جمعه ۲۷ مهر ۱۳۹۷
اخبار اصفهان
سرتیتر اخبار
چاپ خبر
۰۹:۴۵ - ۱۳۹۶/۰۵/۰۶
قتل از روی ترحم؟!
 با دیدگاه اسلام درباره «اتانازی» آشنا شویم   

به طور کلی در دین اسلام زندگی دنیوی مقدمه زندگی اخروی است که اگر هم با درد و رنج و سختی توأم شود اجر آن بیشتر خواهد بود چرا که پسندیده ترین و بهترین اعمال، سخت­ ترین آنهاست (افضل الاعمال احمزها)...

ندای اصفهان- علیرضا معصومی (کارشناسی الهیات دانشگاه فرهنگیان)

اتانازی (به فرانسوی: Euthanasie)، به معنی «مرگ راحت» و یا «به‌مرگ» در اصطلاح شرایطی است که در آن، بیمار بنا به درخواست خودش به صورت طبیعی و آرام بمیرد.

کسانی که در شرایط این نوع از مرگ قرار دارند بیشتر بیماران لاعلاج هستند و یا کسانی‌که از یک بیماری شدید روحی (افسردگی اساسی و…) رنج می‌برند و با رضایت خود، از افرادی مثل پزشکان معالج یا پرستاران یا افراد خانواده خود، بخواهند که به آن‌ها در مردن کمک و یاری کنند.

این مساله از بحث های روز مطرح در دنیا است که در اکثر کشورهای جهان جنجال برانگیز بوده است. در مقاله پیش رو نظر دین مبین اسلام در این باره را جستجو می کنیم.

***

دین اسلام به­ عنوان دینی الهی که ارزش بالایی برای نفس (جان) انسان­ها قایل است با جمعیتی بالغ بر ۱٫۵ میلیارد نفر به صورت گسترده در جای جای این کره خاکی پیروانی دارد. از آنجایی که در کشور عزیزمان دین اسلام به صورت رسمی مطرح است و با جمعیتی بالغ بر ۸۰ میلیون ایرانی دارای قانون اساسی و قوانین قضایی برگرفته از اسلام است، لیکن لازم است در مقاله پیش رو دیدگاه و آراء دین اسلام در مورد یوتانازی بصورت کامل مطرح شود.

دین اسلام در مسلک و الگوهای نظری و عملی خود زوایای زندگی انسان­ها اعم از فردی، اجتماعی، فرهنگی، اخلاقی، زیبایی شناختی و… را مد نظر داشته و توانسته عملیاتی­ ترین شیوه­ ها و فلسفه­ های موضوعی را برای پیروان خود ترسیم و بیان کند. هنگامی که بخواهیم مسائل مهم و پدیده­ هایی را که با جان ارزشمند و هدفمند انسانها مرتبط است بررسی کنیم، باید همه­ منظرهای توحیدی و الهی دین را بیان کرده و آن را از چارچوب فعلیت بخشیدن در جامعه بیان کنیم.

۱- پیشینۀ تحقیق درباره یوتانازی در جهان اسلام

عنوان «اتانازی» در جهان اسلام پیشینه چندانی ندارد. در منابع اصلی اسلامی (آیات و روایات) و کلمات فقهای متقدم چیزی با این عنوان یافت نمی­ شود. فقها و مراجع دینی معاصر نیز در حد پاسخ به استفتائات به بیان احکام برخی از اقسام اتانازی بسنده کرده­ اند. بررسی پاسخ اغلب فقیهان به این استفتائات و نیز مباحثه حضوری با تعدادی از مراجع قم و نجف، چنین می­ نمایاند که فقیهان به دلایل زیر این مسأله را بطور مستقل و مفصل قابل بحث نمی­ دانند:

اولین دلیل این است که اتانازی گرچه دارای اقسام متعدد و متنوع است اما معنای عام تقریباً مورد قبول همه محققان «اهدای مرگ (میراندن) خوب و یا راحت» است. در این تعریف دو مؤلفه اساسی وجود دارد: ۱- مرگ خوب یا راحت. ۲- اهدای مرگ (یا قتل).

