دوشنبه ۰۳ مهر ۱۳۹۶
اخبار اصفهان
سرتیتر اخبار
چاپ خبر
۱۸:۵۵ - ۱۳۹۶/۰۲/۲۳
دایره العلومی مفقوده از مسعودی؛
 گوشه هایی از کتاب گرانمایه «القضایا و التجارب»   

متاسفانه در جامعه اسلامی بسیاری از آثار و تالیفات ناب، گرانبها و ارزشمند پیشینیان از بین رفته یا خوش بینانه در دسترس نیست! کتاب وزین "القضایا و التجارب" اثر دانشمند علامه "شیخ ابوالحسن علی بن الحسین بن علی المسعودی" از اعلام قرن چهارم هجری از جمله این آثار است.

ندای اصفهان/ سید مرتضی میرسراجی(پژوهشگر تاریخ علم)

مقدمه

همواره یکی از تاسف بارترین و مهلک ترین آسیب ها به فرهنگ و دانش یک ملت از میان رفتن کتابهایی است که میراث علمی- فرهنگی  آن جامعه به شمار می روند. کتاب از هر نویسنده و متعلق به هر قوم و طایفه ای که باشد یک میراث و تُراث بشری است و همه مردم جهان باید در حفظ و صیانت آثارمکتوب ومخطوط گذشتگان خود سعی و همت وافر به خرج دهند. متاسفانه در جامعه اسلامی نیز بسیاری از آثار و تالیفات ناب ، گرانبها و ارزشمند پیشینیان از بین رفته یا خوش بینانه در دسترس نیست . عدم حضور این مواریث معنوی ، ضربه ای جبران ناپذیر برای جامعه بشری محسوب می شود . با این وصف ، از جمله آثار از میان رفته  کتاب وزین ” القضایا و التجارب” است . این کتا ب اثر خامه دانشمند علامه “شیخ ابوالحسن علی بن الحسین بن علی المسعودی “(متوفای ۳۴۶ﻫ .) از اعلام  قرن چهارم هجری است . نامبرده اغلب آثارش از بین رفته و حسرت آن بر دل مشتاقان و پویندگان علم و دانش برجای مانده است.از مختصر توضیحاتی که در لابه لای  یکی ، دو کتاب باقی مانده از او به دست می آید چنین مستفاد می شود که آثار او یا حداقل برخی از آنها حکم یک” دایره المعارف” و بلکه بهتر است بگوییم به منزله یک “دایره العلوم” بوده است. ای دریغا و صد حیف که این آثار منجمله اثر یاد شده یا به طور کل از میان رفته اند یا آنکه جایی در جهان غبار فراموشی و غفلت بر آنها نشسته است . چندی قبل از دوستی شنیدم که شخصی سالها پیش نسخه های خطی خود را به عنوان خوراک  به گاو ها می داده ، غافل از این که در آن آثار چه معارف و تعالیم گرانمایه ای بوده است. دانش  هایی که چه بسا می توانسته بسیاری از مشکلات و ابهامات امروزی ما را در فهم برخی مسایل مادی و معنوی مرتفع سازد . با این مقدمه به کتاب مفقوده یا معدومه شیخ مسعودی می پردازیم که از میان کتاب پر ارج “مروج الذهب و معادن الجوهر”وی قدر و منزلت آن برای ما بیشتر آشکار می شود. ظاهرا کتاب “القضایا و التجارب”محصول سال ها پژوهش ، تفحص ، احتوا و جمع آوری نکات ،حقایق ، دقایق و رقایق علمی از سوی مسعودی بوده است . کتاب مزبور حاوی مطالب ژنتیکی ، شیمیایی ، فیزیکی و سایر عجایب و غرایب دنیای باستان بوده که برطبق نام آن بسیاری از اتفاقات و وقایع و تجربه ها و آزمایش های علمی و جالب توجه در آن به چشم می خورده است. بسیاری مسایل و پژوهش های علمی که امروزه دانشمندان ما بر روی آن کار می کنند در آن کتاب با قدمتی قریب به هزار و صد سال (یازده قرن پیش) با توضیحات و تفصیلات وجود داشته که حسرت بهره مندی از آنها  بر دل مشتاقان دانش باقی مانده است.                                     .

موضوع

شیخ مسعودی در هفت موضع از کتاب “مروج ” به “القضایا و التجارب” اشاره کرده و شرح و بسط مطالب را بدان جا ارجاع داده است که ما آن ارجاعات را در این فرصت ذکر می کنیم . امید است که روزی این کتاب و نظایر آن در کتابخانه ای شخصی یا هرجای دیگری از جهان یافته شوند تا  تشنگان دانش و معرفت از آنها بهره مند و سیراب گردند.                                                                                                     .

