دوشنبه ۱۵ آذر ۱۳۹۵
اخبار اصفهان
سرتیتر اخبار
سرویس: سیاسی
چاپ خبر
۱۹:۱۴ - ۱۳۹۴/۰۶/۰۷
نرگس سادات اصفا
تروریسم دولتی؛
 با نگاه به اقدامات تروریستی رژیم صهیونیستی در کشورهای مختلف +جدول   

در بررسی اقدامات تروریستی رژیم صهیونیستی می توان به تطابق این اقدامات با آراء الکس اشمید مبنی بر ۳ وجهی بودن تروریسم دولتی که وجوه آن شامل «انجام خشونت»، «انتقال پیام خشونت» و «احساس وحشت» جدی می باشد، رسید. در تمامی اقدامات تروریستی صورت گرفته بُعد خشونت به وضوح دیده می شود...

ندای اصفهان- نرگس سادات اصفا (کارشناس ارشد روابط بین الملل)

تروریسم صهیونیستی پدیده جدیدی نیست، بررسی تاریخ فلسطین قبل از تاسیس اسرائیل شواهد فراوانی دال بر وجود گرایشات تروریستی در بین بسیاری از فعالان صهیونیست در اختیار ما خواهد گذاشت. صهیونیست ها زمانی که در پی تاسیس اسرائیل بودند، مکررا به تروریسم متوسل شدند. بین سال های-۷۴۱۹۴۴، چندین سازمان تروریستی اسرائیلی، از بمب گذاری های تروریستی برای بیرون راندن انگلیس از فلسطین استفاده کردند و در این راه، شهروندان بی گناه زیادی بویژه از فلسطینیان را به قتل رساندند. امروزه، رژیم صهیونیستی اسرائیل به عنوان مظهر تروریسم دولتی در جهان شناخته می شود و می توان گفت اساسا رژیم اسرائیل، بر پایه تروریسم، تاسیس شده است. در این مقاله ضمن بررسی تروریسم موجود در اسرائیل به ابعاد مختلف فعالیت های موساد به عنوان کارگزار اصلی اقدامات رژیم اسرائیل پرداخته خواهد شد.

فرضیه این مقاله:

«اقدامات اسرائیل، مصداق تروریسم دولتی قلمداد می شود و موساد به عنوان یک نهاد دولتی کارگزار اصلی اقدامات تروریستی آن می باشد.»

رژیم صهیونیستی اسرائیل

چارچوب نظری

الکس اشمید از جمله علمای سیاسی صاحب نظر می باشد که پیرامون فعالیت های تروریستی به بحث پرداخته و امکان مناسبی را جهت الگو سازی جهت تشخیص پدیده ها، وضعیت ها و فعالیت های تروریستی فراهم نموده است. نگاه اشمید به پدیده تروریسم نگاه دقیق و با قابلیت تعمیم پذیری مناسب می باشد؛ به همین منظور چارچوب نظری این مقاله بر آراء این اندیشمند قرار داده شده است.

اشمید مرحله به مرحله به پیش می رود. وی با تفاوت قائل شدن میان اقدامات خشونت آمیز و اقدامات تروریستی، قائل به آن است که هر اقدام تروریستی نوعی اقدام خشونت آمیز نیز می باشد، اما هر اقدام خشونت آمیز لزوماً اقدام تروریستی نمی باشد. اشمید اقدام خشونت آمیز را اقدامی دو وجهی می داند که شامل قاتل و مقتول، یا ضارب و مجروح می باشد. همچنین اقدام تروریستی را یک اقدام ۳ وجهی می داند که یک وجه آن «انجام خشونت» و وجه دوم آن «انتقال پیام خشونت» و وجه سوم آن «احساس وحشت» جدی می باشد. از نظر او بین هدف خشونت و هدف ترور و بین قربانی و حریف تفاوت وجود دارد (Schmid, 1933:9-11).

اشمید تروریسم را به سه دسته کلی «تروریسم سیاسی»، «جرم سازمان یافته مرتبط با تروریسم» و «تروریسم پاتولوژیک یا بیمارگونه و روانی» تقسیم کرده و در این میان به تروریسم سیاسی به عنوان نوع اصلی تروریسم توجه نموده و آن را به چهار دسته کلی تقسیم کرده که شامل «تروریسم شورشی»، «تروریسم خود گمارنده قانون»، «تروریسم دولتی» و «تروریسم تحت حمایت حکومت ها» می گردد. (schmid, 1988:48) در تروریسم نوع سوم یعنی «تروریسم دولتی» (State Terrorism) که مقصود این مقاله نیز می باشد، سازمان یا تشکیلات تروریستی، دولت یا نظام سیاسی حاکم بر آن کشور بوده و بازیگر هدف سازمان های غیر دولتی و یا مردم آن کشور یا کشورهای دیگر است.

برای تبیین بهتر مسئله مورد نظر ابتدا به بررسی تعاریف موجود پیرامون بحث تروریسم به صورت کلی و تروریسم دولتی به صورت تخصصی خواهیم پرداخت.

تعریف تروریسم

تروریسم اساساً پدیده ای سیاسی است اما از سایر پدیده هایی که سیاسی هستند و در علم سیاست مورد تحلیل و بررسی قرار می گیرند از جمله پدیده های انقلاب، شورش، کودتا، جنگ چریکی و… متفاوت است. با این حال تروریسم همراه با خشونت است و سعی دارد در جامعه ارعاب و وحشت ایجاد کند تا به اهداف سیاسی خود دست یابد. (فیرحی، ۱۳۸۵: ۱۶۵- ۱۴۵)

واژه تروریسم مفهومی همه گیر در میان ادبیات مردم جهان پیدا کرده است، و بیشتر افراد در ضمیر ناخودآگاه خود پیش از آنکه با مفهومی آکادمیک و استاندارد آشنا شده باشند، مفهومی از آنرا در ذهن خود خلق نموده و تجربه مفهومی از آن ساخته اند. درنتیجه به تساهل می توان گفت که به ازاء هر کشور، اجتماع و شاید هر نفر تعریفی از تروریسم وجود دارد (white, 2002:p3). تروریسم ذاتاً یک عمل سیاسی است، بنابراین تروریسم یک ابزار، تکنیک و تاکتیک است (Splers, 2004,p:4) که در یک فرایند دقیق محاسباتی از طرف گروه های تروریستی و بر علیه گروه های هدف شکل می گیرد.

