یکشنبه ۱۴ آذر ۱۳۹۵
اخبار اصفهان
سرتیتر اخبار
چاپ خبر
۰۷:۱۲ - ۱۳۹۴/۰۸/۱۵
محمدحسین ملکیان
معرفی کتاب/
 رساله منطق دانشنامه علائی نوشته ابوعلی حسین ابن عبدالله ابن سینا   

دانشنامه­ ی علائی اولین دانشنامه در علوم و فلسفه به زبان فارسی دری و مشهورترین اثر فارسی ابن سینا است. این دانشنامه در پنج رساله یا پنج علم ۱-منطق ۲- علم طبیعی ۳- علم هیئت ۴- علم موسیقی ۵- مابعدالطبیعه یا علم آنچه بیرون از طبیعت است (علم برین)، تدوین شده است...

ندای اصفهان- محمد حسین ملکیان (حوزه علمیه اصفهان- مدرسه حضرت ولی عصر)/

«دانش­نامه­ ی علائی» اولین و مشهورترین دانشنامه در علوم مختلف به زبان فارسی است. این اثر با هدف طرح و تبیین پنج علم منطق، طبیعیات، هیئت، موسیقی و فلسفه اولی به زبان و با اصطلاحات فارسی، در حدود ۴۲۰ هجری قمری توسط «ابن سینا» به نگارش درآمد. دانشنامه­ ی علائی هم از جهت علمی و فلسفی، هم از جهت تاریخی و ادبیاتی اثری بسیار درخور توجه و گران­قدر است. علاوه بر آنکه نثر شیرین و همه فهم آن (که شبیه چندانی بین آثار علمی و فلسفی قدیم ما ندارد) از آن کتابی بسیار خواندنی و جذاب ساخته است. نویسنده ی دانشنامه، شیخ الرئیس ابوعلی سینا از بزرگترین مشاهیر و حکمای تاریخ اسلام و بلکه همه ی تاریخ است. متأسفانه در قرون اخیر در ممالک اسلامی این چهره ی ارزشمند و آثار گران­سنگ او –بیشتر با عناوینی چون پایان دوران سنت مشایی و فرارسیدن دوران مکتب صدرایی- تا حد زیادی مغفول و مهجور مانده؛ و به تبع این غفلت حرمان عدم استفاده از گنجینه­ ی ارزشمند آثار ابن سینا دامن گیر جامعه­ ی اندیشمندان و دانشمندان این دیار گشته است.

در این مقاله کوشیده می­ شود تا حد امکان این اندیشمند و حکیم گرانقدر و دایره­المعارف ارزشمند او معرفی گردد؛ و نیز بخش منطق این دانش نامه به طور خاص مورد بررسی و بازخوانی دقیق­تری قرار گیرد. به این امید که خواننده­­­ ی خوش ذوق و خوش فهم خود به سراغ «دانشنامه» رفته و از بحر «علم پیشینیان» بهره گیرد

– دریافت فایل رساله منطق دانشنامه علائی: دانلود

– دریافت فایل PDF کتاب الهیات دانشنامه علائی: دانلود

– دریافت فایل PDF رساله طبیعیات دانشنامه علائی: دانلوددانشنامه علائی ابوعلی سیناشناسنامه­ ی کتاب

نام کتاب: رساله ی منطق دانشنامه ی علائی.

مؤلف: شیخ الرئیس ابوعلی حسین بن عبدالله بن سینا.

با مقدمه ی دکتر قاسم پورحسن و شرح تصحیح نواب مقربی

نوبت، زمان و مکان چاپ: اول، بهار ۱۳۹۱، تهران.

نشر: انتشارات بنیاد حکمت اسلامی صدرا.

تعداد صفحات: ۱۹۵ صفحه.

درباره ی ابن سینا، مؤلف دانشنامه

شیخ الرئیس ابوعلی حسین ابن عبدالله ابن سینا، مشهور به ابوعلی سینا یا ابن سینا (زاده ی یک شهریور ۳۵۹ هجری شمسی در بخارا و متوفی دو تیر ۴۱۶ هجری شمسی در همدان؛ ۳۷۰-۴۲۸ ه.ق. و ۹۷۰-۱۰۳۷ م.) یکی از بزرگترین، پرآوازه ترین و و تأثیرگذارترین حکما و دانشمندان مسلمان تاریخ بشری است؛ به گونه ای که برخی وی را مهمترین دانشمند مسلمان تاریخ و از بزرگترین فیلسوفان و دانشمندان همه ی دوران بشریت می دانند. او فیلسوف، طبیب، ریاضی دان، منطق دان، دانشمند علوم طبیعی و هیئت و در یک کلام عالم به همه (یا غالب) علوم زمان خود است؛ و ابتکارات و اکتشافات مهمی نیز در بسیاری از آنها دارد؛ و نیز در مجموع حدود ۴۵۰ کتاب و رساله در زمینه های گوناگون تألیف نموده است. از جمله ی مهمترین آثار او می توان از کتاب بسیار مهم «قانون» در طب؛ دایره المعارف عظیم «شفا» در الهیات (فلسفه)، منطق و طبیعیات،- که بزرگترین و مهمترین دایره المعارف جهان اسلام در باب فلسفه و طبیعیات محسوب می شود-، «اشارات و تنبیهات» در فلسفه و طبیعیات و نیز «دانشنامه ی علایی» به عنوان اولین دانشنامه ی فارسی در علوم مختلف نام برد.

مختصری از حیات شیخ الرئیس

در طول تاریخ چندین زندگی نامه و شرح حال در مورد ابن سینا تألیف شده است، که اولین آنها اثر شاگرد و مرید ابن سینا ابوعبید عبدالواحد جوزجانی است. قسمت هایی از این زندگی نامه انشاء شخص ابن سینا به جوزجانی و قسمت هایی نیز حاصل مشاهدات و همراهی های او با شیخ است. این منبع از مهمترین و قابل استنادترین منابع در باب زندگی ابن سیناست و از این رو غالب استناد در این بخش به همین اثر خواهد بود.

