دوشنبه ۱۹ آذر ۱۳۹۷
اخبار اصفهان
سرتیتر اخبار
سرویس: اجتماعی
چاپ خبر
۱۱:۱۱ - ۱۳۹۶/۰۴/۳۰
«اسپاهان» در گذشته چگونه بوده است؟!
 اصفهان قدیم از دیدگاه دیگران   

برای مردمان یک شهر ممکن است جالب باشد که درباره گذشته تاریخی و دیدگاههای موجود پیرامون آن شهر اطلاعاتی داشته باشند. کاری که مدیران شهری باید برای به وجود آوردن یک حس نوستالژی و همچنین برای نسل جدید به مثابه یک نمایشگاه گذر تاریخی انجام دهند

ندای اصفهان- پوریا استکی

نوستالژی، یا نام دیگر آن «خاطره انگیز»، یک احساس درباره موقعیت های گذشته یا افراد گذشته، یا بهتر است آن را لغوی تعریف کنیم و بگوییم «آرزومندی عاطفی و احساس گرمی نسبت به موقعیتی در گذشته». (واژه نامه آکسفورد)

برای مردمان یک شهر حتی مردمان دیگر شهرها، ممکن است جالب باشد که درباره گذشته یک شهر تاریخی و دیدگاههای موجود پیرامون این شهر اطلاعاتی داشته باشند. کاری که مدیران شهری باید برای به وجود آوردن یک حس نوستالژی برای مردم شهر و همچنین برای نسل جدید به مثابه یک نمایشگاه گذر تاریخی انجام دهند.

خیلی از مردم دوست دارند بدانند اصفهان گذشته چگونه بوده است، حتی گردشگران تاریخی و فرهنگی دوست دارند اطلاعاتی درباره تاریخ گذشته شهر تاریخی اصفهان در دست داشته باشند؛ این اطلاعات می تواند از موقعیت جغرافیایی، تاریخی، اجتماعی، اقتصادی و فرهنگی باشد.

با شنیدن نام «اصفهان» کلمات زیبایی در ذهن انسان نقش می گنجد: فرهنگ غنی، شهر شهید پرور، تاریخ جهان در اصفهان و… یا در یک کلام «اصفهان شهر زیبای خدا».

اصفهان از شهرهای کهن ایران است. نشانه هایی از آتشکده های ساسانی بر کوه آتشگاه و همچنین تحقیقاتی بر بافت قدیم شهر و قسمت یهودیه که نیمی از جمعیت را تشکیل می دادند دلالت بر کهن بودن شهر و مرکزی برای تجمع ادیان مختلف بوده است.

از روزگار هخامنشیان و ساسانیان گرفته تا دوره های نخستین اسلامی و پس از آن، اصفهان را به آبادانی و فراوانی رودها و درختان وصف کرده اند. (شیخی،۱۳۸۷، ۵)

جغرافیا و تاریخ اصفهان

استان اصفهان با مساحتی حدود ۱۰۵،۹۳۷ کیلومتر مربع بین ۳۰ درجه و ۴۳ دقیقه تا ۳۴ درجه و ۲۷ دقیقه عرض شمالی خط استوا و ۴۹ درجه و ۳۶ دقیقه تا ۵۵ درجه و ۳۱ دقیقه طول شرقی از نصف النهار گرینویچ قرار گرفته است. این استان که در مرکز ایران واقع شده از شمال به استانهای مرکزی، قم و سمنان، از جنوب به استانهای فارس و کهگیلویه و بویر احمد، از شرق به استانهای خراسان و یزد، از غرب به استانهای لرستان و چهارمحال بختیاری معروف است. (زنده دل، ۱۳۷۷،۲۹)

درباره پیشینه و نامگذاری اصفهان در تاریخ داستانهای مختلفی را نقل کرده اند که به برخی از آنان اشاره می کنیم:

ابن اثیر بنای اصفهان را مربوط به روزگار قبل از هجوم اسکندر مقدونی به ایران یعنی عهد پیشدادیان دانست. وی عقیده داشت که مرکز یکی از حکمرانان بود. وقتی دولت اشکانی روی کارآمد اصفهان در تصرف اشکانیان بود. پس از غلبه اردشیر بر اشکانیان، این منطقه را به تصرف خود در آورد و در سال ۲۰ هجری اصفهان به دست مسلمانان فتح گردید. (دادفر، ۱۳۸۹، ۸۶)

موجودیت تاریخی اصفهان به هزاره سوم قبل از میلاد می رسد و حاصلخیزی خاک و وجود زاینده رود در ادوار کهن، زمینه سکونت اقوام آریایی را در این سرزمین فراهم کرده است. (شیخی، ۱۳۸۷، ۶)