اما توصیف اینگونه مرگ به «مرگ خوب یا راحت» به سادگی قابل اثبات نیست. برفرض اثبات، تفاوتی درحکم مسأله ایجاد نمی ­کند، زیرا اهدای مرگ از نگاه فقه اسلامی -با توجه به آیات و روایات متعدد- با هر انگیزه­ ای که باشد، کشتن انسان محسوب می­ شود که در قرآن و منابع اسلامی (جز در موارد معدود) به شدت از آن نهی شده است. از این رو فقها آن را از مصادیق قتل نفس یا خودکشی دانسته­ اند که در هر صورت مشمول عموم آیات و روایاتی که کشتن انسان را نهی کرده ­اند، می­ شود، لذا به سرعت از آن بحث عبور کرده­ اند. در نتیجه تعداد کتب و مقالات پژوهشی در این زمینه بسیار اندک است. البته به نظر می­ رسد در بین اهل سنت اندکی بیشتر به این مسأله توجه شده است.

اغلب مقالات و آثار مولفان (در سطح غیر فقیهان طراز اول)، به تعریف مسأله و بیان انواع مرگ ترحمی و ترجمه و نقل دیدگاه غربی­ ها در این موضوع بسنده کرده ­اند از این رو چندان پژوهشی نیستند. البته از میان آثار تدوین شده در این زمینه تعدادی کتاب و مقاله نسبتاً قابل توجه نیز وجود دارد که به اختصار به معرفی آن ها می پردازیم:

 – مقالات:

الف) مقاله «یوتانازی یا مرگ از روی ترحّم» نوشتۀ ابراهیم امینی: مؤلف در این مقاله دیدگاه اسلام را درباره­ اهداء مرگ ترحمی و خودکشی بطور خلاصه با استفاده از آیات بیان داشته است. به نظر می­ رسد این مقاله برای استفاده عموم مردم تدوین شده است لذا از تجزیه و تحلیل اجتهادی چندان برخوردار نیست.

ب) مقاله «قتل از روی ترحم» نوشته محمدعلی انصاری: نویسنده در این مقاله پس از تقسیم ­بندی موضوع و بیان فروض مختلف مسأله، و بحث مختصر، نتیجه می ­گیرد که حکم تکلیفی در تمامی این فرض­ها با توجه به اطلاق ادله، حرمت است و تنها در زمانی که بیمار دارای حیات مستقرّ نباشد (مانند اتانازی بیمار مبتلا به مرگ مغزی در صورتی که بطور سلبی واقع شود) حکم حرمت قابل تردید است.

ج) «قتل ترحّم آمیز چالشی نو فرا­روی اخلاق و حقوق پزشکی». نوشته: محمود عباسی.
نویسنده در این مقاله ابتدا، مفهوم قتل ترحم آمیز و انواع و شرایط آن را مورد بررسی قرار می ­دهد و سپس با نگاهی تطبیقی و مقارنه­ ای نسبت به موضوع، به تشریح قتل ترحم آمیز از دیدگاه فقهای اسلامی پرداخته است.

– کتب:

علاوه بر مقالات ذکر شده، دو کتاب و یک کتابچه به زبان فارسی و یک کتاب به زبان عربی نیز در مورد مرگ ترحمی منتشر شده است:

الف) «اتانازی مرگ آسان و راحت» تألیف: خدابخش کرمی.

ب) «قتل ترحم آمیز» تألیف: شهریار اسلامی تبار، محمد رضا الهی منش.

این دو کتاب مطالب نسبتاً خوبی جمع­ آوری کرده­ اما در بُعد فقهی چندان عمیق وارد نشده اند.

ج) «نوشتاری پیرامون اتانازی» تألیف: احمدرضا همتی، علی رضا پارساپور زیر نظر باقر لاریجانی.

این کتاب شامل نگاهی اجمالی به اتانازی و اقسام آن و نیز دیدگاه ­های اخلاقی و قوانین برخی از کشورها در این خصوص است.

د) «قتل الرحمه و السلوک الطبی من منظور الشریعه و القانون» تألیف: امل العلمی.