سال تولد ابن سینا را ۳۷۰ ه.ق. و بعضی ۳۷۵ ه.ق. دانسته اند و وفات وی را همه ی مورخان ۳۲۸ قمری ثبت کرده اند. در مکان دفن او اختلاف هست؛ نظر مشهور مورخین دفن ابن سینا در «همدان» و در همین مقبره ی امروزی اوست. اما کسانی مانند ابن اثیر مدفن شیخ را «اصفهان» می دانند.

به طور خلاصه از تولد تا مرگ ابن سینا، چهار دوره قابل بررسی است:

– تولد در بخارا و تحصیل و تعلیم در آن شهر.

– آغاز مسافرت به بخش های مختلف ایران در ۲۲ سالگی.

– اقامت در همدان نزد شمس الدوله به مدت حدود ده سال.

– مهاجرت به اصفهان و اقامت در آن به مدت چهارده سال دوره ی پایانی حیات.

شیخ الرئیس ابن سینا در سال ۳۷۰ ه.ق. در خرمیتن، یکی از قریه ­های بخارا متولد شد. پدرش اهل بلخ بود و در دوره فرمانروایی نوح بن منصور، پادشاه سامانی، کارگزار روستای خرمیتن شد. مادرش، ستاره، از مردم قریه­ ی اَفشنه بود. بوعلی شش ساله بود که همراه خانواده اش به شهر بخارا آمد. او در آنجا به آموختن زبان عربی و مقدمات ادبیات پرداخت؛ و در ده سالگی از آموختن این علوم فراغت یافت. منطق و مقدمات ریاضی را در خانه، نزد ابوعبدالله ناتلی آموخت، گرچه بوعلی به زودی بر استادش پیشی گرفت. ابن سینا می گوید: «ظواهر منطق را بر او خواندم اما از دقایق آن نزد او خبری نبود». در علوم طبیعی و پزشکی استادی نداشت و از راه خودآموزی این دانش ها را فرا گرفت. وی در ده سالگی حافظ  قرآن کریم شد و نزد ابوعبدلله ناتلی منطق و هندسه و نجوم آموخت. در شانزده سالگی طبیبی حاذق و مشهور گردید؛ و پس از اندک زمانی، در پزشکی چنان شهرت یافت که پزشکان مشهور به شاگردی نزد او می آمدند. هفده ساله بود که برای درمان بیماری نوح بن منصور دعوت شد و او را درمان کرد. به پاداش این خدمت اجازه یافت تا در کتابخانه سلطنتی به مطالعه بپردازد، کتابخانه­ ای که آن را بدیل کتابخانه ی بزرگ اسکندریه برمی­ شمرند. ابن سینا خود می­ گوید در این کتابخانه کتاب­ هایی دیدم که پیش از آن ندیده بودم و بعد از آن نیز ندیدم. بر اثر مطالعه کتاب های کم نظیر این کتابخانه به آگاهی های تازه ای در زمینه پزشکی و فلسفه دست یافت.

ابن سینا در دوران کودکی و نوجوانی در خانه شاهد بحث ها و گفتگوهای پدر و برادر بزرگش در زمینه موضوعات اعتقادی، مذهبی و فلسفی بود. جوزجانی، در زندگینامه ابن سینا، از زبان او می نویسد: «پدرم به دعوت یکی از داعیان اسماعیلیه به آن مذهب گروید. برادرم نیز این مذهب را پذیرفته بود. من بیشتر وقت ها به بحث هایی که میان آنها در می گرفت گوش می دادم. آنچه آنها می گفتند درک می کردم، ولی دل من بر آن قرار نمی گرفت، هر چند که مرا نیز به آن کیش می خواندند.» شاید یکی از عواملی که ابن سینا را به پژوهش درباره عقیده ها و اندیشه های گوناگون فلسفی و علمی علاقه مند کرد همین شیوه تربیت او در دوره خردسالی بود. ابن سینا بیشتر از طریق حضور به همراه پدر و برادرش در مجالس مخفیانه­ ی باطنیون، شیعیان و اسماعلیه -که در خراسان ایران مشغول فعالیت­ های علمی، سیاسی و مبارزاتی بودند-، با فلسفه­ ی شیعی و شرقی آشنایی پیدا کرد.

شیعی مذهب بودن ابن سینا تقریبا قطعی است. گزارش­ های جوزجانی، درباره­ ی زندگی ابن سینا در بخارا، جرجان، ری، همدان و اصفهان، مخالفت آشکار او را با محمود غزنوی، و همراهی و کمک آل بویه تا مرز پذیرفتن منصب وزارت نشان می­ دهد؛ و نیز مباحثی که ابن سینا در الهیات شفا در مورد امامت و خلافت طرح می­ کند و از امامت بالنص دفاع می نماید، در کنار لحاظ اعتقاد خاص خانواده اش، باور به شیعی مذهب بودن ابن سینا را به شدت تقویت می­ کند. موردی که در این میان محل اختلاف است، اسماعیلی مذهب یا شیعه­ ی اثنی عشری بودن اوست.

