سه شنبه ۲۴ مهر ۱۳۹۷
اخبار اصفهان
سرتیتر اخبار
چاپ خبر
۱۱:۴۷ - ۱۳۹۷/۰۳/۱۶
افراط و تفریط در مکاتب فکری شرق و غرب؛
 خدای یونانی و خدای ایمانی   

نظام عالم مدرن به نوعي الهام گرفته و ميراث‌دار از نظام اساطيري يوناني است. هر انديشمندي مطابق با درك و فهم خود از واقعيت به گوشه‌اي از حقيقت اشاره كرد و با همان اصولي كه خود بنيان نهاده بود سعي در تفسير انسان و عالم نهاد و نظامي فراوان از واژه‌ها و گذاره‌ها را پديد آورد

ندای اصفهان- محمود فروزبخش

ریشه مدرنیته را باید در حال و هوای یونانیان جستجو کرد. یونانیان در زمان‌های بسیار قدیم نظامی اساطیری داشتند که بر مبنای رب‌النوع یا خداوندان گوناگون بنا شده بود. تقریبا تمامی مناسبات زندگانی یونانیان بر اساس این خدایان شکل می‌گرفت. آن‌ها خدای آب، خدای باد و خدای آتش و… داشتند. هر کدام از این خدایان توانایی خلقت داشتند یا به عبارت دیگر هر کدام از ایشان برای خود یک نظام داشتند.

در واقع مطابق با این نوع نگاه اساطیری هر خدایی می‌توانست برای خود یک منظومه‌ای تعریف نماید و خدای خلایق و ارزش‌های خود باشد، مثلا در میان این خدایان انبوه خدایی هم پیدا می شد که ناپاک بود و از او حتی فساد جنسی هم صادر می‌شد! پس در منظومه چنین خدایی مقوله فساد جنسی نیز تعریف شده بود.

می‌توان گفت نظام عالم مدرن به نوعی الهام گرفته و میراث‌دار از نظام اساطیری یونانی است. خوب که بنگرید متوجه می‌شوید که سال‌های شکل‌گیری مدرنیته، اندیشمندان فراوانی آمدند و هر کدام اصلی را زیربنای مباحث خود قرار دادند و بر روی آن منظومه‌ای معرفتی بنا نهادند. هر اندیشمندی مطابق با درک و فهم خود از واقعیت به گوشه‌ای از حقیقت اشاره کرد و با همان اصولی که خود بنیان نهاده بود سعی در تفسیر انسان و عالم نهاد و نظامی فراوان از واژه‌ها و گذاره‌ها را پدید آورد.

برای مثال مارکس، اقتصاد را به عنوان زیربنا پذیرفت و نظام معرفتی خود را بر چند اصل پایه نهاد. بر اساس آنچه مارکس گفت و نوشت تا به عنوان هزاران هزار صفحه محتوا تولید شده که هر یک در پی آنند که منظومه‌ای ترسیم نمایند و انسان، جامعه و هستی را تبیین کنند.

با اندکی دقت متوجه می‌شویم که میان آن‌چه مارکس و پیروانش انجام دادند به نظام اساطیری یونانی بی‌شباهت نیست. ناگهان خدایی ظاهر می‌شود خدایی در کنار سایر خدایان به اظهارنظر می‌پردازد، این خداوند دست به خلقت می‌زند و مطابق با آن‌چه خود می‌خواهد کثرتی پدید می‌آورد، کثرتی که برآمده از آن رب‌النوع است…

نیک که بنگریم سایر اندیشمندان و بزرگان عالم مدرن را نیز این چنین می‌بینیم. فروید بر اساس ناخودآگاه و عقده ادیپ بنایی را بنیان نهاد و بر اساس آن چند اصل خاص خود دنیا را تفسیر کرد و بعد از او بر حجم مطالب و عناوین افزوده شد. در سطح فلاسفه درجه اول غربی نیز چنانچه گذری بیندازیم متوجه می‌شویم که آنان نیز چنین کردند. دکارت و کانت را می‌توان دو رب‌النوعی دانست که مطابق با عقل و فهم خود دست به آفرینش نظام متکثر زدند و طرح عالم درافکندند که ما هنوز هم درگیر آن سیستم فکری معرفتی هستیم.

این در حالی است که در نظام عالم سنت یک نوع وحدت‌گرایی دیده می‌شود. در عالم اسلامی «الله» محور است و خداوند یگانه است که به عنوان اصل پذیرفته می‌شود. مطابق با عقاید سنتی، فرستادگان خداوند محکماتی را به همراه دارند که تنها آن محکمات به عنوان زیربنا و اصول عالم اسلامی قابل پذیرش است. پس این‌گونه نیست که هر متفکری بتواند سنگ بنایی را اصل قرار داده و نظامی ایجاد کند. پس تا حد زیادی در نظام الهی از کثرت‌های پراکنده عالم مدرن دور می‌شویم و سعی بر آن داریم که تمامی یافته‌های معرفتی خود را با الله و رسول‌الله تطبیق دهیم.

