09132706715
به توان تشکیلات! (کتاب تقدیرشده منتقدین) 09132706715
به توان تشکیلات! (کتاب تقدیرشده منتقدین) 09132706715