ابن سینا در بیست و دو سالگی پدرش را از دست داد. از این دوره به بعد سفرهای بنا به ضرورت ابن سینا شروع می­ شود. در این هنگام، بر اثر ضعف دولت سامانی، بخارا دچار آشفتگی شده بود. ابن سینا از بخارا به خوارزم رفت. خوارزم در آن زمان مرکز دانشمندان و پژوهشگران بود و امیران آن سرزمین که از خاندان مأمونیان بودند، دانشمندان را گرامی  می داشتند. ابن سینا نیز از بزرگ­داشت و توجه آنها برخوردار شد و مدتی به آسایش خاطر در آنجا به کار و پژوهش پرداخت. اما خوارزم، پس از چندی، به تصرف محمود غزنوی در آمد و دانشمندان از آنجا پراکنده شدند. بعضی از آنها به دعوت محمود به غزنه، پایتخت غزنویان، رفتند. ابن سینا که با خشونت محمود در سیاست و مذهب مخالف بود، دعوت او را نپذیرفت و از بیم جان از خوارزم گریخت. پس از اقامت کوتاهی در چند شهر، به جرجان رفت. نوشتن کتاب »قانون» را در این شهر آغاز کرد. یک سال بعد، از آنجا به ری و قزوین و سپس نزد شمس الدوله دیلمی، فرمانروای همدان، رفت. بیماری قولنج شمس الدوله را درمان کرد و وزارت او را پذیرفت. ابن سینا در همین دوره، که سرگرم کارهای سیاسی و اداری بود، به نوشتن کتاب «شفا» پرداخت. پس از مرگ شمس الدوله، جانشین او، ابن سینا را چهار ماه زندانی کرد. ابن سینا در زندان رساله ای عرفانی، به نام «حَی بن یَقظان»، و کتابی در پزشکی، به نام «قولنج»، و چند رساله دیگر نوشت. پس از رهایی از زندان، چندی گوشه گیر و نیمه پنهان در خانه دوستانش زندگی کرد. سپس، پنهانی همراه شاگردش، ابوعبید جوزجانی، و برادر خود به اصفهان رفت. در اصفهان با استقبال علاءالدوله کاکویه، فرمانروای اصفهان، رو به رو شد و چهارده سال در این شهر در آرامش زندگی کرد. در این سال ها کتاب های ناتمام خود را به پایان رساند و کتاب های تازه ای در زمینه فلسفه، ریاضی و موسیقی نوشت. دانش نامه ی علایی نیز حاصل فراغت همین دوران است. در حمله مسعود غزنوی به اصفهان، برای برانداختن فرمانروایی علاءالدوله، خانه ابوعلی تاراج شد و بعضی از نوشته های او از میان رفت. اما ابن سینا تا پایان عمر در دستگاه علاءالدوله باقی ماند و سرانجام در سال ۴۲۸ سفری که با علاءالدوله به همدان می رفت، در راه بیمار شد و در پنجاه و هشت سالگی در گذشت و آرامگاه وی در همان جا برپا گردید.

ابن سینا نخستین فیلسوف در ایران و جهان اسلام است که کتاب های منظم و کاملی درباره فلسفه نوشته است. دو فیلسوف بزرگ یونانی، ارسطو و فلوطین، و فارابی، فیلسوف بزرگ ایرانی، در شکل دادن به فلسفه ابن سینا تاثیر بسیار داشته اند. ابن سینا، بیش از همه، از فلسفه ارسطو بهره گرفته است؛ با این همه، او به فلسفه و مفاهیم اساسی آن دیدگاهی نو داشت که تا حد زیادی با فلسفه­ ی یونان باستان متفاوت بود. ابن سینا فیلسوفی بود دارای استقلال فکر. تأثیر اندیشه های فلسفی یونان در او چنان نبود که او را بازگو کننده ساده این عقیده ها بشناسیم. ابن سینا به الهیات اسلامی توجه داشت و کوشش کرد تا اندیشه های اسلامی را در فلسفه خود وارد کند. آثار بزرگ فلسفی ابن سینا کتاب های “شفا”، “نجات”، “دانشنامه علایی”، و “اشارات” است، ولی در میان آنها کتاب “شفا” بیش از همه شهرت یافته است. این کتاب دارای چهار بخش (منطق، طبیعیات، ریاضیات، و الهیات) است و تأثیری فراوان در فکر فیلسوفان ایران و جهان اسلام داشته است. ترجمه شفا به زبان لاتینی نیز در اندیشه گروهی از فیلسوفان اروپا اثری عمیق بر جای گذاشته است.

ابن سینا، در پایان زندگی، به تالیف کتاب هایی پرداخت که نشانه دست یافتن او به اندیشه ای نو در فلسفه بوده است. یکی از این کتاب ها “حکمه المشرقیه” است. از این کتاب تنها دیباچه و بخش منطق آن در دست است و بخش اصلی، که شامل تفسیر این فلسفه بود، از میان رفته است.

زندگی ناآرام، کارهای سیاسی و توجه اساسی به فلسفه سبب شد که ابن سینا کمتر به درمان بیماران و کار عملی در پزشکی بپردازد. با این همه، در کتاب “قانون”، هنگام بحث درباره یک بیماری یا به کار بردن دارو، از تجربه های شخصی خود نمونه های فراوان آورده است. او اکتشاف ها و روش هایی نو در دانش پزشکی داشته است که در این کتاب و دیگر رساله های پزشکی او باقی است. ابن سینا برای برخی از بیماری های جسمانی علت های روانی یافت و با روشی نو به درمان آنها پرداخت.

نیز کتاب “قانون” یک دایره المعارف پزشکی و جوهر همه دانش پزشکی تا زمان ابن سیناست. در این کتاب درباره تشریح اعضای بدن انسان، جراحت ها پس از عمل جراحی، و نیز درباره طبقه بندی داروها و شیوه استفاده از آنها به تفصیل سخن به میان آمده است. قانون یکی از پر ارزشترین کتاب های پزشکی جهان بوده است. ترجمه این کتاب به زبان های اروپایی مدت شش قرن کتاب درسی رشته پزشکی دانشگاه های اروپا بود. “قانون”  از نخستین کتاب هایی است که پس از اختراع چاپ در اروپا انتشار یافت. ابن سینا در اروپا به آویکنا و آویسنا شهرت داشته است.

ابن سینا درعلوم طبیعی، فیزیک، شیمی، ستاره شناسی، ریاضیات و موسیقی نیز استاد بود. او علوم طبیعی و ریاضی را جزئی از فلسفه می دانست. براساس اندیشه های فلسفی خود، حرکت، نیرو، خلاء، نور و حرارت را توضیح داد. در گفتگوی مشهورش با ابوریحان بیرونی، وجود خلاء، و تبدیل فلزها به یکدیگر را غیرممکن دانست.