  1. ۱. حیوانات دو رگه ، درختان پیوندی و تاثیرات محیطی

مورخ علامه شیخ اجل علی بن حسین مسعودی نوشته است : برخی از افراد که به حیوانات دو رگه و پیوند درختان ، توجه خاصی داشته اند  گویند که “نارگیل” ، همان “درخت بلوط هندی” ۱ است که به تاثیر خاک هند نارگیل شده است و اصل آن درخت بلوط هندی است و ما در کتاب خود موسوم به “القضایا و التجارب” اثر هر یک از مناطق زمین را با هوای آن در حیوانات ناطق و غیر ناطق۲ و هم تاثیر مناطق را در گیاهان نامی و غیر نامی ۳ یاد کرده ایم مانند تاثیری که سرزمین ترکان ۴ در چهره ها و تنگی چشمان آنها دارد و این امر در شترانشان نیز موثر افتاده که پاهایی کوتاه و گردن هایی کلفت و پشم هایی سفید دارند و سرزمین “یاجوج و ماجوج”۵ نیز در صورت های آنها تاثیر گذاشته و نظایر آن که اگر اهل معرفت در مشرق و مغرب به تحقیق بنگرند درستی گفتار ما را در می یابند.۶                                                              .

  1. آب انطاکیه

ما درکتاب خویش موسوم به “القضایا و التجارب”درباره آب  شهر “انطاکیه “۷ که در جسم ، امعاء و معده حیوان ناطق ۸ ، بادهای سوداوی سرد ۹و قولنجی شدید۱۰ تولید می کند و هر آنچه که به چشم دیده یا از دیگران شنیده ایم نقل کرده ایم .”رشید”۱۱ می خواست در آن شهر اقامت کند ، بسکه به او گفتند که : در آنجا سلاح و شمشیر و غیره پیوسته زنگ می زند و بوی خوش عطر باقی نمی ماند و تغییر می کند از اقامت در آن شهر امتناع نمود.۱۲

  1. ۳. شرح کامل عجایب شهر ها ، حیوانات ، گیاهان و…

هدف ما در این کتاب (یعنی مروج الذهب) ذکر مختصری از هر چیز است نه بسط و تفصیل آن. ما همه چیزها اعم از خاصیت حیوانات ،گیاهان ، جمادات و عجایب شهر ها ، آثار و ناحیه ها که در مسافرت به ممالک و سرزمین ها به چشم خود دیده ایم یا شنیده ایم در کتاب “القضایا و التجارب” آورده ایم .۱۳

  1. خاصیت بلور و یشم (سنگ درمانی)

برای “ولید”۱۴ ، جامی از “بلور” ۱۵ و به قولی از سنگ “یشم”۱۶ آورده بودند. گروهی از “فلاسفه” ۱۷ براین عقیده اند که هر کس در جام یشم ، شراب بنوشد، مست نشود و ما خاصیت آن را در کتاب “القضایا و التجارب” آورده ایم و گفته ایم که هر که قطعه ای از آن را زیر سر خود بگذارد و نگین انگشتر از آن درست کند پیوسته خواب های خوش بیند . ۱۸

  1. نحوه درست کردن آتش آسمانی

در پنجم این ماه [ یعنی مهر ماه] ، “تشرین اول” ۱۹ است .در شهر “بیت المقدس” ، عید کلیسای “قیامت” ۲۰ برپا می شود . در این روز مسیحیان از مکان های مختلف گرد هم می آیند . آتشی از آسمان برای آنها فرود می آید و در آنجا شمع را روشن می کند . گروه بسیاری از مسلمانان برای دیدن این مراسم به آنجا می روند . در این روز برگ زیتون می چینند . مسیحیان درباره این عید قصه ها دارند و این آتش ، حیله ای ظریف و رازی بزرگ دارد که ما روش آن را در کتاب “القضایا و التجارب” آورده ایم.۲۱                        .

  1. جانور شناسی

پلنگ در “نوبه ” ۲۲ درشت اندام شود و شتر کوچک اندام با دست و پای کوتاه و این به خاصیت جفت گیری آنها باز می گردد. چنانکه شتران ماده بزرگ اندام عربی ۲۳ که از شتر دوکوهان کرمان۲۴ و شتر خراسان ۲۵ حامله شوند از آنها “شتر بختی ” ۲۶ و”جمازه ها”۲۷ پدید آید اما از جفت گیری بختی نر و ماده ، بختی نیاید بلکه فقط از شتر دو کوهان و شتر بزرگ اندام ماده عربی چنین موجودی پدید آید و ازجفت گیری “شتر بجاوی “۲۸ و “شتر مهری”۲۹ نیز بختی به وجود آید . زرافه حکایت بسیار دارد که “صاحب منطق”۳۰ همه را در کتاب بزرگ خود که مربوط به حیوانات وخواص اعضای آنها است ۳۱ آورده و ما مطالب لازم آن را در کتاب “القضایا و التجارب” آورده ایم .۳۲

