پنجشنبه ۱۰ آذر ۱۴۰۱
اخبار اصفهان
سرتیتر اخبار
چاپ خبر
18:58 - 1401/02/19

درس خارج فقه (جلسه ۶۵)

استاد محسن جلالی (زید عزه)/ مبحث: اخذ الاجرت علی الواجبات النظامیه

در ادامه تقریر درس خارج فقه اجاره استاد حجت الاسلام محسن جلالی (زید عزه)؛ مورخ ۱۰/۱۱/۱۴۰۰، اقوال در اخذ اجرت علی الواجبات النظامیه و حاشیه بر عروه، به نظر طلاب حوزه علمیه، اساتید و پژوهشگران می رسد.

ندای اصفهان- حجت الاسلام جواد جلوانی

(مدرسه علمیه ملاعبدالله)

در ادامه تقریر درس خارج فقه اجاره استاد حجت الاسلام محسن جلالی (زید عزه)؛ مورخ 10/11/1400، اقوال در اخذ اجرت علی الواجبات النظامیه و حاشیه بر عروه، که از روی صوت پیاده سازی شده است به نظر طلاب حوزه علمیه، اساتید و پژوهشگران می رسد.

جهت دریافت دروس قبلی اینجا را کلیک کنید.

***

مبحث: اخذ الاجره علی الواجبات النظامیه

(جلسه 65)

اعوذ بالله من الشیطان الرجیم، بسم الله الرّحمن الرّحیم، والصلاة والسلام علی محمّد و آله اجمعین.

ادامه مسئله ۱۳:

بحث در اجاره برای اتیان واجبات بود و ادله ای که داشت. انصاف این است که برای واجبات عینیه اجاره مشکل دارد، یعنی اینکه کسی اجیر بشود که نماز واجب خودش را بخواند و اجرت بگیرد، چون ماهیت اجاره این است که اجیر برای دیگری کار بکند، آنوقت این نمازی که من باید برای اطاعت امر الهی بخوانم چطور این را تملیک کرده باشم؟ چون در اجاره تملیک یا تعهد به دیگری است. این را در واجبات عینیه نمی شود منکر شد و شهرت عظیم هم روی این هست، حالا اجماع نه ولی شهرت عظیمه هست. در کلمات متاخرین هم وجود دارد که واجبات عینیه اجاره نمی شود.

مثلا فرض کنید پدر یا مربی هدیه ای می دهد، اینها اجاره نیست؛ یا مثلا کسی می گوید اگر نمازت را خواندی من این هدیه را به تو می دهم. اینها در واقع تشویقات و هدایا است و به عنوان اجاره نیست. ممکن است این ادله ای که ما گفتیم مثلا اکل مال به باطل بله آنچه جناب آقای خویی و بعضی دیگر فرمودند که واجب عینی است ولی شما می گویید اول وقت بخوان، اول وقت یا در مسجد خواندن. اگر برای اصل نماز بخواهید اجرت بدهید درست نیست اما بگویید اگر بروی مسجد و نمازت را در مسجد بخوانی من این اجرت را به تو می دهم، من تو را اجیر می کنم که نمازت را در مسجد بخوانی.

جهت اول بحث منافات وجوب با اجاره بود که بحثش تمام شد. آنچه نهایت بتوانیم بگوییم در واجبات عینیه و کفاییه گفتیم آنجایی که از شارع مقدس دلیل داشته باشیم که بخواهد این کار مجانی انجام شود مثل تعلیم، تجهیز میت، اینها را دلیل داریم و مذاق شارع است که اینها مجانی اتفاق بیافتد.

اما در مطلق واجبات کفایی این ادله کفایت نمی کند. همینجا مسئله ای را در واجبات کفایی مطرح بکنیم که استثنایی را در کلمات قائلین به بطلان اجاره در واجبات عینیه و کفاییه داریم. یعنی حتی آنهایی هم که گفتند اجاره در واجبات کفاییه باطل است (ما به این اطلاق نگفتیم)، حالا اگر کسی قائل شود که اجاره در واجب کفایی باطل است یا به دلیل خاص که اگر دلیل خاص بگوید مذاق شارع است که مجانی باشد، این را همه جا و در همه واجبات نمی تواند ادعا کند.

اگر بخواهد بگوید مطلقا اجاره در واجبات عینیه و کفاییه باطل است باید به همین ادله ای که بیان و نقد کردیم استدلال کند. اینهایی که قائل می شوند به بطلان اجاره در این واجبات یک استثنایی در کلماتشان است و آن استثنا نسبت به واجبات نظامیه است.