گراهام ایوانزوجفری نونام در فرهنگ روابط بین الملل «تروریسم» را اینگونه تعریف می کند: استفاده یا تهدید استفاده از خشونت، به صورتی نظام مند برای نیل به اهداف سیاسی. در حالی که هیچ تعریف جامع مورد توافقی راجع به ویژگی، انگیزه یا شیوه انجام آن وجود ندارد، اما بیشتر تحلیلگران توافق دارند که عنصر «ایجاد وحشت» (fear –inducement) از نطر افقی و عمودی عنصری حیاتی است (ایوانز، نونام، ۱۳۸۱: ۸۰۵-۸۰۴).

با دقت نظر در اعمال تروریستی مشخص می شود که در تروریسم، کشتن، ربودن، مجروح کردن و تخریب اماکن فی نفسه هدف نیست، چرا که تروریسم با بی رحمی و قساوت و ترس و وحشت نیز ارتباط دارد. (کوشا، ۱۳۸۶: ۲۵۶-۲۳۳) به طور کلی تروریسم به خشونت شدیدی اطلاق می گردد که به صورت تهدید ناشناخته و پیش بینی نشده اعمال می شود. (جلالی، ۱۳۸۴: ۵۲)

تعریفی عام و پذیرفته شده درخصوص تروریسم وجود ندارد. در این باب می توان تروریسم اروپایی را به صورت زیر تعریف نمود: اقدامی حساب شده و هراس آمیز برای ایجاد آسیب یا کشتار که توسط گروهی خاص صورت می پذیرد (Engene 1994:29).

علاوه بر تعاریف ارائه شده دانشنامه بریتانیکا تروریسم را اینگونه تعریف می کند: «تروریسم عبارت است از کاربرد سیستماتیک ارعاب یا خشونت پیش بینی ناپذیر برضد حکومت ها، مردمان یا افراد برای دستیابی به یک هدف سیاسی (the new encycolopedia beritanica ,1986 ,p.560).

تروریسم دولتی

اولین شخصی که اصطلاح تروریسم دولتی را وارد ادبیات علوم سیاسی کرد، نوام چامسکی بود. به نظر او از نظر اخلاقی تروریسم دولتی به مراتب بدتر از تروریسم غیر دولتی است.

در اولین گزارش کمیته ویژه تروریسم بین الملل، تروریسم دولتی این گونه تعریف شده است:

«خشونت رعب آوری که در مقیاس وسیع و با بهره گیری از مدرنترین ابزار علیه تمام جمعیت یک کشور و به قصد تسلط یا مداخله در امور داخلی آنها صورت می گیرد، همچنین شامل تهاجم نظامی دولت های بزرگ علیه دولت های دیگر است که به اسم اقدام پیشگیرانه یا تلافی جویانه استقلال و تمامیت ارضی و سرزمینی دولت های جهان سوم را نقض می کنند (Un. Gaor,1373 ).

لمبرت معتقد است که تروریسم دولتی اعمال خشونت غیر قابل توجیه توسط یک دولت و ارگان های تشکیل دهنده آن علیه شهروندان ساکن سرزمین های اشغالی است که با توسل به ابزارهایی چون، شکنجه، بازداشت های غیر قانونی، قتل و ناپدید کردن اجباری مخالفین و حتی مردم عادی صورت می گیرد (Lambert, 1990:15). در تعریفی دیگر توسط مالانزاک هدایت اعمال تروریستی توسط یک دولت و در چارچوب مرزهای خود، تروریسم دولتی نامیده می شود. وی معتقد است که تروریسم دولتی مابین دو جنگ جهانی و قبل از تصویب منشور ملل متحد شامل ترورهای سرخ وسیاه می شد که توسط رژیم های توتالیتر اعمال می گردید (Malanczuk, 1986:371).

در تقسیم بندی که دردریان از تروریسم دولتی ارائه می دهد آن را به دو نوع داخلی و خارجی تقسیم بندی می نماید، از نگاه او اقدامات دستگاه اطلاعاتی و پلیس دولت ها در چارچوب ارعاب خشونت آمیز و کشتار سیاسی برای حذف مخالفان سیاسی تروریسم دولتی داخلی است. (دردریان ،۱۳۸۴:۹۳-۹۱)

از نظرگاه دیگر می توان بر اساس میزان دخالت و نقش دولت ها در اقدامات تروریستی علیه شهروندان تروریسم دولتی داخلی را به دو دسته تقسیم نمود:

۱- تروریسم مورد هدایت دولت ها (state –directed) در این نوع از تروریسم دولت ها در راستای منافع خود اقدام به عملیات تروریستی بر علیه مخالفین سیاسی که عموماً از اتباع داخلی هستند با هدایت و سازماندهی نیروهای ویژه ای که به همین منظور ایجاد شده اند می نمایند (Sllon,1987:42).

۲- تروریسم مورد رضایت دولت ها: نوعی از تروریسم دولتی که گروه های تروریستی جهت حفظ نظم به یاری حکومت می شتابند که در این حالت حکومت نه تنها آنها را تحمل می کند بلکه آنان را تشویق می نماید (Weinberg ,1989:72).