این کتاب به زبان عربی است و اولین بار در سال ۱۹۹۹در فاس (مغرب) چاپ شده است. مؤلف در این کتاب به بیان قوانین کشور مغرب در این مسأله و دیدگاه ادیان و اسلام با ذکر آیات و روایات اهل سنت می­ پردازد.

 – همایش ها:

«دومین سمینار دیدگاه ­های اسلام در پزشکی»: مجموعه مقالات و گفتار­های این همایش حاوی مباحث و نظرات برخی از پزشکان و فقهای معاصر درباره­ مسائل گوناگون پزشکی از جمله مرگ مغزی و پیوند اعضا است. اگرچه در این مجموعه هیچ مقاله­ ای در مورد اتانازی وجود ندارد، اما برخی از مباحث آن بی ارتباط با اتانازی نیست.

«دومین کنگره بین المللی اخلاق پزشکی ایران»: در بین مجموعه چکیده مقالات این همایش، چکیده مقاله­ آقای همایون همتی با عنوان «اتانازی از دیدگاه فلسفه­ اخلاق» ملاحظه شد. ایشان در این مقاله عمدتاً به بررسی و مقایسه نظرات دو تن از فلاسفه غربی درباره مرگ ترحمی می­ پردازد.

همایش‏ بین المللی «بررسی مفهوم مرگ در بستر تغییرات‏ اجتماعی و تکنولوژی از منظر آموزه‏ های اسلام و مسیحیت»: این همایش با همکاری کرسی حقوق بشر، صلح و دموکراسی یونسکو وابسته به دانشکده حقوق دانشگاه‏ شهید بهشتی و مرکز مطالعات روابط مسیحیان با مسلمانان وابسته به دانشگاه بیرمنگام انگلستان و مؤسسه المهدی (بیرمنگام)، در دانشگاه شهید بهشتی برگزار شد.

در این‏ همایش بین المللی موضوعاتی مانند ماهیت مرگ از منظر آموزه‏ های اسلام و مسیحیت، حق حیات و تکلیف به حفظ نفس، شباهت و تفاوت‏های دیدگاه‏ های اسلام و مسیحیت پیرامون اتانازی، حق مرگ شرافتمندانه، چالش‏ های حقوقی فقهی و اخلاقی مرتبط با «حق مرگ» مورد بحث و بررسی‏ قرار گرفت. از این همایش جز گزارش خبری نوشته دیگری یافت نشد.

– پایان نامه:

«تحقیقی در مورد اتانازی (مرگ از روی ترحم) از نظر اخلاق پزشکی و فقهی و گزارش موارد مستند آن در استان خراسان در ۵ سال اخیر «۱۳۷۸-۱۳۷۴».

۲- اتانازی از دیدگاه اسلام

در دین اسلام اعتقاد بر این است که هنگام بروز مصایب و گرفتاری­ ها خداوند با رحمت خود ما را به صبر دعوت می­ کند، لذا هرگونه اتانازی و خودکشی مردود است. کسانی که جان خود را می­ گیرند برای همیشه در آتش دوزخ گرفتار خواهند شد. درد و ناراحتی ایشان به هر اندازه که باشد نمی­ توان آن را با اتانازی توجیه نمود زیرا درد و رنج حتی موجبات رشد و اعلای معنوی فرد را فراهم می­ کند. تنها استفاده از داروهای مسکن از نظر شرع مقدس اسلام مجاز می­ باشد.

۳- رویکرد اسلام نسبت به خودکشی و اتانازی

اسلام کاملاً مخالف هر نوع خودکشی و به تبع آن اتانازی است. خداوند در قرآن که معجزه­ آسمانی جاودان است دستوراتی به منظور سعادت بشر مقرر فرموده که در هر دوره و زمانی می­ توان از آن بهره برد. خداوند در قرآن کریم می­ فرماید:

«فرمانروایی آسمان­ها و زمین از آن خداوند است و هر چیز را بخواهد خلق می ­کند.»