باید دانست که معروف میان مورخین قدیم ایران و مشهور در افواه و السنه مردم آن، این است که بانی اول آن طهمورث معروف به دیوبند بوده است و بعضی پسرش جمشید را نیز گفته اند و سند صحیحی در میان نیست. (افضل الملک، ۵۵)

نامگذاری شهر

درباره نامگذاری شهر اصفهان و نامهای قدیم داستانهای مختلفی نقل گردیده؛ در کتاب سفرنامه اصفهان داستانی را نقل می کند که خلاصه آن را در این مقاله آورده ایم:

روزی در مجلس عام، فریدون تعریف کفایت و شجاعت اصفهانیان را می کرد و مبالغه در شجاعت آن ها می نمود تا در اثناء مکالمه گفت این شهر اسپاهان است یعنی مکان سپاه است و اهالی همه سپاهی می باشند (افضل الملک، ۵۷). (جهت مطالعه کامل متن به کتاب سفرنامه اصفهان قسمت تاریخ اصفهان مراجعه شود.)

از مراجعه به منابع موجود تاریخی چنین بر می آید که کلمه «اسپاران» بطلمیوس، «سپاهان» پهلوی، و «اصبهان» عرب و «اصفهان» امروز لفظی قدیمی است و به احتمال قریب به یقین کلمه پهلوی است و ریشه قدیمی تر از پهلوی آن مکشوف نیست. (زنده دل، ۱۳۷۷،۳۲)

آقای بارتولد، مورخ بزرگ روسی درباره اسم اصفهان می نویسد:

«شهر اصفهان در تالیفات جغرافیدانان قدیم به اسم اسپادانا مذکور گردیده، ولی در آن زمان اهمیتی نداشته است». (بارتولد، ۱۳۷۲، ۱۸۶)

دکتر هنرفر معتقد است:

«اصفهان به احتمال قوی جزء ناحیه انزا یا انشان بوده و در تاریخ های قدیم به نام گابا یا گی معرفی گردیده و سپس به جی مبدل گشته است. همچنین کلمه اصفهان به احتمال بسیار از ریشه سپاه گرفته شده و در اصل هم اسپاهان بوده است». (هنرفر، ۱۳۷۲، ۶۰:۶۹  )

در سفرنامه ها و ادوار تاریخ

در کتابهای تاریخی اصفهان را پایگاه سپاه شهری و دفاعی معرفی کرده اند که با توسعه قلاع و دژها از امنیت نسبی برای سکونت و شهرسازی برخوردار گردیده است. وجود قلعه های متعدد تاریخی مانند قلعه آتشگاه سارویه، تبرک، کهن دژ، گارد دژ و همچنین حصارهای ادوار مختلف مؤید این نظر است.

در ادوار پیشین اصفهان نقش پلی را داشت که قسمتهای کم ارتفاع شرق فلات ایران را با سرزمین های کوهستانی غرب مرتبط می ساخت و برای اطراق سرمازدگان کوهستان غرب، و گرمازدگان و خستگان هوای خشک شرق، محل مناسب و مطلوبی بود. (زنده دل، ۱۳۷۷،۳۱)

در سفرنامه های مختلف هر کدام اصفهان را به گونه ای شرح داده اند. در کتاب سفرنامه اصفهان به قلم میرزا غلامحسین افضل الملک اینگونه توضیح داده:

«شهر اصفهان، طرف شمال زاینده رود واقع شده است و آن رود از کنار آن می گذرد و برای شهر نیز از آن رود، نهرها بریده و داخل آن شهر برده اند، بعضی باغچه ها و خانه ها را سیراب کرده زاید آن باز به قرای نزدیک شهر می رود.

زاینده رود از آن گویند که تمام مجرای آن چشمه سار است چون در وقت کمی آب یا قطع آن هر محل آن را سدی بسته و آب آن محل را بالتمام به نهری می ریزند، قدری از آن محل گذشته از زمین رود چندان زایش نموده آب جاری می شود که نهری دیگر از آن درست شده به جای دیگر می برند و این در وقتی است که آب آن را در لنجان و غیره به جهت زراعت برنج گیرند و تمام، صرف آن کار شود و الا آب آن هرگز قطع نمی شود و آن را زنده رود نیز گویند که گویا همیشه زنده است.» (افضل الملک، ۲۳)

حتی در این سفرنامه به خوبی به محصولات شهر اصفهان در قدیم اشاره کرده است:

«حاصل این سرزمین اکثرا گندم و تریاک و تنباکو و ریناس یا رناس (گیاهی است که با آن جامه و ابریشم را رنگ می کنند) و بزرکتان (دانه گیاه کتان که از آن روغن می گیرند) و گل رنگ و جو و ماش و عدس و برنج و نخود و سایر حبوب و تمام بقول و پهنه است» (افضل الملک، ۲۳)

همچنین در سفرنامه افضل الملک اشاره ای کوتاه به محلات شهر اصفهان و بافت شهر شده است:

«در قدیم محلات اصفهان شش بوده است: محله لنبان مغرب جنوبی شهر و باغ کاران مشرق جنوبی شهر که الحال آن را خواجو گویند و بعضی امکنه آن هنوز به باغ کاران معروف است. محله کران (تشدید دارد) وسط مایل به مشرق، محله چنبلان که آن را چملان خوانند، وسط مایل به مغرب. محله جویباره که آن را جوباره گویند، شمال مایل به مشرق، محله دردشت، شمالی مایل به مغرب، هر یک از این محلات مثل شهری بزرگ بوده اند». (افضل الملک، ۲۳)

اصفهان عصر صفوی

«در روزگار شاه عباس اول صفوی اصفهان به اوج ترقی رسید و پایتخت کشور ایران شد. بناهای باشکوه و زیبایی در روزگار صفویه مخصوصا شه عباس اول در این شهر ایجاد گردید؛ طوری که شاردن سیاح فرانسوی نوشته اصفهان در روزگار صفویه حدود ۶۰۰۰۰۰ نفر جمعیت داشت». (دادفر، ۱۳۸۹،۸۶)

اصفهان در کنار سبقه تاریخی خود، به وجود بناهای زیبا نیز معروف بوده است.

شهر اصفهان دارای بناهای تاریخی زیبایی است به خصوص در زمان صفویه زیرا اصفهان در زمان شاه عباس صفوی به عنوان پایتخت حکومت صفویه انتخاب گردید و بناهای زیادی ساخته گردید. یکی از این بناها میدان نقش جهان است، میدانی که در قدیم هم کارکرد مذهبی داشته هم کارکرد علمی و هم کارکرد اقتصادی، اجتماعی و سیاسی (وجود مسجد جامع (مسجد امام) و مسجد شیخ لطف ا… برای امورات مذهبی، مسجد شیخ لطف ا… برای تدریس (بنابر مطالعات تاریخی در کنار مسجد شیخ لطف ا… قبلا مدرسه ای وجود داشته) وجود ۲۰۰ حجره دو طبقه در میدان برای فعالیت های اقتصادی (که وقف چهارده معصوم است).

همچنین بازار قیصریه، حضور مردم در میدان و بازی های چوگان در میدان به عنوان مشارکت اجتماعی مردم و حضور سران کشورها در کاخ عالی قاپو (که توسط راهی که از عالی قاپو به چهلستون بود مهمانان و سران کشورها پس از حضور در کاخ چهلستون برای تماشای بازی چوگان یا دیگر مراسم های آن زمان به کاخ عالی قاپو می آمدند.

فردریک چارلز ریچاردز که در سال ۱۹۳۰ میلادی برابر با سال ۱۳۴۸ هجری قمری در اصفهان بوده در کتاب سفرنامه خود تحت عنوان (یک مسافرت ایرانی) A Persian Journey درمورد میدان نقش جهان چنین می‌نویسد:

«طرح عالی میدان شاه که درازای آن تقریباً یک سوم میل و پهنای آن یک دهم میل است، در اوایل نظر نشان می‌دهد که شالوده‌ای که نقشه شهر بر آن تنظیم گردیده تا چه حد وسیع بوده است. مسجد شاه، عالی‌قاپو و مدخل بازار بزرگ و مسجد شیخ لطف الله با گنبد زیبای آن زینت بخش این میدان با شکوه می‌باشد.

تمام این ساختمان‌ها که در اطراف میدان واقع شده است بوسیله طاقنماهایی که نمای خارجی بازار را تشکیل می‌دهند به یکدیگر متصل شده و آن را بصورت یکی از با عظمت‌ترین میدانهای جهان درآورده است. گرچه از لحاظ توجه و مراقبتی که نسبت به آن مبذول می‌گردد نسبت به سایر میدان ها در مرتبه آخر قرار دارد.