رساله های مهم او درباره علوم طبیعی و ریاضی، همراه با رساله های او در منطق و الهیات، در کتاب “شفا” آمده است. ابن سینا پاره ای از ابزارها و شیوه های رصد کردن را اصلاح کرد و خود به رصد کردن ستارگان پرداخت. او در بخش ریاضیات کتاب “شفا”  و آثار دیگر خود، به طور دقیق و مفصل، درباره موسیقی بحث کرده است. همچنین ابن سینا نظریه های علمی فارابی را درباره موسیقی کامل کرد.

ابن سینا نخستین دانشمندی است که در ایران پس از اسلام به آموزش و پرورش کودکان توجه داشت. او در کتاب قانون و شفا و رساله تدابیرالمنازل در این باره سخن گفته و یادآور شده است که در تربیت کودکان توجه به ایمان، اخلاق، تندرستی، سواد، هنر و پیشه، بسیار ضروری است.

ابن سینا شعر نیز می سرود. او به جز قصیده هایش، که دارای مایه های فلسفی و عرفانی هستند، دو منظومه درباره منطق و پزشکی سروده است. منظومه پزشکی او بسیار شهرت یافت و از قرن سیزدهم تا هفدهم میلادی چند بار به زبان لاتینی ترجمه شد.

ابن سینا نه تنها در زمان خود، بلکه در دوره های بعد نیز در میان مردم شهرت و نامی بس ارج­مند داشته است. شاید به همین سبب داستان­ های (بعضاً حقیقی و بضعاً افسانه) بسیاری درباره­ ی او بر سر زبان هاست. در این داستان ها او حکیمی است که زندگی می بخشد، خردمندی است که همه چیز می داند، و هوشمندی است که از رازهای پنهان باخبر است.

آثار ابن سینا: 

همان طور که اشاره شد، فهرست ها و منابع تاریخی و رجالی، حدود ۴۵۰ تا ۵۰۰ کتاب، رساله و مقاله به ابن سینا نسبت داده و از آن او دانسته اند؛ که از این تعداد، انتساب حدود ۱۸۰ عنوان به او مسلم است. همچنین از میان آثار منتسب به شیخ الرئیس حدود ۲۰ عنوان به زبان فارسی نگارش شده که در این بین تنها دو اثر دانشنامه علائی و رساله نبض به طور قطع متعلق به اوست. بقیه ی آثار ابن سینا مطابق سنت متون علمی آن دوره به زبان عربی به نگارش درآمده اند. از خصوصیات بارز نوشته های ابن سینا رعایت ایجاز و دوری از اطاله ی کلام و تکرار مطلب است. یکی دیگر از خصوصیات مهم آثار ابن سینا نظم و دارای ترتیب و تدوین منطقی بودن است، که این خصوصیت شاید در آثار غالب حکما و فلاسفه ی بعد و قبل از او کمتر دیده شود.

فهرست جامعی از آثار شیخ الرئیس در فهرست نسخه‌های مصنفات ‏ابن سینا آورده شده‌است. آوردن فهرست بلند بالای آثار شیخ در این مختصر نمی گنجد؛ همچنین درباره بعضی از آثار وی در سطور بالا با تفصیل بیشتری سخن گفته شد. بنابراین در این بخش تنها به ذکر فهرست وار بعضی از مهمترین و شناخته شده ترین آثار او در علوم مختلف اکتفا می شود.[۱]

برخی از کتب و رسائل مشهور ابن سینا: ‏

کتاب المجموع در یک جلد، کتاب الحاصل و المحصول در بیست جلد، کتاب البرّ و الاثم در دو جلد، کتاب الشفاء در هجده ‏جلد، کتاب القانون فى الطب در هجده جلد، کتاب الارصاد الکلیه در یک جلد، کتاب الانصاف در بیست جلد، کتاب النجاه در ‏سه جلد، کتاب الهدایه در یک جلد، کتاب الاشارات در یک جلد، کتاب المختصر الاوسط در یک جلد، کتاب العلائى در یک ‏جلد، کتاب لسان العرب فى اللغه در ده جلد، کتاب الادویه القلبیه در یک جلد، کتاب الموجز در ‏یک جلد، کتاب بعض الحکمه المشرقیه در یک جلد، کتاب بیان ذوات الجهه در یک جلد، کتاب المعاد در یک جلد، کتاب المبدأ ‏و المعاد در یک جلد.‏

رساله القضاء و القدر، رساله فى الآله الرصدیه، رساله عرض قاطیغوریاس، رساله المنطق بالشعر، قصائد فى العظه و ‏الحکمه، رساله فى نعوت المواضع الجدلیه، رساله فى اختصار اقلیدس، رساله فى مختصر النبض به زبان فارسى، رساله فى ‏الحدود، رساله فى الاجرام السماویه، کتاب الاشاره فى علم المنطق، کتاب اقسام الحکمه، کتاب النهایه، کتاب عهد کتبه ‏لنفسه، کتاب حىّ بن یقطان، کتاب فى انّ ابعاد الجسم ذاتیه له، کتاب خطب، کتاب عیون الحکمه، کتاب فى انّه لا یجوز ان ‏یکون شى‏ء واحد جوهریا و عرضیا، کتاب انّ علم زید غیر علم عمرو، رسائل اخوانیه و سلطانیه و مسائل جرت بینه و بین ‏بعض العلماء.