در اسلام، زندگی و حیات بشر مقدس است و مردم از گرفتن جان خود موکداً منع شده ­اند. خداوند در آیه بیست ونهم سوره­ نساء می­ فرماید: «خود را نابود نسازید که مطمئناً خداوند نسبت به شما آمرزنده و مهربان است». حضرت محمد (ص) فرموده­ اند: «هرکس مرتکب خودکشی شود به دوزخ خواهد رفت».

اگر مردم دچار مصیبت و بیماری شوند باید به خدا پناه ببرند و از او کمک بخواهند؛ در این رابطه آیه­ ۱۵۳ سوره­ بقره خطاب به اهل ایمان برای غلبه بر مشکلات و سختی­ ها چنین می ­گوید: «ای اهل ایمان در پیشرفت کار خود صبر و مقاومت پیشه کنید و به ذکر خدا و نماز توسل کنید که خداوند یار و یاور صابران است».

همچنین در آیات ۱۵۵ و ۱۵۶ همین سوره خداوند می­ فرماید: «شما را با سختی­ هایی چون ترس و گرسنگی و نقصان اموال و نفوس و آفات زراعت می­ آزمایم و بشارت و مژده آسایش از آنها را به صابران می­ دهم، آنان که چون به سختی ­ها گرفتار می­آیند می­ گویند به فرمان خدا آمده­ ایم و باز به سوی او خواهیم رفت».

در اسلام هیچ کس حق دخل و تصرف در جان خود را ندارد.

«… و آنگاه که اجل آنها فرا رسد، دیگر یک لحظه مقدّم و مؤخّر نخواهد شد.» سوره­ نحل، آیه­ ۶۱٫

«هیچ کس جز به فرمان خداوند نخواهد مرد که اجل و زمان مرگ هرکس در لوح قضای الهی ثبت شده است.» سوره­ آل عمران، آیه ۱۴۵٫

به هر حال، در آموزه ­های اسلامی حیات و مرگ حق انحصاری پروردگار است و خداوند در آیه ۱۵۱ از سوره­ مبارکه­ انعام می ­فرماید: «هیچ نفسی را نکشید مگر به حق و عدالت زیرا خداوند این عمل را حرام کرده است.»

به هر حال ارزش و کرامت انسان­ها فطری و ذاتی است و نشأت گرفته از فطرت خدایی است: «… فطره الله التی فطره الناس علیها».

۴- نجات زندگی

به همان اندازه که خودکشی و هرگونه قتل نفس در اسلام منع شده، در مقابل آن نجات زندگی نیز موکداً توصیه شده است.

خداوند در قرآن ضمن بیان داستان هابیل و قابیل (فرزندان حضرت آدم) می­ فرماید: «بر بنی­ اسرائیل چنین حکم کردیم که  هرکس نفسی را بدون آنکه فساد و فتنه­ ای بر روی زمین کرده باشد به قتل برساند گویی همه را کشته و هرکس نفسی را ببخشد یا کسی را از مرگ نجات دهد گویی همه را نجات داده است.» (سوره­ مائده، آیه­ی ۳۲)

 ۵- زندگی و مرگ در دستان خداوند است

خداوند در قرآن می ­فرماید: «خدای بزرگواری که سلطنت و ملک هستی به دست اوست بر همه چیز تواناست. خدایی که مرگ و زندگی بخشید تا شما را بیازماید و او مقتدر و آمرزنده است.» سوره­ ملک، آیه های ۱و ۲٫

همچنین در جای دیگری تلویحاً به این مسئله اشاره کرده و می­ فرمایند: «هر نفسی چشنده­ مرگ است، مرگی که به اذن پروردگار صورت می­ گیرد.» سوره­ آل عمران، آیه­ ۱۸۵٫

۶- انسان نباید نقش خداوند را ایفا کند

خداوند در قرآن می­ فرماید «آیا انسان ندید که او را از نطفه خلق کردیم؛ با این حال، دشمن آشکار ما گردید و گفت استخوان­ های پوسیده ما را چه کسی دوباره زنده خواهد کرد؟ بگو آن خدایی زنده خواهد کرد که اول بار آنها را حیات بخشید و او بر هر خلقتی دانا و تواناست.» سوره­ یس، آیه های ۷۷ تا ۷۹٫