واجبات نظامیه

واجبات نظامیه یعنی واجباتی که به ملاک «حفظ نظام» واجب شده است. مثل حرفه ها، صناعات، خدمات، طبابت، مهندسی، پزشکی و… اینها را می گویند واجباتی که برای حفظ نظام معیشت و امور مردم است. اینها واجب کفایی است، عده ای باید به اینها قیام کنند. مثلا اگر روزی در شهری طبیب نبود، باید مردم و حکومت جمع شوند برای حفظ نظام از جایی طبیبی بیاورند. کما اینکه زمانی از هندوستان می آوردند یا یک نفر را که استعدادش خوب است، تحریک و تجهیز کنند که برو درسش را بخوان و مهارتش را پیدا کن، بیا در این شهر پزشک بشو و این کار را انجام بده.

زندگی و معیشت و حیات اجتماعی بالاخره یک سری صنایع و حرف مانند نانوا می خواهد. قدیم در خانه ها همه نان درست می کردند اما امروزه ما به خیلی از این چیزها نیاز داریم. نانوایی، بنایی، مهندسی نیاز است اینها همه لازم است و واجب کفایی. گفته اند اینها که واجب کفایی است «من به الکفایه» باید به آن قیام کنند. در واجبات نظامیه پول و اجرت گرفتن و اجاره بستن اشکالی ندارد. همان هایی که مثل سید قائلند که در کتاب الاجاره فرمود «لا یجوز الاجاره لإتیان الواجبات العینیّه و الکفاییّه»، ایشان در خاتمه همین کتاب الاجاره که ان‌شاالله به زودی داریم می رسیم، در خاتمه در مسئله السابعۀ عشر می فرمایند:

«لا بأس بأخذ الاجره علی الطبابۀ و إن کانت من الواجبات الکفاییّه لأنّها کسائر الصنایع واجبة بالعرض، لانتظام معایش العباد». ولو از واجبات کفاییه است ولی أخذ اجرت بر طبابت اشکالی ندارد. پس شما که گفتید «لا یجوز اجاره بر واجبات کفاییه» این پس معلوم می شود استثنا هست.

در آن خاتمه ۱۷ که می گویند لا بأس چرا؟ چون این ها مثل سایر صنایع واجب بالعرض هستند، برای نظم معیشت مردم هستند. ممکن است بگویید در این شهر واجب کفایی است که طبابت کنید، حالا اگر در یک محل یک طبیب بود یا اصلا طبیبی نبود طبابت بر این آقا واجب عینی می شود، بنابراین می تواند اجرت بگیر یا خیر؟ بله باز هم می تواند بگیرد. «بل یجوز و إن وجبت عیناً لعدم من یقوم بها غیره» جایز است اجاره بگیرد چون غیر از او دیگر کسی نیست که قیام کند به امر طبابت، پس واجب عینی می شود و باز هم جایز است، چرا؟ یک استثنا پیدا کردیم در واجبات توصلی که عبارت شد از واجبات نظامیه، واجباتی که ملاک حفظ نظام است.

در کلام جناب سید در خاتمه ۱۷ عبارتی است «لانّها واجبة بالعرض» ایشان اینجوری تعبیر کرده اند گفتند آیا این دلیل و تعدیل است برای جواز اخذ اجرت واجب بالعرض یا اینکه این دلیل برای واجب کفایی بودن است؟ ایشان می فرمایند این دلیل برای واجب کفایی بودن است، واجب بالعرض است.

مرحوم حکیم می فرمایند من در بعضی از نسخه های عروه دیده ام که این «لأنها واجبة بالعرض» نیست، «واجبة بالعوض» است. یعنی چرا می توانید اخذ اجرت کنید؟ اگر واجبة بالعوض باشد دلیل برای جواز اخذ اجرت می شود، اینها از آن واجباتی است که از اول گفته اند می توانید در مقابلش عوض بگیرید. خود مرحوم حکیم می فرماید این نسخ غلط است، واجبة بالعوض بودن غلط است، چرا؟ اگر شما بگویید واجبة بالعوض یعنی در موضوع اینها عوض گرفتن اخذ شده و معتبر است، حالا اگر پزشکی خواست مجانی کار کند بلاعوض باشد کأنّه واجبش را عمل نکرده!

 اشکالش اینجا می شود که حالا اگر کسی می خواهد این کار را انجام دهد ولی عوض نگیرد، آیا واجب را انجام نداده است؟ کأنّه قید این واجب این است که بالعوض باشد. مگر اینکه کسی بگویید این جواز اخذ اجرت است نه اینکه مقیدش کند؛ علی ای حال می شود واجب.