در فلسفه:

  • شفا (شامل برهان، الهیات، ریاضیات و طبیعیات) ‏
  • نجات ‏
  • الاشارات والتنبیهات ‏
  • حی بن یقظان (داستان فلسفی) ‏
  • سلامان و ابسال (داستان فلسفی)

 ریاضیات:

  • زاویه ‏
  • اقلیدس ‏
  • الارتماطیقی ‏
  • علم هیئت ‏
  • المجسطی ‏
  • جامع البدایع ‏

طبیعیات:

  • ابطال احکام النجوم ‏
  • الاجرام العلویه واسباب البرق والرعد ‏
  • فضا ‏
  • النبات والحیوان ‏

پزشکی:

  • قانون ‏
  • الادویه القلبیه ‏
  • دفع المضار الکلیه عن الابدان الانسانیه ‏
  • قولنج ‏
  • تشریح الاعضا ‏
  • الفصد ‏
  • الاغذیه والادویه ‏

موسیقی:

بحث های ابن سینا در باب موسیقی (به مثابه­ کم منفصل) در بخش هایی از آثار مهم وی از جمله شفا و گاهی به صورت آثار مستقل آمده است.

  • شفا (ذیل مباحث حساب)
  • جوامع علم موسیقی ‏
  • المدخل الی صناعه الموسیقی ‏
  • لواحق ‏
  • دانشنامه علایی
  • اقسام العلوم ‏

شاگردان ابن سینا:
ابن سینا شاگردان زیادی تربیت کرد که بسیاری از آنها از دانشمندان مبرز زمان خود شدند. از میان شاگردان او این چندتن سرشناس ترند:

ابوالحسن بهمنیار بن مرزبان شاگرد بسیار معروف ابن سینا است که برخی از آثار او در دست است. وی از زردشتیان آذربایجان بود. ولی بعدها مسلمان شد و کنیه ی ابوالحسن را برگزید؛ چنانکه بسیاری از ارباب تواریخ به این مطلب تصریح کرده اند و از نوشته‌های خود ابوالحسن بهمنیار از جمله التحصیل چنین مطلبی تایید می‌شود. یکی از کتاب‌های ابن سینا به نام المباحث بیشتر شامل جواب سؤالات او است.
ابوعبیدالله عبدالواحد بن محمد جوزجانی از سال ۴۰۳ هجری تا هنگام مرگ ابن سینا پیوسته در خدمت او بوده‌است و پس از مرگ او به گردآوری، تنظیم و تألیف آثار او، و نیز تدوین شرح حال شیخ الرئیس پرداخت. تخصص او در ریاضیات بود.
ابوعبدالله محمد بن احمد المعصومی یکی دیگر از شاگردان مشهور ابن سینا است که رسالهالعشق را ابن سینا به نام او نوشت. وقتی نزاع علمی بوعلی سینا و ابوریحان بیرونی بر اثر اختلافاتی متوقف شد معصومی ادامه بحث با ابوریحان را به عهده گرفت. مطالب معصومی به همراه اجوبه ابن سینا و سوالات و ردود ابوریحان در کتابی به نام “اسئله و اجوبه” چاپ شده است.

دانشنامه­ ی علائی:

دانشنامه­ ی علائی اولین دانشنامه در علوم و فلسفه به زبان فارسی دری و مشهورترین اثر فارسی ابن سینا است. این دانشنامه در پنج رساله یا پنج علم ۱-منطق، ۲- علم طبیعی (علم زیرین)، ۳- علم هیئت، ۴- علم موسیقی، ۵- مابعدالطبیعه یا علم آنچه بیرون از طبیعت است (علم برین)، تدوین شده است. البته از این پنج بخش سه بخش اول به قلم خود ابن سیناست و دو بخش آخر را شاگرد و مرید وی، ابوعبید جوزجانی پس از وفات شیخ از روی دست نوشته های دیگر او نوشت و دانش نامه را تکمیل کرد. شیخ الرئیس دانش نامه ی علایی را به درخواست و به پاس خدمات و حمایت های فرماندار وقت اصفهان، ابوجعفر دشمن زیار ملقب به علاء الدوله کاکویه به رشته ی تحریر درآورد؛ و نام گذاری این اثر به دانش نامه ی علایی نیز از همین روست. در نزهت نامه ی علائی به قلم جوزجانی چنین می خوانیم: «…شنودم که خداوند ماضی علاء الدوله قدس الله روحه، خواجه رئیس ابوعلی سینا را گفت: اگر علوم اوائل را به عبارت پارسی بودی، می توانستمی دانستن؛ بدین سبب به حکم فرمان، دانش نامه علائی بساخت و چون بپرداخت و عرضه کرد، از آن هیچ نتوانست دریافتن…»

همان طور که از متن نزهت نامه نیز مشهود است، غرض و هدف اصلی در تدوین این دانش نامه جمع آوری علوم وقت در مجموعه ای به زبان فارسی و معادل سازی اصطلاحات عربی با واژگان فارسی بوده است. گرچه بسیاری درخواست علاء الدوله راسبب تألیف بعضی آثار ابن سینا به زبان فارسی می دانند و در آن به علاقه ی حاکم به فراگیری علوم زمان اشاره دارند؛ اما به نظر می رسد شیخ انگیزه ای درونی و مهم تر برای تدوین دانش نامه داشت و آن این که پس از دویست سال طلوع دوباره ی زبان فارسی، به آن کمال و رونق بخشد. این اثر که بین سال های ۴۲۸-۴۲۰ نگاشته شد به همراه کتاب “التفهیم” ابوریحان بیرونی که به سال ۴۲۰ تألیف گردید، دو اثر ارزشمند هستند که زبان فارسی در حوزه ی علم و معرفت حیات مجدد بخشیده و نهضتی را در ایران در حوزه ی فارسی نویسی پدید آورده اند. زبان فارسی در اواخر دوران ساسانیان زبانی مرده بود و فقط در مواردی برای کتابت از آن استفاده می شد. در دوره ی اسلامی دوران سامانیان، از زبان فارسی در مقابل خلافت بغداد حمایت به عمل آورده و شاعران و علمای بسیاری را در دربار جای دادند. محور این تلاش ها احیاء و گسترش زبان فارسی بود. در آغاز بر ادبیات و شعر تأکید می شد و قالب رسمی در این دوران قصیده بود که بیشتر به مدح شاهان و شادباش آیین ها و موعظه های اخلاقی اختصاص داشت. اما به تدریج امکان شکوفایی بیشتر زبان فارسی با تدوین و تألیف آثار علمی و فلسفی فراهم گشت. ابن سینا و ابوریحان هر دو شاهد رشد و تکامل زبان فارسی در قلمرو سامانیان بوده و علاقه به نثر فارسی در آن ها شکل گرفت. وجود لغات مشترک در دو اثر برجسته ی التفهیم و دانش نامه که تقریبا در یک زمان به نگارش در آمدند، نشان از گرایش این دو متفکر ایرانی به نوشتن آثار علمی به زبان فارسی دارد.