پشتیبانی و حمایت های مستقیم و غیر مستقیم دولت ها از گروه های تروریستی، تروریسم خارجی می باشد. تقریباً بیشتر دولت ها از این نوع تروریسم دولتی برای رسیدن به اهداف خود استفاده می کنند، لکن به خاطر بار معنایی منفی آن یکدیگر را متهم به ارتباط با آن می کنند (دردریان، ۱۳۸۴: ۹۳-۹۲) و بنا بر روش به کار رفته دو نوع تروریسم دولتی خارجی داریم:

۱- تروریسم نظامی: شامل اعمال زور تروریستی توسط اجزای نیروهای نظامی یک دولت مشخص علیه یک هدف سمبلیک در موجودیت هدف گیری شده

۲- تروریسم تحت قیمومیت دولت: در این نوع از تروریسم دولتی خارجی، زور تروریستی توسط نیروهای تروریست جانشین به کار می رود که معمولاً فقط روابط مخفیانه ای با دولت حامی دارند (هنل، ۱۳۸۳: ۲۱۴- ۲۱۳).

عمده ترین دلایلی که که کشورهای طرفدار تروریسم به این فعالیت می پردازند را می توان، یکی عدم دسترسی مسالمت آمیز به اهداف سیاست خارجی این کشورها در عرصه بین المللی و در برابر دیگر کشورها و یا به عبارتی عدم تحقق آن دسته از اهداف سیاست خارجی که از راه های سیاسی یا نظامی غیر قابل دسترسی می باشند دانست و دیگر اینکه به کارگیری تروریسم دولتی شیوه ای کم خرج و کم خطر برای هدایت سیاست خارجی و دستیابی به اهداف دولت ها می باشد (white, 1991: 25-27).

تروریسم دولتی، زمانی است که دولت ها به صورت سازمان‏ یافته و تثبیت شده از طریق اعمال قدرت به حذف فیزیکی افراد می‏ پردازند که از جمله‏ ی آنها می‏ توان به اقدامات تروریستی اسرائیل اشاره کرد.
«ویلیام پرد» نویسنده‏ ی کتاب «تروریسم و دولت» دوازده ویژگی برای تشخیص تروریسم دولتی برشمرده است که عبارتند از:
▪ اقدامات سیاسی دولتی نسبت به مردم خویش برای اعمال تسلط از راه ایجاد ترس که می‏ تواند با کنترل اخبار مطبوعات، لغو گردهمایی‏ های گروه‏ ها، ضرب و شتم، شکنجه، توقیف‏ های وسیع، محاکمات ناعادلانه و اعدام‏ های سریع تحقق پیدا کند؛
▪ حمله‏ ی مسلحانه قوای نظامی یک دولت به اهدافی از دولت دیگر که در آن شهروندان ساکن بوده و خطر متوجه آنهاست؛
▪ تلاش در جهت از بین بردن ماموران دولت‏ های دیگر؛
▪ اشغال نظامی یک کشور، خواه به صورت کنترل مستقیم، یا به صورت ایجاد پایگاه عملیاتی؛
▪ عملیات پنهان به وسیله‏ ی تشکیلات امنیتی، یا سایر نیروهای یک دولت که در پی بی‏ ثبات کردن، یا ساقط کردن دولت دیگر است؛
▪ تبلیغات مبتنی بر مطالب نادرست توسط یک دولت با هدف بی‏ ثبات کردن دولت دیگر و ایجاد حمایت عمومی از نیروهای هدایت شده در کشور دیگر؛
▪ عملیات نظامی، مانورها، یا بازی‏ های انجام شده از سوی یک دولت خارج از سرزمین، یا آب‏ های سرزمینی آن؛
▪ به کارگیری و حمایت مزدوران نظامی توسط یک دولت به منظور ساقط کردن حکومت کشور دیگر؛
▪ حمایت از دولت‏ هایی که حق تعیین سرنوشت مردم را نفی می‏ کنند؛
▪ فروش تسلیحات در حمایت از استقرار جنگ‏ های منطقه‏ ای علی‏رغم تلاش‏ هایی که در جهت یافتن راه حل سیاسی صورت می‏ گیرد؛
▪ انتقال سلاح‏ های هسته‏ ای توسط یک دولت به سرزمین، آب‏ ها، یا فضای هوایی دولت‏ های دیگر، یا در آب ها و فضای بین‏ المللی؛
▪ توسعه، آزمایش و به‏ کارگیری سیستم‏ های تسلیحاتی فضایی و هسته‏ ای و سایر تسلیحات با قدرت تخریبی وسیع که در شرایط اجتماعی کشتار جمعی، یا تخریب محیط زیست را افزایش می‏ دهد (ضیایی فر، ۱۳۷۵: ۴۰).

ریشه های شکل گیری ترور در رژیم صهیونیستی

سیر تاریخی جنبش صهیونیسم و شکل گیری آن در قالب اسرائیل، بیانگر این واقعیت است که ابزار و شیوه اصلی صهیونیسم در ماندگار شدن در فلسطین، ترور و کشتار جمعی بوده است. یکی از مهمترین ریشه های موثر در شکل گیری اعمال تروریستی رژیم صهیونیستی، تاثیر آموزه های مذهبی در اعمال خشونت آمیز گروه ها و سازمان های این رژیم می باشد. سردمداران صهیونیست نیز با آگاهی از تاثیرات موثر مذهب در راستای فراهم آوردن زمینه های لازم جهت حمایت دیگر صهیونیست ها از مذهب یاری جسته اند. در تلمود آمده است که تمام نعمت ها و برکات زمین از آن بنی اسرائیل است و مسیحیان و یهودیان و بت پرستان برای خدمت به آنان آفریده شده اند و به یهودیان اطمینان داده شده است که اگر یکی از اجانب را بکشید مثل این است که در راه خدا قربانی کرده باشید (دوست محمدی، ۱۳۸۶: ۳۵). نتایج یک بررسی در سال ۱۹۸۵ توسط اداره تحقیقات فدرال آمریکا (FBI) که در مورد اعمال تروریستی ارتکابی در ایالات متحده از سال ۱۹۸۱ انجام شد، نشان می دهد که از ۱۸ عمل ارتکابی توسط یهودیان، ۱۵ مورد توسط انجمن دفاع از یهودیان صورت گرفته است. بررسی دیگر در سال ۱۹۸۶ از سوی اداره انرژی آمریکا در مورد تروریسم داخلی انجام شد که نشان می داد طی بیش از دو دهه، انجمن دفاع از یهودیان یکی از فعالترین گروه های تروریستی در ایالات متحده بود.