 

  1. ژنتیک حیوانی و گیاهی ، مسایل شیمیایی وطلسم ها

زمانی که بوی “سیر” به سنگ مغناطیس ۳۳ برسد ، خاصیت جذب آن از بین می رود و چون با “سرکه” شسته شود یا عسل زنبور به آن برسد به حالت اولیه باز می گردد و آهن را جذب می کند. مغناطیس در آهن جز آن چه که گفتیم خاصیت های عجیب دیگر نیز دارد چون سنگی که خون را می مکد ۳۴. خداوند (عزوجل) دانش چیزها را خاص خویش نموده و هر آنچه را خواسته و صلاح مردم بوده به اقتضای زمان و حاجت مردمان نمودار ساخته و علم برخی چیزها فقط مختص به اوست که به مخلوق خویش عیان نکرده و عقل هیچگاه به کُنه آن نرسد . چنانکه بعضی چیزها اگر با هم مخلوط و ترکیب شوند از مجموع آن ها حالت تازه ای پدید آید . چنانکه “آب مازو”۳۵ و “زاج”۳۶ با هم ترکیب شوند ، رنگ سیاه تندی از آن ها به وجود می آید یا زمانی که “شن “۳۷و “منگنز”۳۸ و “قلیا”۳۹ را با هم بپزیم و بریزیم “جوهر شیشه”۴۰ پدید آید و همچنین اگر “آب قلیا “۴۱ و “آب مرتک”۴۲ را که “مردار سنگ”۴۳ است به یک جا کنیم ، چون کف سپید شود و اگر آب قلیا را با “آب زاج”۴۴ در هم آمیزیم از ترکیب آن ، رنگ سرخ ۴۵ پدیدار شود. چنانکه از مادیان و الاغ، استر پدید آید و اگر اسب نر را با الاغ ماده جفت کنیم استر کوچک قامت ، خبیث و مکار پدید آید که آن را “کودن”۴۶ گویند و ما کیفیت زاد و ولدهای منطقه “صعید مصر” ۴۷  در مجاورت “حبشه”۴۸را نیز ذکر نموده ایم و این که از جفت گیری گاو نر و ماده الاغ ، الاغ نر و گاو ماده حیوان عجیبی به وجود می آید که نه الاغ است و نه گاو چون استر که نه اسب است و نه الاغ و هم از طریق جفت گیری اقسام حیوانات و پیوند نباتات که پیوند زدن نهال و درخت است و تغییراتی که در طعم و مزه پدید می آورد از همه اینها در کتاب”القضایا و التجارب” که در اقسام کشاورزی و مسایل دیگر است  سخن ها رانده ایم و همچنین از شناخت خاصیت چیزها و عجایب طلسم ها ۴۹ سخن ها گفته ایم و این بابی مفصل است که تذکر قسمتی از آن جایگزین همه تواند شد که جز نمونه کل و اندک نشانه بسیار است. ممکن است این خاصیت ها و طلسم ها و چیزها که حرکات مذکور را در جهان پدید می آورند، دفع کننده ،منع کننده ، طرد کننده و جذب کننده باشند و در حیوانات اثر کنند ، همه آیت و نشانه بعضی پیامبران اقوام گذشته باشند که خداوندگار آن را چنین کرده تا اعجاز و نشان صدق و امتیاز او از دیگران  باشد تا امر و نهی خداوند را با آنچه در آن وقت صلاح خلق است ابلاغ کند. آنگاه خدا ، پیامبر را از میان خلق برده و علوم وی و چیزهایی که خداوند نمودار کرده دردست مردم باقی مانده است و اصل آن چنانکه بگفتیم از خداست که همه آنچه بگفتیم ممکن است نه واجب و نه ممتنع در قدرت باشد.۵۰

 