۷- قداست زندگی بشر

قداست زندگی بشر یکی از نعمت­ها و ارزش­های الهی است که خداوند آن­ را حتی قبل از حضرت عیسی(ع)، حضرت موسی(ع)، و حضرت محمد(ص) به بشر عطا و بر آن تأکید کرده است. خداوند در قرآن می ­فرماید: «هیچ نفسی را نکشید مگر به حق و عدل که خداوند این عمل (قتل نفس را) حرام کرده است.» سوره­ انعام، آیه ۱۵۱٫

همچنین در آیه دیگری نیز خداوند می­ فرماید: «هرگز فرزندان خود را از بیم فقر مکشید که ما روزی رسان شما و آنها هستیم و این کار، گناه بزرگی است.» سورۀ بنی اسرائیل، آیه­ ۳۱٫

در شرع مقدس اسلام، شرایطی که هنگام جنگ، گرفتن جان مُجاز می­ باشد مشخص شده است و در شرایط صلح نیز تنها در قالب احکام کیفری می ­توان جان دیگری را گرفت.

۸- جنبه­ های اقتصادی

بعضی معتقدند هزینه­ نگهداری از یک بیمار لاعلاج و معلول روز­ به ­روز بیشتر و نگران کننده­ تر می­ شود به طوری که کشتن این بیماران نه تنها یک کار درست بلکه یک وظیفه است. آنها بر این باورند که وقتی ماشین انسانی عمر خود را سپری کرد، هزینه تعمیر و نگهداری آن فشار زیادی بر­ جامعه و اطرافیان وارد می ­کند بنابراین به جای اضمحلال تدریجی بهتر است یکباره از شرش خلاص شد.

چنین دیدگاهی با رویکرد اسلامی در تضاد است. در اسلام، مراقبت از سال­خوردگان و درماندگان ارزش محسوب می­ شود زیرا مردم با نیّت خیرخواهانه وقت، هزینه و تلاش زیادی را صرف این امر می­ کنند. در این موارد دین اسلام احترام و مراقبت از آنها را توصیه کرده است.

خداوند در آیات ۲۳ تا ۲۵ سوره بنی­ اسرائیل چنین فرموده است:

«جز خدا را نپرستید و با پدر و مادر خود به نیکی رفتار کنید و زمانی که آنها پیر و باعث رنج و زحمت شما شدند، مبادا کلمه­ ای بگویید که رنجیده خاطر شوند. کمترین آزار را به آنها مرسانید، پیش روی ایشان با احترام سخن بگویید و همیشه پر­ و ­بال تواضع و تکریم را با کمال مهربانی نزدشان بگسترانید و بگویید: پروردگار همانگونه که پدر و مادرم مرا از کودکی به مهربانی بپروردند تو نیز در حق آنها رحمت و مهربانی فرما».

مؤمنان واقعی اینگونه رفتارهای انسانی را سرمایه گذاری برای آخرت تلقی می ­کنند و به دنبال وعده پروردگار، خواستار پاداش خود در آخرت می­ باشند. در جوامع مادی امروز، این منطق بی­ معنا است؛ اما مؤمنان راستین که به دنبال ارزش­ های الهی هستند به گونه متفاوتی می­ اندیشند.

طبق دستورات اسلام وقتی فردی بدون خانواده و سرپرست نیز قادر به برطرف کردن نیازهای مراقبتی نیست، این وظیفه به عهده جامعه است که این نیازها را برآورده سازد. در این شرایط، ارزش­های معنوی نسبت به مسائل مالی و لذت­های دنیوی از اولویت بیشتری برخوردار است و چنین رویکردی کاملاً اخلاقی به شمار می­ آید.

به طور کلی در دین اسلام زندگی دنیوی مقدمه زندگی اخروی است که اگر هم با درد و رنج و سختی توأم شود اجر آن بیشتر خواهد بود چرا که پسندیده ترین و بهترین اعمال، سخت­ ترین آنهاست (افضل الاعمال احمزها).