رژیم صهیونیستی اسرائیل

گرایش به تحقیر غیر یهودیان در میان تروریست های صهیونیست ذاتی است. چنانکه به گفته یهودا ایستون: «برای غیر یهودی زندگانی عمدتاً به معنی وجود داشتن است، در حالی که حیات ما یک حیات مقدر است، حیات یک مملکت متشکل از روحانیون و مردمان مقدس است، ما در این جهان وجود داریم تا اراده و نیت الهی را محقق سازیم». (الن سی برونفلد، ۱۳۸۰: ۸۰- ۵۵)

ادوارد سعید نویسنده فقید فلسطینی گفته است:
«اسرائیل اولین رژیمی است که تروریسم سازمان یافته را در خاورمیانه بوجود آورد و اکنون نیز در سطح وسیعی در لبنان و اراضی اشغالی، آن را اعمال می کند.» با این حال شروع حرکت های تروریستی آژانس یهود و سایر یهودیان افراطی، در دوران قیمومیت انگلستان بود که به تاسیس گروه های تروریستی به منظور دفاع از شهرک نشینان مهاجر و تهاجم به اطراف و نیز یورش به اهداف از پیش تعیین شده معطوف بود. سازمان تجدیدنظر طلبان صهیونیست در سال های نخست قرن بیستم توسط ژابوتیسنکی ایجاد شد. این سازمان را مادر همه گروه ها و سازمان های تروریستی صهیونیستی می دانند که بعدها در دوران قیمومیت ۳۰ ساله انگلستان بر فلسطین ایجاد شد. (www.payam- aftab.com)

جدول ۱-۱ به تفصیل سال شکل گیری، رهبران، اهداف و برخی اقدامات تروریستی این گروه ها را نشان می دهد.

(۱-۱ جدول معرفی اولین گروه های تروریستی شکل گرفته در اسرائیل)

نام سازمان یا گروه سال شکل گیری نام رهبر اهداف برخی اقدامات تروریستی صورت گرفته
سازمان   هاگانا در دسامب ۱۹۱۹ توسط صهیونیست های مهاجر ژابوتینسکی برای دفاع از صهیونیست ها

–         ۲۰ فوریه ۱۹۴۷، انفجار خط لوله نفتی عراق در نزدیکی شهر حیفا با شرکت موشه دایان

–         ۱۹ دسامبر ۱۹۴۷، انهدام دو خانه در دهکده عربی نزدیک صفر و کشتن ده عرب از جمله ۵ بچه

–         ۲۰ دسامبر ۱۹۴۷، حمله به دهکده قزازه و انفجار خانه کدخدای ده با دینامیت.

گروه بیتار منشعب از هاگانا در ۱۹۲۰ ژابوتینسکی پیشبرد اهداف ایدئلوژیک تنها از طریق نطامی امکانپذیر است. اقدامات نظامی که توسط جوانان پیرهن قهوه ای انجام می گرفت…
گروه ایرگون زیایی لئومی منشعب از هاگانا در ۱۹۳۰ مناخیم بگین نظام درونی مبتنی بر دیسیپلین و پنهانکاری

–         ۱۲ و ۲۶ فوریه ۱۹۴۴،انفجار بازار هندوانه فروشان در بیت المقدس

–         به قتل رساندن دو پلیس بریتانیایی

–         ۱۳ سپتامبر ۱۹۴۶حمله به بانک عثمانی در تل آویو وحیفا

–         ….

گروه اشترن منشعب از ایرگون دراواخر دهه ۱۹۳۰ آبراهام اشترن مخالفت در اعزام صهیونیست ها برای کمک به انگلیسی ها در جنگ با آلمان

–         ۳۱ مارس ۱۹۴۸ مین گذاری قطار اکسپرس در قاهره- حیفا منجر به کشته شدن ۴۰ عرب و ۶۰ مجروح

–         ۱۷ سپتامبر ۱۹۴۸ به قتل رساندن کنت فولک برنادت و دستیارش میانجی سازمان ملل در مورد مسئله فلسطین

–         ….

گروه لهی افراطی ترین اعضای گروه اشترن و ایرگون اسحق شامیر از نطر سیاسی طرفدار روسیه و از نظر استراتژیک خود را مشابه ارتش ایرلند می دانست. –         بزرگترین اقدام تروریستی این گروه ترور “لرد موین” فرمانده نظامی انگلیس در ۱۹۴۴ در مصر…
گروه پالماخ شاخه تروریستی گروه هاگانا، در ۱۹۴۱ تحت فرماندهی هاگاانا ترور اهداف خود

–         حمله به روستای سعسع در فوریه ۱۹۳۸ و منفجر نمودن ۲۰ خانه و کشته شدن ۶۰ عرب که عمدتاً زنان و کودکان بودند.

–         حمله به دهکده بلد الشیخ و به قتل رساندن بیش از ۶۰ عرب

–         حمله به اعتراضات مردم شهر لد نسبت به حضور صهیونیست ها و کشتن بیش از ۲۵۰ عرب

–         ….