مختصری در مورد واژگان فارسی دانشنامه علائی

واژگان به کار رفته در دانشنامه یا از نوع لغات متداول میان عامه ی مردم و نیز شعرا و دانشمندان است؛ همچون “آتش”، “اسپ”، “آخشیج”، “کنش”، “شکوهمندی”، “کنیدن”، “توانش”، و”پیشینگان”. یا از نوع لغات علمی و فلسفی است که نخستین بار خود ابن سینا آنها را ابداع کرده و به کار برده است؛ همچون “علم زیرین”، “هرآیینگی بودن “، “هست آمدن”، “هست بودن”، “هستی بخش”، “ایستاده به خود (قائم به ذات)”، “کهین (صغری) و مهین (کبری)”. که این دسته ی دوم حجم زیادی از واژگان و معادل سازی های علمی و فلسفی را شامل می شود و در واقع بسیاری از کلمات علمی و فلسفی رایج در فارسی امروز واژگان ایجاد شده توسط ابن سینا هستند؛ مانند چیستی (ماهیت)، چگونگی (کیفیت)، و بسیاری (کثرت). در مجموع ابن سینا در این مهم تا حد زیادی موفق بوده و بسیاری از واژگان و عبارات ابداع شده و به کار رفته توسط او در زبان دانشمندان و فلاسفه و حتی مردمان عادی پس از وی حضوری ماندگار داشته اند.

منابع تدوین دانشنامه علائی

از آنجا که ابن سینا عالم به غالب علوم زمان خود بود، نمی توان منبع مکتوب خاصی را به عنوان منابع استفاده شده توسط او در نگارش دانش نامه نام برد. در بخش منطق که به طور خاص موضوع این گزارش است، به طور کلی منبع ابن سینا در باب منطق ترجمه ی عربی منطق ارسطویی و به خصوص آثار فارابی در این زمینه بوده است. و البته خود شیخ ابتکارات مهم و گسترده ای در باب منطق دارد. از آن جمله اینکه منطق ارسطویی در نه بخش تدوین شده بود و ابن سینا با تغییرات و صورت بندی جدیدی منطق را در سه بخش “تصورات”، “تصدیقات” و “منطق مواد (صناعات خمس)” تدوین نمود. همچنین مفاهیم اساسی چون جنس و فصل و شرط و استلزام و… که شاکله ی منطق را می سازند در منطق ابن سینا اساسا تعریف و مفهوم متفاوتی در مقایسه با منطق ارسطو دارند. این اختلاف در مباحث فلسفه اولی به نحو پررنگ تر و شدیدتری بروز می کند، به حدی که به نظر قرار دادن ارسطو و ابن سینا ذیل یک نام “سنت فلسفی مشایی” به دور از دقت و انصاف علمی و فلسفی باشد.

شکل تدوین و ارجاع دهی دانشنامه علایی

در رساله­ ی منطق دانشنامه­ ی علایی تدوین کتاب به صورت بخش بخش و فهرست بندی شده نیست. اما این رساله در قالب ۳۶ قطعه ی مجزا تدوین شده است که در هر قطعه مطلب مشخصی توضیح و بیان شده است. ترتیب قرارگیری این قطعات همان ترتیب کلاسیک کتب منطقی تألیف مسلمانان است. یعنی با سپاس و ستایش خداوند یکتا آغاز شده، در ادامه تعریف، غرض و فایده­ ی علم منطق مورد بحث قرار می گیرد. سپس وارد بحث منطق تصورات شده و مبحث الفاظ و مفاهیم و تقسیمات آنها، و بحث ذاتی عرضی و جنس و فصل و نوع توضیح داده می شود. پس از آن به طور مختصر به منطق تصدیقات می پردازد و اشکال و اقسام قضیه و نیز قیاس و اشکال و شرایط انتاج آن را توضیح می دهد. و در آخر کتاب را با بحث مختصری در باب صناعات خمس (منطق ماده) پایان می دهد.

در مورد ارجاع دهی، طبعاً در این کتاب –مانند سایر کتب پیشینیان- از شیوه های ارجاع دهی امروزی استفاده نشده است.

سخنی درباره­ ی تقسیم بندی علوم از منظر ابن سینا

از آنجا که دانشنامه­ ی علائی گردآوری علوم مختلف به تفکیک هر علم است؛ جا دارد تقسیم بندی خاص ابن سینا درباره ی علوم در اینجا آورده شود تا ملاک این گردآوری و تمایز را به روشنی درک گردد.

ابن سینا در ابتدای الهیات شفا (بخش اول از مقاله­ ی اول) به طور کلی معرفت را به دو شاخه­ ی عمده­ ی معارف عقلی و معارف غیر عقلی تقسیم می­ نماید. شاخه ی دوم شامل همه­ ی معارفی است که از طریق غیرعقل، مانند نقل و شهود عرفانی و به دست می­ آیند (و نیز علوم وضعی و قراردادی). ابن سینا شاخه­ ی اول را فلسفه -به معنای اعم- می ­نامد؛ و آن را به دو دسته علوم نظری و عملی تقسیم می کند. علوم نظری خود شامل طبیعیات (احکام کلی اجسام، نجوم، معدن شناسی، گیاه شناسی، جانورشناسی)، ریاضیات (حساب، هندسه، هیئت، موسیقی) و الهیات (یا فلسفه اولی: احوال موجود بماهو موجود) است؛ و علوم نظری سه علم اخلاق، تدبیر منزل و سیاست را دربرمی­ گیرد. از نظر ابن سینا مبنای علوم عملی، علوم نظری هستند؛ و بنابراین مانند علوم نظری ریشه در عقل نظری دارند. ابن سینا در این بخش به جایگاه منطق در تقسیم بندی علوم تصریح نمی­ نماید؛ اما به نظر می­ رسد منطق را به عنوان ترازو و سنجه ای برای همه­ ی این علوم در نظر می­ گیرد؛ و نه به عنوان شاخه ای خاص از علم نظری.