در حضور شاه عباس زنده دل بود که نخستین بار در این میدان چوگان بازی کردند و طرح این میدان به اندازه‌ای در طرز اجرای این بازی مؤثر واقع گردید که زمین های ورزشی (هارلینگام) و سایر زمین‌های ورزشی کم و بیش از روی این میدان ساخته شدند.

ستون های دروازه چوگان در زمین بازی میدان شاه از سنگ ساخته شده و هنوز باقی است. درازای این زمین ۵۶۰ یارد (حدود ۵۱۱ متر) و پهنای آن ۱۷۰ یارد.» (به نقل از هنرفر ۱۳۵۰، ۲-۲۸) (برای اطلاع بیشتر از هربرت و ارزش سفرنامه او رجوع شود به جلد اول کتاب «اسناد مصور اروپاییان از ایران» صفحه ۱۲۱-۱۳۰ تألیف دکتر غلامعلی همایون).

بنا بر گزارش سیاحان اروپایی، این میدان در روزهای عادی، بازار روز بوده است و اصناف مختلف کالاهای خود را در قسمت مشخص عرضه می کرده اند. (شیخی، ۱۳۸۷، ۱۶)   

همانگونه که از سفرنامه ها و منابع تاریخی پیدا است اصفهان دارای سابقه کهن و مهد فرهنگ و تمدن بوده است. لذا مدیران شهری باید جهت معرفی بیشتر آن تلاش و همت مضاعف داشته باشد. البته ناگفته نماند که شهرداری اصفهان و میراث فرهنگی برنامه های ویژه ای برای این کار داشته اند.

به عنوان مثال شهرداری اصفهان چندین سال پیش در اقدامی شایسته یکی از مکانهای نزدیک بافت تاریخی را در خیابان امام حسین (ع) نزدیک شهرداری مرکزی انتخاب و اقدام به راه اندازی یک نمایشگاه که حاوی تصاویر قدیمی شهر اصفهان، اطلاعاتی درباره تاریخچه اصفهان و… می باشد نمود و یا اداره کل میراث فرهنگی، صنایع دستی و گردشگری استان اصفهان با در اختیار گرفتن راهنمایان تور و استقرار آن ها در اماکن تاریخی شهر اصفهان به توضیح بناها و تاریخچه آنان می پردازد.

منابع و مآخذ

– افضل الملک، میرزا غلامحسین، (۱۳۰۸ – ۱۲۴۱ ه.ش) به کوشش ناصر افشارفر، ۱۳۸۰ تهران، سازمان چاپ و انتشارات وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی

– دادفر، هیلدا، شهام، افشین، جغرافیای جهانگردی، ۱۳۸۹، چاپ پنجم، تهران، انتشارات طراوت

– شیخی، الیاس، دیدنی های اصفهان، ۱۳۸۷، تهران، انتشارات کتاب همراه

– زنده دل، حسن  و دستیاران، مجموعه راهنمای جامع ایرانگردی استان اصفهان، ۱۳۷۷، تهران، انتشارات ایرانگردان

– واژه نامه آکسفورد

– هنرفر، لطف ا…، میدان نقش جهان اصفهان. دوره ۹، ش ۱۰۵ (تیر۵۰)

– لطف الله هنرفر، اصفهان، صص ۶۰:۶۹، آشنایی با شهر اصفهان، نشر گلها چاپ دوم اصفهان ۱۳۷۲

– ولادیمیروویج، بارتولد، جغرافیای تاریخی ایران، ترجمه حمزه سردادور، انتشارات توس، ۱۳۷۲،

انتهای پیام/

برچسب‌ها: , , , , , ,

مطالب مرتبط

نظر شما
نام :

ایمیل :

از درج کامنت های توهین آمیز معذوریم
متن کامنت :
 


«توئیت گرام» آموزش حضور موثر در توئیتر و اینستاگرام؛ ثبت نام 09132706715
«توئیت گرام» آموزش حضور موثر در توئیتر و اینستاگرام؛ ثبت نام 09132706715
به توان تشکیلات! (کتاب تقدیرشده منتقدین) 09132706715
به توان تشکیلات! (کتاب تقدیرشده منتقدین) 09132706715
سفریاران، بلیط ارزان هواپیما، تور گردشگری سراسر کشور
سفریاران، بلیط ارزان هواپیما، تور گردشگری سراسر کشور
تبلیغات در مردمی ترین سایت استان اصفهان؛ 09132706715
تبلیغات در مردمی ترین سایت استان اصفهان؛ 09132706715
پایگاه خبری رهیافته
پایگاه خبری رهیافته
اصفهان شرق
اصفهان شرق
وعده صادق
وعده صادق
گفتمان نیوز
گفتمان نیوز