جنبش مقاومت

در نوامبر ۱۹۴۵

در نتیجه اتحاد هاگانا، ایرگون و اشترن

ایرگون و مناخیم بگین ضربه زدن به نیروهای انگلیسی برای خروج از فلسطین و جایگزینی صهیونیست ها به جای آنان

–         غرق کردن دو کشتی در یافا که مسئولیت تعقیب معاجران را برعهده داشته

–         قطع کردن راه آهن در ۱۸۶ نقطه به وسیله ۵۰۰انفجار ومتوقف شدن قطارها از مرزهای سوریه تا غزه و یافا تا سمخ و لد تا قدس

–         حمله به پالایشگاه نفت حیفا

–         حمله به زندان قدس برای آزاد سازی تروریست ها ….

گروه های تروریستی هاگانا، اشترن، ایرگون و بیتار، نسل نخست جریان های تروریستی در فلسطین هستند که رهبران آن بعدها در پست های کلیدی اسرائیل ظاهر شدند. دیوید بن گوریون، ایگال الون، موشه دایان، ایهود باراک، اسحاق رابین، اسحاق شامیر، مناخیم بگین و آریل شارون، که بعدها در پست های وزیر جنگ، رئیس ستاد ارتش و نخست وزیر، ظاهر شدند، در دهه های۱۹۳۰ و ۱۹۴۰ در رهبری جریان های تروریستی علیه فلسطینی ها، نقش مهمی داشتند.

در بررسی اقدامات تروریستی رژیم صهیونیستی می توان به تطابق این اقدامات با آراء الکس اشمید مبنی بر ۳ وجهی بودن تروریسم دولتی که وجوه آن شامل «انجام خشونت»، «انتقال پیام خشونت»، «احساس وحشت» جدی می باشد، رسید. در تمامی اقدامات تروریستی صورت گرفته بُعد خشونت به وضوح دیده می شود، ترور افراد و بمب گذاری در رستوران ها ، اتوبوس ها، بازارها و هتل های فلسطین و گروگان گیری، همگی خشونت آمیز بوده است و به دنبال خود پیام هراس و ناامنی را حمل می کند، به صورتی که هدف از اقداماتشان این است که فلسطینی ها فرار را بر ماندن در فلسطین ترجیح دهند. در اقدامات تروریستی رژیم صهیونیستی اعمالی از قبیل خشونت غیر قابل توجیه توسط دولت و ارگان های تشکیل دهنده مانند گروه های تروریستی علیه شهروندان ساکن سرزمین های اشغالی است که با توسل به ابزارهایی چون، شکنجه، بازداشت های غیر قانونی، قتل و ناپدید کردن اجباری مخالفین و حتی مردم عادی صورت می گیرد.

شکل گیری موساد

سازمان اطلاعاتی– عملیاتی موساد به وسیله هاگانا (سازمان سری ویژه) تشکیل شد که دفتر اطلاعات موسوم به «شی» نام گرفت. در سال ۱۹۳۷ نیز هاگانا سازمان «موساد لیالیفی بیت به معنی دفتر مهاجرت» را تشکیل داد. این نخستین اسم این سازمان بود… سازمان اطلاعات «اسرائیل» در سال ۱۹۵۱ وقتی که بری اولین بار به صورت رسمی اعلام موجودیت کرد، این اسم را به یدک کشید و شبکه های جاسوسی آن نیز از آن زمان موساد نامیده می شوند. موساد توسط نخست وزیر وقت اسرائیل، داود بِن گوریون تأسیس شد. او هدف آن را اینگونه اعلام کرد:

«برای کشور ما که از ابتدای تاسیس تحت فشار دشمنانش قرار داشته است، اطلاعات به عنوان خط مقدم دفاع ضروری است و ما باید به خوبی بیاموزیم و بدانیم که در اطرافمان چه می گذرد» (www.mohr.gov.il). توجه به تعدد سازمان های جاسوسی رژیم صهیونیستی، رهبری این رژیم تصمیم گرفت که سازمان ویژه ای برای هماهنگی میان فعالیت های این سازمان ها تاسیس کند. این سازمان «دژ مستحکم برای خدمت به اسرائیل» نام گرفت و مسئولیت تاسیس آن به روفین شیلوح واگذار شد. نامبرده کسی بود که پس از تشکیل موساد رسما ریاست آن را عهده دار شد.
با توجه به گزارشی که در سال ۱۹۹۶ منتشر شد، شمار کارکنان موساد حدودا به ۱۲۰۰ تا ۱۵۰۰ نفر از جمله ۵۰۰ افسر می رسید و هر کدام از آن ها در سن پنجاه و دو سالگی بازنشسته می شدند. موساد شبکه گسترده ای از مزدوران در سراسر دنیا در اختیار دارد و هم اکنون بیش از ۳۵ هزار عضو (۲۰ هزار کارمند و بقیه موقتی) دارد.
موساد داری چند شاخه اصلی است که هر کدام از آن ها مأموریت خاصی دارد. می توان گفت که مأموریت این شاخه ها به ترتیب ذیل است:

بخش عملیات: مهم ترین شاخه موساد محسوب می شود و ماموریت آن سازماندهی فعالیت جاسوسان و مزدوران این سازمان در گوشه و کنار جهان است.
همچنین یک نیروی خارجی دیگر موسوم به «عل» به معنی عالی رتبه وجود دارد که کار آن جمع آوری اطلاعاتی از داخل آمریکا درباره کشورهای عربی است و سفرها و دیدارهای هیأت های سیاسی را کنترل می کند.
موساد دارای یک کمیته دیگر موسوم به «وادات» است که کار آن هماهنگی سری با خارج و داخل اسرائیل می باشد و به صورت هفتگی نشستی برگزار می کند. رئیس وادات همان رئیس موساد است که همکارانش او را «مامون» صدا می کنند. اما اعضای کمیته وادارات عبارتند از اشخاص زیر:

ـ مدیر سازمان اطلاعات نظامی موسوم به «امان»
– مدیر سازمان اطلاعات داخلی «شین بت»
ـ مدیر سازمان امنیت عمومی «شاباک»
ـ مدیر مرکز مطالعات راهبردی و برنامه ریزی وزارت امور خارجه (این مرکز در زمینه جاسوسی سیاسی یا دیپلماتیک تخصص دارد)
ـ مدیر بخش عملیات ویژه پلیس موسوم به «ماتام»
ـ مشاوران خصوصی نخست وزیر در امور سیاسی، نظامی، امنیتی و مبارزه با تروریسم. (www.terror-victims.com)

بخش همکاری و اقدام سیاسی: فعالیت های سیاسی و همکاری با سرویس های اطلاعات خارجی کشورهای دوست اسرائیل و نیز کشورهایی که روابط دیپلماتیک عادی با اسرائیل ندارد را انجام می دهد. در دفاتر بزرگتر خود در کشورهایی مانند فرانسه، موساد دو کنترل کننده منطقه ای تحت پوشش کارکنان سفارت خود در پاریس دارد. یکی از آنها برای بخش جمع آوری کار می کند و دیگری برای بخش همکاری و اقدام سیاسی.
بخش عملیات ویژه: با عنوان متسادا (metsada) ترورهای بسیار حساس، خرابکاری ها و اقدامات شبه نظامی دقیق و پروژه های جنگ روانی را انجام می دهد. این بخش مسئولیت ترور شخصیت های ویژه و نظامی فلسطینی را برعهده دارد.
بخش LAP: مسئول اجرای جنگ روانی، تبلیغات و عملیات فریب می باشد که تهاجمات فرهنگی و اخبار دروغ نشر شده در مطبوعات جزو اقدامات این بخش است.
بخش تحقیقات: مسئول تولید اطلاعات نظیر گزارش های روزانه، خلاصه وضعیت های هفتگی و گزارش های مشروع ماهانه. این بخش در قالب ۱۵ بخش ویژه جغرافیایی یا دفاتر منطقه ای سازماندهی شده است که شامل ایالات متحده آمریکا، کانادا و اروپای غربی، آمریکای لاتین، کشورهای سابق اتحاد جماهیر شوروی، چین، آفریقا، مغرب (مراکش)، الجزایر، تونس، لیبی، عراق، اردن، سوریه، عربستان سعودی، امارات متحده عربی و ایران می باشد.

یک بخش هسته ای نیز متمرکز بر موضوعات خاص و مرتبط با تسلیحات هسته ای تشکیل شده است که معمولاً جزو سری ترین بخش ها است. (ساختار تشکیلاتی موساد)

از نمونه کارهای موساد در ابتدای شکل گیری می توان به پیدا کردن محل اختفای آدلف ایچمن جنایتکار نازی در مکانی در آرژانتین و دستگیر نمودن او اشاره کرد که از نظر اسرائیل دستاورد مهمی محسوب می شد (www.mossad.gov.il).

اقدامات تروریستی رژیم صهیونیستی

سازمان اطلاعات و جاسوسی اسرائیل موساد همسو با جنایات سازماندهی شده در داخل اراضی اشغالی، عملیات ترور فرامرزی را برنامه ریزی و اجرا می کرد. از نمونه های تروریسم خارجی سازماندهی شده موساد می توان به موارد زیر اشاره کرد.

در قبرس:

کشتن حسین البشیر در نیکوزیای قبرس سال  ۱۹۷۳

در فرانسه:

۱- قتل ظهیر محسن در ۱۹۷۹

۲- قتل عاطف bseiso در پاریس در ۱۹۹۲، پلیس فرانسه معتقد است که یک گروه تروریستی از برلین دنبال او می کردند. (Peter, 2005:p15)

۳- قتل Damien Chaussepied (یحیی آل) در سال ۱۹۸۰ (FRANCE PROTESTS TO ISRAEL ON RAID, 1981).

۴- قتل دکتر محمود همشاری به وسیله انفجار تلفن او در منزلش در پاریس.

۵- قتل دکتر ریحان آل kubaissi در پاریس در سال ۱۹۷۳(Friedman, 1998, p. 118)

۶- کشته شدن محمد boudia در پاریس در سال ۱۹۷۳(Friedman, 1998, p. 118)

 در آلمان:

۱- عملیات plombat در ۱۹۶۸ از جمله عملیات های موساد برای پیشبرد برنامه هسته ای اسرائیل بود. کشتی باربری آلمانی scheersberg در راه با محموله ۲۰۰ تنی کیک زرد ناپدید شد و به اسرائیل منتقل شد (Henley, 2001).

۲- ارسال بمب به وسیله بسته های پستی از دیگر عملیات های تروریستی اسرائیل است؛ به عنوان مثال برخی متهمین به همکاری با نازی ها مانند alois brunner با همین نوع اقدام تروریستی کشته شدند ( Ross, 158–۱۵۹).

۳- قتل دکتر وادی حداد ( wadie haddad ) با استفاده از شکلات مسموم در سال ۱۹۷۸از دیگر نمونه های اقدامات تروریستی رژیم صهیونیستی است که پس از این ترور جبهه مردمی آزادی فلسطین (plfp) منحل گشت.

در یونان:

۱- قتل zaid mochasi در اتاق خود در هتلی در آتن توسط بمب در ۱۹۷۳( Friedman, 1998, p. 118)

۲- ربودن افشا کننده برنامه هسته ای اسرائیل رابرت مردخای از ایتالیا و انتقال او به اسرائیل در سال ۱۹۸۶(simon,2001)

در مالت:

۱- ترور دکتر فتحی شقاقی رهبر جنبش جهاد اسلامی فلسطین در سال ۱۹۹۵، که چند بار مورد هدف قرار گرفت ولی آخرین بار در هتلی در مالت به شهادت رسید.