دو نوع افراط و تفریط

جا دارد در این مجال از دو نوع افراط و تفریط نام ببریم. گفته می‌شود اگر کسی به معابد بودایی برود و بخواهد آیین آنان را فرا بگیرد به او زیراندازی می‌دهند و می‌گویند بنشین و مشغول مراقبه شو! در واقع آن‌جا خبری از جزوه و کتاب و کلمات و جملات نیست بلکه تنها تأکید بر تزکیه، تصفیه، ریاضت و مراقبت است.

این دقیقا تفریطی است در مقابل افراط عالم غربی. در آن نظام اساطیری یونانی خداوند به موجودات گوناگون «تشبیه» می‌شد و رب‌النوع مختلفی به رسمیت شناخته می‌شد در واقع نگرش توحیدی آنان تشبیهی بود که به نوعی شرک می‌انجامید و در نهایت در عالم غرب شاهد ظهور خدایان گوناگونی بودیم که هر یک برای بشر دستورالعملی برای زندگی و سعادت داشت.

اما در مکاتب شرقی مانند بودا و کنفسیوس نظام تنزیه حاکم است یعنی آن که خداوند را از هر چیزی منزه می‌داند و از هرگونه بیانی در مورد او خودداری می‌کنند و خداوند را منزه از هرگونه توصیف و اشاره می‌دانند و این‌گونه است که چندان گزاره خاصی در مکاتب آنان یافت نمی‌شود.

حال آن که نظام سنت‌مدار اسلامی اگرچه بر محور وحدت بنا شده است اما کثرت در عالم نیز به رسمیت شناخته است. کثرات در عالم همگی با وحدت حقیقی یعنی کلمه الله ارتباط دارند. توجیه کثرات در عالم سنت به وسیله نظام اسماء و صفات الهی انجام می‌شود و در شریعت اسلامی گزاره‌های زیادی در حوزه‌های عقاید، اخلاق و احکام پدید می‌آید.

نظام عقاید، اخلاق و احکام نیز نظام‌هایی پراکنده نیستند که هر کدام واضعی جداگانه داشته باشد و این‌طور نیست که هر قسمت از اسلام را عالمی و مغز متفکری ابداع کرده باشد بلکه حقیقی بودن و صحت این گزاره‌ها در نسبتی است که با کلمه واحده الله برقرار می‌نماید و هر سخنی پذیرفته نیست و هر نظامی قابل وضع نیست.

لذا در اسلام اگرچه دایره سخنان و تعالیم بسیار فراتر از مکاتب تنزیهی شرقی است اما در هر صورت حجم مطالب و تنوع و کثرت آموزه‌ها و تولیدات فکری در عالم غربی بیشتر از اسلام است.

محمود فروزبخش- روزنامه نگار و پژوهشگر

انتهای پیام/

برچسب‌ها: , , , ,

مطالب مرتبط

  1. نوری گفت:

    باید توجه کرد که افراط و تفریط برای ملکات و صفات انسان و در نظام اخلاقی ارسطویی معنادار است و نمی توان به تفکر وصف افراطی یا تفریطی افزود.
    اگر اسلام تفکری دارد که کثرت را در عین وحدت و وحدت را در عین کثرت تبیین میکند، باید این تفکر را شناخت و نه آنکه با ترسیم دو وجه افراطی و تفریطی حقانیت آن را ثابت کرد!
    حتی در نگاه افراط و تفریط و تعادل هم صرف میان افراطی و تفریطی بودن حقانیت نمی آورد، بلکه آنچه حقانیت می دهد تفکری است که افراط و تفریط را باطل میکند.

  2. نوری گفت:

    باید توجه کرد که افراط و تفریط برای ملکات و صفات انسان و در نظام اخلاقی ارسطویی معنادار است و نمی توان به تفکر وصف افراطی یا تفریطی افزود.
    اگر اسلام تفکری دارد که کثرت را در عین وحدت و وحدت را در عین کثرت تبیین میکند، باید این تفکر را شناخت و نه آنکه با ترسیم دو وجه افراطی و تفریطی حقانیت آن را ثابت کرد!
    حتی در نگاه افراط و تفریط و تعادل هم صرف میان افراطی و تفریطی بودن حقانیت نمی آورد، بلکه آنچه حقانیت می دهد تفکری است که افراط و تفریط را باطل میکند.

نظر شما
نام :

ایمیل :

از درج کامنت های توهین آمیز معذوریم
متن کامنت :
 


به توان تشکیلات! (کتاب تقدیرشده منتقدین) 09132706715
به توان تشکیلات! (کتاب تقدیرشده منتقدین) 09132706715
سفریاران، بلیط ارزان هواپیما، تور گردشگری سراسر کشور
سفریاران، بلیط ارزان هواپیما، تور گردشگری سراسر کشور
تبلیغات در مردمی ترین سایت استان اصفهان؛ 09132706715
تبلیغات در مردمی ترین سایت استان اصفهان؛ 09132706715
پایگاه خبری رهیافته
پایگاه خبری رهیافته
اصفهان شرق
اصفهان شرق
وعده صادق
وعده صادق
گفتمان نیوز
گفتمان نیوز