شرح مختصری از محتوای کتاب

نام رساله ی منطق دانشنامه، خود معرف اجمالی محتوای آن است. ابن سینا در این رساله می کوشد آن چنان که مقتضای یک اثر دایره المعارفی است، به نحو مجمل و البته تا حد امکان کامل مبانی منطق را معرفی کرده، خواننده را تصوراً و تصدیقاً با منطق آشنا نماید. و البته دعوِ مهم و هنر اصلی او در این میان، استفاده از معادل ها و واژگان فارسی سره است. به بیان دیگر این بخش را اجمالاً می توان “آموزش مختصر منطق با واژگان فارسی” دانست، و ازین رو نمی توان به تک گزاره هایی به عنوان خلاصه و عصاره ی کتاب رسید؛ بنابراین به نظر می رسد کاری که در این مجال -به عنوان شرح مختصر اثر- می تواند مفید باشد ارائه ی عنوان و توضیح خلاصه ای از هر یک از ۳۶ قطعه ی کتاب، حتی المکان با همان واژگان، عبارات و ادبیات خاص به کار رفته توسط شیخ الرئیس است؛ تا از این ره گذر خواننده به اجمال هم با منطق ابن سینا و هم با ادبیات نغز او آشنا شود. آن چه در ذیل می آید کوششی در همین راستاست.[۲]

۱- سپاس و ستایش مر خداوند آفریدگار بخشنده را: رساله به رسم پیشینیان و بزرگان به حمد سپاس خداوند یکتا و درود و سلام بر پیامبر اکرم (ص) و خاندان پاکش آغاز می شود.

۲- باز نمودن غرض اندر علم منطق و فایده اندر وی: تقسیم دانستن به “اندر رسیدن”(تصور) و “گرویدن”(تصدیق)، و ذکر اینکه “هرچه نادانسته بود، به دانسته، دانسته شود.” و تعریف منطق به “آن علم که اندر او پدید شود، حال دانستن نادانسته از دانسته”، و نیز “علم ترازو”.

۳- آغاز علم منطق و پدید کردن آنچه مفرد خوانند از لفظ ها و معنی ها: تقسیم لفظ به مفرد و مرکب.

۴- پدید کردن لفظ کلی و جزوی: تقسیم لفظ مفرد به کلی (“یک معنی که بر چیزهای بسیار شاید که افتد برابر”) و جزوی.

۵- باز نمودن کلی ذاتی و عرضی: تقسیم کلی به ذاتی و عرضی. و برشمردن سه خصوصیت برای ذاتی.

۶- باز نمودن جنس و نوع و فصل و خاصه و عرض عام: “الفاظ کلی همه پنج­ اند: سه ذاتی و دو عرضی.” سه ذاتی عبارتند از جنس (جانور) و فصل (گویایی) و نوع (مردم)؛ و دو عرضی عرض عام (سیاهی) و خاصه (خندناکی) هستند.[۳]

۷- پیدا کردن حال حد و رسم: توضیح دو راه تعریف، “غرض حد شناختن ذات چیزی است و غرض رسم نشان دادن آن به چیزی.”، و بیان چهار خطای رایج در تعریف.

۸- پیدا کردن معنی «نام» و «کنش» و «حرف»: تقسیم لفظ مفرد به اسم و فعل و حرف.

۹- پیدا کردن قضیه که چه بود: تعریف “سخن جازم” به آنچه که “شاید که گویی چنین است یا نه چنین است.”

۱۰- پیدا کردن قسمت قضیه: تقسیم قضیه به حملی، شرطی متصل و شرطی منفصل.

۱۱- پیدا کردن قضیه حملی و ایجاب و سلب و کلیت و جزویت و آنچه اندر خور این بود: توضیح قضیه­ ی حملی و بیان اقسام آن.

۱۲- پیدا کردن حال قضیه های شرطی متصل و منفصل هم بر آن روی که آن حملی کرده آمد: توضیح قضایای شرطی و اقسام آنها.

۱۳- پیدا کردن حکم های نقیض: تعریف نقیض “نقیض قضیه قضیتی بود مخالف وی به موجبی و سالبی.” و بیان شرایط آن.

۱۴- باز نمودن حال عکس: “حال عکس آن بود که موضوع محمول و محمول موضوع کنی؛ یا مقدم تالی و تالی مقدم کنی.”

۱۵- در شناختن قیاس: توضیح اینکه راه گرویدن حجت است و “حجت سه قسم است، قیاس و استقرا و مثال”، و توضیح هر یک.

۱۶- پیدا کردن قیاس اقترانی: تعریف قیاس به “گرد آوردن دو قضیه، که هر دو را اندر یک پاره انبازی بود، و به دیگر یک پاره جدایی، پس از ایشان واجب آید قضیه­ ی دیگر که از آن دو پاره بود که اندر ایشان انبازی نبود.” و تعریف “حد کهین”، “حد مهین” و “حد میانگین”، و توضیح حالات چهارگانه­ ی قیاس اقترانی.

۱۷- باز نمودن حال قیاس های شکل اول: بیان فضیلت شکل اول بر سایر اشکال و توضیح شرایط انتاج آن.