۹- نظر علمای شیعه در مورد اتانازی

نظرات علمای شیعه در این خصوص به شرح ذیل است:

سؤال: با توجه به اینکه در مواردی مشاهده می ­شود که افراد مبتلا به بیماری­های درمان ناپذیر برای رهایی از زندگی رنج آور خود تقاضا دارند که پزشک با تزریق دارویی زندگی آنها را خاتمه دهد و فرد در آستانه­ مرگ قرار بگیرد و برای رهایی از رنج، در مرگ وی تعجیل شود آیا می­ توان دارو را در اختیار بیمار قرار داد و یا پزشک معالج با هماهنگی بیمار در این زمینه اقدام کند؟

پاسخ آیت الله العظمی فاضل لنکرانی:

«تسریع در مرگ بیمار توسط خودش یا پزشک یا دیگران حرام است که اگر توسط خود فرد انجام شود خودکشی محسوب می­ شود و اگر توسط پزشک انجام شود حکم قتل عمد را دارد و رضایت بیمار تأثیری در حکم ندارد.»

پاسخ آیت الله العظمی مکارم شیرازی:

«قتل انسان جایز نیست حتی از روی ترحم و با اجازه خود مریض و ترس از معالجه منجر به مرگ نیز جایز نیست. دلیل اصلی این مسئله اطلاقات ادله حرمت قتل از آیات و روایات است و همچنین ادله وجوب حفظ نفس است و فلسفۀ آن ممکن است این باشد که چنین اجازه ­ای سبب سوء استفاده ­های فراوان می­ شود و به بهانه­ های واهی قتل از روی ترحّم صورت می­ گیرد و یا افرادی به قصد انتحار و خودکشی از این راه وارد می­ گردند. به علاوه مسائل پزشکی غالباً یقین ­آور نیست و ای بسا افرادی که از حیات آنها مأیوس بوده ­اند و به طور عجیبی از مرگ رهایی یافته­ اند.»

پاسخ آیت الله صانعی:

«نمی­ تواند و حرام است و به منزله قتل کل جامعه می­باشد و موجب قصاص است و باید توجه داشت که رعایت جهات احساساتی در قتل و آدم­ کشی عواقبی بس خطرناک برای جامعه دارد و صرف نظر از آن موجب عذاب شدید اخروی هم خواهد بود و محض رضایت بیمار مجوز قتل صادر نمی­ شود، چون رضایت به حرام و گناه و آدم­کشی بوده و باید به خداپناه برد.

***

توضیح ندای اصفهان: کتاب «درباره اتانازی- قتل از روی ترحم» به قلم «علیرضا معصومی» و «رضا عیسی نسب» توسط انتشارات نوروز در سال ۱۳۹۶ به چاپ رسیده و به طور جامع و مفید به مباحث پیرامون «اتانازی» می پردازد.

علاقه مندان می توانند جهت تهیه این کتاب با تخفیف ویژه با شماره ۰۹۹۰۰۶۱۷۷۵۳ تماس حاصل فرمایند.

انتهای پیام/

برچسب‌ها: , , , , ,

مطالب مرتبط

  1. آرش گفت:

    بابت معرفی کتاب خیلی ممنونم. مدت ها بود دنبال این موضوع بودم و حالا یه کتاب خوب و جامع پیدا کردم. از سایت خوبتون بی نهایت سپاسگزارم.

  2. سید مصطفی گفت:

    درود بر نویسنده ی جوان و انقلابی

نظر شما
نام :

ایمیل :

از درج کامنت های توهین آمیز معذوریم
متن کامنت :
 


به توان تشکیلات! (کتاب تقدیرشده منتقدین) 09132706715
به توان تشکیلات! (کتاب تقدیرشده منتقدین) 09132706715
سفریاران، بلیط ارزان هواپیما، تور گردشگری سراسر کشور
سفریاران، بلیط ارزان هواپیما، تور گردشگری سراسر کشور
تبلیغات در مردمی ترین سایت استان اصفهان؛ 09132706715
تبلیغات در مردمی ترین سایت استان اصفهان؛ 09132706715
پایگاه خبری رهیافته
پایگاه خبری رهیافته
اصفهان شرق
اصفهان شرق
وعده صادق
وعده صادق
گفتمان نیوز
گفتمان نیوز