این صحبت جناب حکیم که می فرمایند اگر واجبة بالعرض باشد این در واقع تعدیل است برای واجب کفایی بودن و اگر واجبة بالعوض باشد تعدیل است برای جواز اخذ اجرت، ولی می گویند این نسخه غلط است که واجب بالعوض باشد. پس این تعلیق برای جواز اخذ اجرت نیست.

به نظر می رسد که همین واجب بالعرض باشد، و همین واجبة بالعرض دلیل باشد برای جواز اخذ اجرت و بگوییم واجبات کفایی دو دسته اند: یک دسته آنهایی که به عنوان ثانوی یعنی به عنوان حفظ نظام واجب می شود. اما یک دسته از واجبات کفاییه به عنوان ثانوی و حفظ نظام نیست، زمانی که میت هست و مؤمن فوت کرده چه کسی باید غسل و کفن و دفنش کند؟ این واجب کفایی است برای حفظ نظام هم نیست.

اما یک سری از مشاغل و حرف به عنوان ثانوی حفظ نظام می شود چون نظام معیشت و زندگی است نه اینکه تکلیف اولی از ناحیه خود شارع باشد که بگوید این میت را تجهیز کن که واجب توصلی و کفایی هست. به مردم و مومنین و مسلمانان می گوید اگر کسی بین شما فوت کرد میت احترام دارد، او را بردارید غسل بدهید و کفن کنید و دفنش کنید، این واجب کفایی است. از این محله که هزار نفر هستند و این بنده خدا هم کسی را ندارد یک نفر هم که این کار را کرد از بقیه ساقط می شود.

خب دلیل اینکه می شود برای واجب بالعرض اخذ اجرت کرد، چیست؟ چون واجب بالعرض است؟ نه اینکه خودش به تنهایی دلیل تام نیست.

 دلیلی را جناب آقای شاهرودی در بحوث فی الفقه مطرح کرده و گفته اند آنچه که واجب است در این صنایع و آن چیزهایی که برای حفظ نظام است مثل: پزشکی، مهندسی، اینها استعداد و آمادگی یک سری افراد برای این کارها است؛ خود فعل یعنی خود طبابت واجب نیست. آنچه واجب کفایی است این است که یک عده این آمادگی و توانایی و هنر را داشته باشند که اگر کسی به ایشان مراجعه کرد بتوانند طبابت کنند.

واجب در واقع «تحصیل آن استعداد و آمادگی» است، آن علم و دانش و حرفه و اینهاست، خود آن طبابت و عمل واجب نیست. شما برای آن طبابتت می توانید پول بگیرید اما برای تحصیل و آمادگی باید بروید آن را احراز کنید. ممکن است نه از باب اجاره بلکه بیت المال کمک کند عده ای را برای حفظ نظام زندگی مردم به این دانش ها و حرفه ها تجهیز کند، ولی بعدا که توانمند شد به او مراجعه می کنند و می گویند ما را طبابت کن و صحت و مرضمان را چک کن، دوا و درمانمان کن، این عمل دیگر واجب نیست.

 این بیان ایشان است اما نظر ما این است که آنچه واجب است، طبابت است و خود طبابت کردن و مردم را دیدن این واجب است.

بیان دیگری جناب آقای خویی در مستند دارند که جلسه قبل هم گفتیم در مطلق واجبات کفایی می گویند آنچه واجب کفایی است «طبیعت طبابت و این صنعت» است. اما مجانی بودن و قید مجانیت ندارد، این طبابت باید در جامعه باشد، یک عده باید قیام به طبابت کنند اما آیا شارع گفته مجانی باشد؟ خیر قید مجانیت نداریم. ما قبلا گفتیم در واجباتی نمی شود پول گرفت که بدانید شارع می خواهد مجانی باشد، در این واجبات کفاییه حفظ نظام ما می دانیم که شارع اینها را می خواهد اما طبیعت و مطلقش را می خواهد نه به قید مجانی بودن.

این بیان جناب آقای خویی در مطلق واجبات کفایی می آید و دیگر کاری به واجبات حفظ نظام هم ندارد ولی در واجبات حفظ نظام بیان می شود و در بقیه هم به همین ملاک گفته می شود.