۱۸- قیاس­ های شکل دوم: “شرط درستی شکل دوم”

۱۹- قیاس ­های شکل سوم:

۲۰- قیاس­ های استثنایی از متصلات:

۲۱- قیاس­ های استثنایی از منفصلات:

۲۲- قیاس­ های مرکب: توضیح قیاس مرکب به “یکی مسأله که به قیاس های بسیار درست شود”. و بیان مثالی از کتاب اقلیدس.

۲۳- قیاس خلف: بیان تفاوت بین قیاس “پیشین(راست)” و قیاس خلف.

۲۴- نمودن حال استقراء:

۲۵- نمودن حال مثال:

۲۶- راه جدالیان اندر دلیل بردن از غایب به شاهد: توضیح دلائل جدلیان (احتمالا متکلمین) در منتج بودن تمثیل و رد آن ها.

۲۷- پیدا کردن صورت قیاس و مادت قیاس

۲۸- باز نمودن قسمت­ های مقدمات پیشین اندر قیاس­ ها

۲۹- پیدا کردن جایگاه­ های این مقدمات

۳۰- بیشتر شرح مر حدیث برهان را

۳۱- اقسام مسائل علم­های برهانی

۳۲- باز نمودن تفسیر ذاتی که اندر مقدمات برهانی گویند

۳۳- اقسام مبادی برهان و آن­چه اندر ایشان محمول بود.

۳۴- باز نمودن حال قیاس­ های برهانی

۳۵- پیدا کردن قسمت­ های مطالب علمی: بیان چهار نوع مسأله­ ی علمی.

۳۶- وصیت­ هایی که از مغالطات ایمنی دهند: بیان هشت نکته ی اخلاقی و علمی برای پرهیز از مغالطه و در دام مغالطه افتادن.

اهمیت دانشنامه ی علائی و ارتباط آن با موضوعات مورد علاقه ی نگارنده

دانشنامه ی علائی به طور کلی از چند جهت بسیار قابل استفاده و خواندنی است:

اولا اطلاعات نسبتاً جامع و چکیده ای از علوم مختلف آن زمان، و به خصوص داشته های علمی ارزشمند ابن سینا به عنوان یکی از بزرگترین دانشمندان و اندیشمندان کل دوران به دست می دهد. به خصوص اینکه این مباحث و مسائل از قلم کسی مطالعه شود که خود از صاحب نظران جدی و پیشگامان غالب آنها بوده است.

ثانیاً حتی الامکان به زبان فارسی سره نوشته شده است، و از این رو مطالعه ی آن برای فارسی زبانان جذابیت و تازگی ویژه ای دارد، و نیز بسیاری از معادل سازی ها و واژگان ابداعی ابن سینا در علوم مختلف از زبان های دیگر بسیار نوآورانه و قابل استفاده هستند؛ و می­ توانند در متون علمی و فلسفی این دوران به کار گرفته شوند.

ثالثاً از این حیث که اولین دانشنامه به زبان فارسی و از اولین دانش نامه های جهان اسلام است، از اهمیت تاریخی ویژه ای برخوردار است و می تواند منبع و آینه ای برای پژوهش های تاریخی (و به طور خاص مباحث تاریخ و فلسفه ی علم)، و نیز مطالعات زبان شناختی، ادبیاتی، فلسفی و حتی جامعه شناختی و سیاسی دوران خود باشد.

در مورد بخش منطق به طور خاص، این علم از طرفی از مقدمات و مبانی مهم برای وارد شدن در فهم دین و بلکه هر نوع معرفت نظری و ازین رو از دروس مبنایی حوزه ی علمیه است؛ و از طرف دیگر مورد علاقه و مطالعه ی نگارنده ی این سطور و بسیاری از دانش پژوهان و طلاب علوم دینی است. به خصوص مطالعه ی منطق بکر و تازه از قلم شخص شیخ الرئیس به عنوان یکی از بزرگترین منطق دانان و معلمان منطق، و شنیدن ابداعات وی در منطق از زبان خود او، قطعا خالی از لطف نیست.

سخن پایانی

و در آخر این پژوهش را با گفتاری حکمت آموز، دلنشین و مناسب حال از شیخ الرئیس که از متن دانشنامه انتخاب شده است به پایان می­ بریم؛ تو خود حدیث مفصل بخوان از این مجمل!

«…و این علم های پیشینگان را خاصیت آن است که آموزنده­ ی وی به اول کار نداند که فایده چیست اندر آنچه همی آموزد؛ پس به آخر به یک بار بداند؛ و به فایده­ ی آن اندر رسد و به غرض وی. پس باید که خواننده­ ی این کتاب را دل تنگ نشود به شنیدن چیزهایی که زود فایده را ننماید…»

پی نوشت

[۱] در این قسمت از ذکر آثاری که هم اکنون موجود و یا در دسترس نیستند، صرف نظر شده است.

[۲] -شماره گذاری انجام شده مطابق با شماره ی قطعات در متن است که برای رعایت اختصار کلمه ی “قطعه” حذف شده و به عنوان مثال “قطعه ی۳” با شماره ی “۳” ذکر شده است. نیز عنوان هر قطعه متعلق به متن دانش نامه است. در متن توضیح نیز آنچه از متن دانش نامه است درون گیومه قرار داده شده.

[۳] در این بند، عبارات داخل پرانتز مثال هایی برای مفهوم پیش از خود هستند.

برچسب‌ها: , , , , , ,

FacebookTwitterGoogle+TelegramWhatsAppLineYahoo MessengerLinkedInPinterestTumblr

مطالب مرتبط

نظر شما
نام :

ایمیل :

از درج کامنت های توهین آمیز معذوریم
متن کامنت :
 


میدان نیوز
میدان نیوز
حوزه و روحانیت
حوزه و روحانیت
جوان انقلابی
جوان انقلابی
انقلابی شدن
انقلابی شدن
اصفهان شرق
اصفهان شرق
تبلیغات
تبلیغات
گفتمان نیوز
گفتمان نیوز
وعده صادق
وعده صادق