پی‌نوشت

  1. نخل المقل/۲٫ … حیوانها من الناطقین و غیرهم/۳٫ … النامی من النبات و فیما لیس بنام (نامی اسم فاعل از نمو به معنای رشد کننده ، روینده) صاحب معجم متن اللغه ، نامی را شجر و نبات و حیوان داند و مقابل آن صامت است از قبیل سنگ و غیر آن/۴٫ اصولا به سرزمینی اطلاق می شود که مسکن اصلی قوم ترک در آنجا بوده که تقریبا ایالت سین کیانگ یا ترکستان چین کنونی است./۵٫ دقیقا مشخص نیست چه بسا مقصود او اقوام و طوایف مغول است.نام یاجوج و ماجوج در قرآن نیز آمده است./۶٫ المسعودی ، مروج الذهب ، ج ۱، ص۱۷۲، قم،دارالهجره، چ۲، ۱۴۰۹ﻫ . /۷٫ شهری درترکیه امروزی، آن را سلوکوس اول بنا و به نام پدرش آنتونیخوس نام نهاد./۸٫ آدمی زاد/۹٫ از اخلاط و امزجه اربعه(مزاج های چهارگانه) است./۱۰٫ بیماری که معده را با مشکل خروج فضولات و … روبرو   می کند./۱۱٫لقب هارون، پنجمین خلیفه عباسی متوفای ۱۹۳ ﻫ ./۱۲٫ مروج الذهب ، ج۱ ، ص۳۳۵٫/۱۳٫ همان ، ج۱،ص۴۰۱/۱۴٫ ولید بن یزید بن عبدالملک ازخلفای اموی است./۱۵٫ سنگ و گوهری سپید وشفاف(کریستال)/۱۶٫ یشم،یشب،سنگی که بیشتر رنگ سبز آن معروف است و در چین مقدس است./۱۷٫ حکما و اهل دانش، در این جا مقصود دانشمندانی است که به خواص و ترکیب مواد آگاهی دارند./۱۸٫ مروج الذهب،ج۳،ص ۲۱۶/۱۹٫ از ماههای پاییزی در نزد رومیان است./۲۰٫ بزرگترین کلیسای مسیحیان درقدیم که در بیت المقدس قرارداشت. در آن مقبره ای است که آن را قیامت خوانند و مسیحیان معتقدند که قیامت حضرت مسیح در آن برپا شده است. صحیح آن است که نام آن کلیسای قمامه است نه قیامت زیرا آنجا زباله دان مردم شهر بوده است. ر.ک: معجم البلدان /۲۱٫ مروج الذهب ، ج ۲، ص۱۸۱/۲۲٫ نام ولایتی از بلاد سودان در جنوب مصر که در آنجا زرافه بسیار است. /۲۳ .القلاص العربیه /    ۲۴٫فوالج کرمان /۲۵٫ ابل خراسان (گونه ای شتر که در سواری ، استقامت و راه رفتن نیک مشهور است .)/۲۶٫ بختی منسوب به “بخت نصر” پادشاه معروف است. این شترقوی و درازگردن از شتر عجمی و عربی هستند. اول بار پادشاه مذکور دو شتر عربی و عجمی را با هم جفت نمود ./۲۷٫ شتران تیزرو را گویند./۲۸٫ شتربجاوی شتری منسوب به “بجا” در بلاد نوبه که مردمی هستند نیمه عربی و نیمه حبشی/۲۹٫ مهری شتر نیک و نجیب است منسوب به بنی کلهره./۳۰٫ مقصود ارسطو شاگرد افلاطون است که از حکمای یونان بود./۳۱٫ مقصود کتاب “الحیوان” از ارسطو است و آن نوزده مقاله است و آن را ابن البطریق به عربی نقل کرده و نقل سریانی قدیمی نیز از آن یافت می شود که بهتر از ترجمه عربی است./۳۲٫ مروج الذهب ، ج۱، ص۲۴۲/۳۳٫ حجر المغناطیس/۳۴٫ کالحجر الماص للدم /۳۵٫ ماء الحفض/۳۶٫ الزاج /۳۷٫ الرمل/۳۸٫ المغنیسیا/۳۹٫ القلی/۴۰٫ جوهر الزجاج/۴۱٫ ماء القلی/۴۲٫ ماء المرتک ( جوهری که از سرب سازند و در مرهم ها به کار برند)./۴۳٫ المرداسنج/۴۴٫ ماء الزاج/۴۵٫ لون احمر کالعصفر/۴۶٫ الکودن/۴۷٫ نام وادی بزرگی در مصر است که شامل چند شهر است./۴۸٫ همان کشور اتیوپی امروزی است./۴۹٫ طلسم از کلمه یونانی طلسما اخذ شده است. تصویر، خط یا وسیله ای که با آن کارهای شگفت انجام دهند./۵۰٫ مروج الذهب ، ج۱،ص ۴۰۲

 

انتهای پیام/

برچسب‌ها: , , ,

مطالب مرتبط

نظر شما
نام :

ایمیل :

از درج کامنت های توهین آمیز معذوریم
متن کامنت :
 


راهی که از سر گرفتیم!
راهی که از سر گرفتیم!
پایگاه خبری رهیافته
پایگاه خبری رهیافته
پایگاه خبری چشمه سار
پایگاه خبری چشمه سار
اصفهان شرق
اصفهان شرق
گفتمان نیوز
گفتمان نیوز
وعده صادق
وعده صادق