اما برویم سر فتوی؛ فتوایی که بحث همین واجبات عینیه و کفاییه است. در تحریرالوسیله حضرت امام خمینی مسئله ۳۴ از کتاب الاجاره «لا یجوز للانسان عن یوجر نفسه للأتیان بما وجب علیه عینا، کالصلوات الیومیه، و لا ما وجب علیه کفاییّاً علی الاحوط». حضرت امام هم صریح فتوی می دهند که در واجبات عینیه که بر خودت واجب است نمی شود اجیر شد. برای نمازهای یومیه و روزه نمی توانید اجیر شوید.

آقای خویی و بعضی دیگر گفته اند فقط آنهایی که دلیل داشته باشیم باید مجانی باشد و الا مطلق به اینکه واجب است، نه دلیل نداریم. اما حضرت امام می فرمایند علی الاحوط. توجه کنید اینکه گفتم فرق بین واجبات کفاییه برای حفظ نظام و واجبات کفاییه ای که نه به عنوان خاص باشد که در کلام سید بود، حضرت امام این را می فرمایند: «اذا کان وجوبه کذلک بعنوانه الخاص» واجب کفایی که به همین عنوان خاص تجویز میت واجب شده نه به عنوان حفظ نظام.

پس واجب کفایی در بیان حضرت امام که بیان راهگشایی است، در تحریرالوسیله واجب کفایی دو تا است:

یک واجب کفایی که به عنوان خاص خودش واجب شده کفاییتاً و یک واجب کفایی که به عنوان حفظ نظام واجب شده بالعرض؛ یعنی به واسطه یک عنوان دیگر واجب شده نه به عنوان خودش. مثلا شما می گویید: پزشکی، مهندسی، طلبگی و عالم دینی اینها واجب است یا خیر؟ به عنوان خودش خیر اما به عنوان حفظ نظام بله واجب است. ما بحث طلبگی را به عنوان واجب کفایی می گوییم. باید عده ای باشند، مسائل و احکام دینی را بلد باشند و به مردم هم یاد بدهند.

اینجا می فرمایند که «اذا کان وجوبه کذلک بعنوانه الخاص (در واجبات کفایی) کتغسیل الاموات و تکفینهم و دفن» و اما دنباله کلام حضرت امام در تحریر: «و اما ما وجب من جهت حفظ نظام و حاجت الانام کصناعات محتاج الیها و طبابۀ و نحوها فلا بأس بالاجاره و اخذ الاجره علیها». طبابت و چیزهایی که سید با عنوان ثانوی (بالعرض) واجب کفایی می گوید مثل صناعاتی که جامعه به آن احتیاج دارد، طبابت و غیره، بر اینها اخذ اجرت اشکال ندارد چون به عنوان خاص واجب نشده اند به عنوان ثانوی و بالعرض است.

توجه کنید بعد حضرت امام می فرمایند «کما أنّ اجارة النفس للنیابه علی الغیر حیاً و میتاً فیما وجب علیه» شما نایب یک پیرمردی شوید که دیگر نمی تواند حج برود، می شود در زمان حیاتش حجش را بروید. وقتی می گویند این نمی تواند حج برود لازم نیست بگذارید بمیرد بعد بروید، می شود به نیابتش کسی را بفرستند. اینکه الآن می شود نیابت کرد یا آنکه مرده و حالا نماز یا روزه اش را بجا می آوری، دیگه واجب خودت نیست، واجب کس دیگری است، اینجا می شود، لابأس به. جناب حکیم هم در منهاج الصالحین همین را دارند.

موارد فتوای دیگر در مسئله ۴۷۶ «منهاج الصالحین» که این منهاج اصلش مال سید محسن حکیم است و آقای خویی، آقای سیستانی، آیت الله وحید این بزرگان هم بر این تعلیق و حاشیه دارند. این مسئله می گوید:

«لا تجوز الاجاره علی تعلیم الحلال و الحرام و تعلیم الواجبات مثل الصلاه و الصیام و غیرهما مما هو محل الابتلاء علی الاحوط وجوباً»؛

می بینید بعضی آقایان ما روی منبر مسئله می گویند، شاید یک دلیلش این است که شبهه می کنند ما مسئله بگوییم روی منبر می خواهیم پول منبر را بگیریم، اما تعلیم حلال و حرام را نمی توانید پول بگیرید. این ها جزو واجبات کفایی است که اگر شما مسائل دین را بگویید مرحوم حکیم در منهاج می فرمایند علی الاحوط نمی توانید برای این پول بگیرید؛ بعد احوط را هم می گویند احوط وجوبی است.