 در مصر:

۱- تامین اطلاعات برای قطع ارتباطات در سال ۱۹۵۶ بین بندر سعید و قاهره

۲- جاسوس موساد ولفانگ لوتز wolfang lotz با داشتن شهروندی غرب آلمان از سال ۱۹۵۷ در مصر نفوذ کرد و اطلاعات سایت های موشکی مصر، تاسیسات نظامی و صنایع مصر را جمع آوری کرد. او توانست فهرستی از دانشمندان موشکی آلمان که برای دولت مصر کار می کردند را تشخیص دهد و برای تعدادی از آنها بمب های پستی فرستاد.

۳- ارائه اطلاعات نیروی هوایی مصر برای عملیات فوکوس باز کردن راه حمله هوایی برای جنگ شش روزه بود.

در ایران:

۱- قبل از انقلاب اسلامی ایران، ساواک (سازمان امنیت ملی و اطلاعات کشور) پلیس مخفی ایران و سرویس اطلاعات تحت هدایت ایالات متحده و ماموران اداره اطلاعات اسرائیل در ۱۹۵۷برای حمایت رژیم شاه ایجاد شد، که کار آن دستگیری، شکنجه و اعدام مخالفان رژیم بود.

۲- در ۲۲ دی سال ۱۳۸۸ ترور دکتر مسعود ‌علی‌محمدی ـ استاد فیزیک هسته‌ای دانشگاه تهران ـ در مقابل در ورودی منزل خود در منطقه قیطریه بر اثر انفجار یک بمب کنترل از راه دور که در موتورسیکلتی در نزدیکی خودروری شخصی وی جاسازی شده بود.

۳- در ۸ آذر۱۳۸۹ حملات تروریستی جداگانه‎ای علیه دو تن از اساتید فیزیک دانشگاه شهید بهشتی توسط عوامل موساد روی داد، و دکتر مجید شهریاری نیز جان باخت و دکتر فریدون عباسی، استاد دیگر دانشگاه شهید بهشتی زخمی شد.

۴- در مردادماه ۱۳۹۰ دکتر داریوش رضایی نژاد نخبه علمی کشور، مقابل درب منزلش به ضرب گلوله ترور شد و به شهادت رسید.

۵- در دی ماه ۱۳۹۰ مصطفی احمدی روشن معاون سایت هسته ای نطنز با انفجار بمب مغناطیسی در خودروی خود به شهادت رسید.

ترور دانشمندان هسته ای

در عراق:

در عملیات ابوالهول در سال های ۱۹۷۸ و ۱۹۸۱، اطلاعات بسیار حساس در مورد رآکتور هسته ای osirak به وسیله استخدام دانشمند هسته ای عراق در فرانسه به دست آمد.

(پس از حمله آمریکا به عراق، کشور عراق آماج عملیات های تروریستی زیادی بر ضد دانشمندان خود بوده است به گونه ای که امروز بسیاری از نخبگان خود را از دست داده است).

در لبنان:

۱- ارسال بمب های پستی به اعضای جبهه مردمی آزادی فلسطین ازجمله «بسام ابوشریف» که به شدت مجروح شد اما نجات یافت. (Shalev, 2006)

۲- ترور غسان کنفانی به وسیله ماشین بمب گذاری شده در سال ۱۹۷۲(Beirut bomb kills Hezbollah man”. BBC News, 2004″).

۳- ترور علی حسن سلامه رهبر گروه سپتامبر سیاه در ۲۲ ژانویه ۱۹۷۹در بیروت توسط ماشین بمب گذاری شده (Blanford. “Lebanon exposes deadly Israeli spy ring”, 2006)

۴- ترور شیخ راغب حرب؛ امام جماعت شهرک جبشیت لبنان در سال ۱۹۸۴ م.

۵- ربودن شیخ عبدالکریم عبید؛ امام جماعت شهرک جبشیت لبنان توسط کماندوهای اسرائیلی در سال ۱۹۸۹٫

۶- ترور روحانی برجسته، سید عباس موسوی، دبیرکل حزب ا… لبنان در بیروت به همراه همسر و فرزندش توسط هلیکوپترهای رژیم صهیونیستی در سال ۱۹۹۱ م.(Life and Death of a Terrorist, 1993.)

۷- ربودن مصطفی دیرانی؛ مسؤول مقاومت مؤمنه جنبش امل لبنان توسط کماندوهای اسرائیلی در سال ۱۹۹۳ م.

۸- ترور جهاد احمد جبرئیل رهبر شاخه نظامی جبهه مردمی آزادی فلسطین در بیروت در سال ۲۰۰۲٫

(لبنان از قربانیان اصلی تروریسم دولتی اسرائیل است و موارد ذکر شده تنها ترورهایی است که در تمامی رسانه ها و منابع خارجی به طور رسمی به اسرائیل نسبت داده شده است).

در امارات متحده عربی:

ترور محمود المبحوح، فرمانده ارشد نظامی حماس، در ژانویه ۲۰۱۰ در دبی.

در مراکش:

در سپتامبر ۱۹۵۶ موساد شبکه ای مخفی به منظور قاچاق یهودیان مراکشی به اسرائیل تاسیس کرد ( Aburish, 1998: ۲۰۳–۲۱۰).

در تانزانیا:

ترورخلیل الوزیر، در سال ۱۹۸۸٫

در تونس:

ترور ابوجهاد؛ دومین شخصیت جنبش فتح توسط موساد در تونس به سال ۱۹۸۸ م.