سپس قیدی اضافه می کنند «بل اذا لم یکن محل الابتلاء فلا یخلو عن اشکال ایضاً» حتی مسئله ای که شما یاد می دهید که محل ابتلاء مردم هم نیست، البته بعد استثنا هم می زند. آقای وحید خراسانی صراحتا می گویند الاظهر الجواز، در مسائل غیر مبتلابه جواز است. بقیه هم عین همین را دارند که در تعلیم حلال و حرام و واجبات و…. اخذ اجرت علی الاحوط وجوبی نمی شود.

بعد اضافه می کنند «و لا یجوز اخذ الاجره علی تغسیل الاموات و تکفینهم و دفنهم علی الاحوط… و لا یجوز اخذ الاجره علی مسمی حفر القبر اللازم» یک قبر لازم هست، همه آقایان فتوی می دهند آن آقای قبر کن نمی تواند اجرت بگیرد برای کندن قبر، همین قبرهایی که الآن در باغ رضوان می کنند که الآن مسمای قبر است، حالا یک نفر می خواهد یک قبر با طول و عرض خاصی بگیرد که بیش از مسمّای قبر است، آن را می تواند برایش اجرت بگیرد، اما این قبرهایی که به زور آدم در آن جا می شود و مسمی القبر است «لاتصحّ الاجاره علیه علی الاحوط».

 در مسئله ۴۷۷ منهاج همین مسئله طبابت را دارند که «تجوز الاجاره علی الطبابه و معالجه المرضی سواء أ کانت بمجرد وصف العلاج ام بالمباشرۀ». می خواهد فقط توصیف کند که دوای شما این است یا اینکه خودش دست و آستین بالا بزند و بایستد و پای شکسته را عمل کند، برای اینها می تواند اجاره بر طبابت داشته باشد.

 مسئله ۴۷۵ هم در منهاج الصالحین دارد اما در تحریر ظاهرا ندارد. «لا بأس باخذ الاجره علی ذکر مصیبت سید الشهدا ع». اشکالی ندارد برای ذکر مصیبت سیدالشهدا اجرت بگیرد و فضائل اهل البیت ع «و الخطب المشتمل علی مواعظ و نحو ذلک مما له فائده عقلاییه دینیه او دنیویه».

این را هم جناب حکیم، هم آقای خویی، هم آیت الله سیستانی و هم آیت الله وحید دارند بنابراین کار اینجا برای مبلغین محترم و منبری ها کمی آسان می شود که اینها ذکر مصیبت می کنند. فرض کنید اگر اجرتی می گیرد (البته معمولا به عنوان هدیه است) ولی اگر به عنوان اجرت هم باشد اشکالی ندارد که بگوید من ده شب می آیم این مبلغ را به عنوان ذکر مصیبت، فضائل و مواعظ بگیرد. دیگر این دغدغه ندارد که در این بین احکام هم بگوید.

معمولا مراجع و علما گله مندند از اینکه احکام از منبرها رخت بر بسته است. یکی دو مسئله هم انسان بگوید ولی اجرتی که می گیرد برای این مسائل باشد، گرچه خیلی از خطبا و منبری های ما اخلاصشان به گونه ای است که این را به عنوان اجرت قبول نمی کنند و اصلا حرف پول و اجیر شدن و اینها نیست. می گویند ما می آییم اینجا منبر می رویم اگر آن آقا هدیه ای داد، داد، نداد هم نداده، این طور اخلاصش بالاتر است.

ادامه بحث جلسه آینده. والسلام علیکم و رحمه الله و برکاته.

انتهای پیام/

برچسب‌ها: , , , , , , , ,

مطالب مرتبط

نظر شما
نام :

ایمیل :

از درج کامنت های توهین آمیز معذوریم
متن کامنت :
 


دوره جامع آموزش خبرنگار کوله پشتی/ ثبت نام تا 30 تیر/ کلیک کنید
دوره جامع آموزش خبرنگار کوله پشتی/ ثبت نام تا 30 تیر/ کلیک کنید
 توانبخشی کوشا/ با مجهزترین امکانات 09134126065
توانبخشی کوشا/ با مجهزترین امکانات 09134126065
آموزش سواد رسانه به کودکان- خرید کتاب قصه های کرمیلو
آموزش سواد رسانه به کودکان- خرید کتاب قصه های کرمیلو
پایگاه خبری رهیافته
پایگاه خبری رهیافته
اصفهان شرق
اصفهان شرق
تبلیغات در مردمی ترین سایت استان اصفهان؛ 09132706715
تبلیغات در مردمی ترین سایت استان اصفهان؛ 09132706715
به توان تشکیلات! (کتاب تقدیرشده منتقدین) 09132706715
به توان تشکیلات! (کتاب تقدیرشده منتقدین) 09132706715