در سوریه:

در ۱۲ فوریه ۲۰۰۸، ترور عماد مغنیه یکی از فرماندهان ارشد حزب ا… لبنان، در دمشق. (staffsbasij.sbu.ac.ir)

شیوه‌های تروریستی اسرائیل، بارها از سوی محاکم حقوق بشر بین‌المللی محکوم شده است ولی تل‌آویو با اتکاء به کمک‌های نظامی، سیاسی، اقتصادی و دیپلماتیک قدرت‌های بزرگ به ویژه آمریکا، همچنان به تروریسم دولتی ادامه می‌دهد. زیرا اساساً رژیم اسرائیل، برپایه تروریسم تاسیس شده است. همانگونه که در تعریف تروریسم دولتی بیان شد ترور برای ایجاد رژیم وحشت در میان مردم و دولت‌ها انجام می‌شود. ترور یکی از فرماندهان ارشد حزب‌الله در خاک سوریه با هدف بروز وحشت در میان حامیان حزب‌الله در لبنان و سوریه انجام گرفت و به‌دنبال زمینه‌سازی برای ایجاد نوعی بی‌اعتمادی میان سوریه و حزب‌الله بود. پیامد این بی‌اعتمادی می‌توانست موجب ایجاد شکاف میان حزب‌الله و سوریه شود.

***

موارد فوق تنها بخش کوچکی از تروریسم سازمان یافته صهیونیست ها در خارج از مرزهای فلسطین اشغالی است. کشتار اردوگاه صبرا و شتیلا در سال ۱۹۸۲ به دستور مستقیم آریل شارون وزیر جنگ وقت اسرائیل، قتل عام مردم مظلوم جنین و تخریب منازل آنها در سال ۲۰۰۲ میلادی تنها مشتی نمونه خروار از جنایات تروریستی اسرائیل است. (http://www.shahedmag.com)تداوم عملیات تروریستی و کشتار جمعی فلسطینی ها و لبنانی ها در قرن بیست و یکم، بیانگر جدائی ناپذیری تروریسم و صهیونیسم است. قتل عام مردم روستای قانای لبنان در دهه ۱۹۹۰ که به کشته شدن ۱۰۰ زن و کودک پناهنده لبنانی به مقر سازمان ملل متحد منجر شد و تکرار این کشتار در همان روستا در سال ۲۰۰۶ در جنگ ۳۳ روزه اسرائیل علیه لبنان، زندانی کردن ساکنان نوار غزه و ریختن بمب و موشک بر سر آنان و جلوگیری از ارسال دارو ، غذا و سوخت برای فلسطینی های ساکن غزه، تمامی نمونه هایی از تروریسم است که در دسته بندی این مقاله جزو «تروریسم دولتی خارجی» قرار دارد.

آنچه مسلم است اینکه پرونده رژیم صهیونیستی در طی این سال ها مملو از این اقدامات تروریستی می باشد؛ به طوری که این اقدامات با امنیت اسرائیل گره خورده است و آن را از طریق نهادهای دولتی مانند موساد پی گیری می نماید. به نظر برخی از نویسندگان «رژیم صهیونیستی حتی در معاملات خود با همسایگانش نیز از دیپلماسی تفنگ استفاده می کند» (کلیفتون، ۱۳۶۴: ۵۷) می توان گفت انگیزه صهیونیست ها از ارتکاب به اعمال تروریستی تحقق آن دسته از اهداف سیاسی می باشد که از طرق مسالمت آمیز برای رژیم قابل حل نبوده و به همین خاطر از تروریسم دولتی داخلی و خارجی استفاده نموده است.

نتیجه گیری:

در این نوشتار ابتدا با بررسی تئوریک ماهیت تروریسم دولتی با استفاده از چارچوب نظری اشمید سعی شد تصویری اجمالی از تروریسم دولتی ارائه گردد. همانطور که بیان شد مراحل رشد و تکامل رژیم صهیونیستی در سرزمین فلسطین در چارچوب فعالیت گروه های تروریستی انجام پذیرفته است و بنابراین این رژیم مشروعیت ندارد و ارتش اسرائیل از به هم پیوستن سازمان ها و گروه های تروریستی تشکیل گردید. این گروه های تروریستی پس از آن که توانستند حمایت قانون را به دست آورند حوزه فعالیتشان گسترده تر نیز گردید و به تصرف خشونت آمیز سرزمین فلسطین ادامه دادند. موساد مهمترین نهادی است که تنظیم کننده و مجری این فعالیت ها می باشد. آنها برای ایجاد حقانیت عملشان در بین یهودیان از آرمان های یهود سخن گفتند و اینکه سرزمین فلسطین یا جای اعراب است یا یهود.

در نگاه اشمید عمل خشونت آمیز اغلب در راستای تلافی عمل متقابل است و هدف اتقام جویی است، اما دقت در اعمال تروریستی اسرائیل ما را مطمئن می سازد که این اعمال با هدف انتقام جویی نیست بلکه با هدف ایجاد رعب و هراس و وحشت است و به دنبال خود پیامی دارد. بیشتر اقدامات تروریستی اسرائیل در داخل فلسطین صورت گرفته اما چارچوب ساختاری موساد حاکی از وجود ردپای آن در اکثر شهرهای بزرگ دنیا با هدف نفوذ و پیشبرد اهداف این سازمان است.

منابع فارسی:

– ایوانز گرام، نونام جفری (۱۳۸۱)، «فرهنگ روابط بین الملل»، ترجمه حمیرا مشیرزاده، حسین شریفی طراز کوهی، تهران: میزان.

– برونفلد آلن سی ( ۱۳۸۰)، «تروریسم یهودی یا صهیونیستی: تهدیدی دائمی علیه صلح »، ترجمه اسماعیل بقایی هامانه، بهار سال پانزدهم، شماره اول.

– جلالی، محمود (۱۳۸۵)، «مشروعیت در استفاده از زور در عراق از دیدگاه حقوق بین الملل»، نامه مفید، سال دوازدهم، شماره ۵۲٫

– دردریان، جیمز (۱۳۸۴)، گفتمان تروریستی: نشانه ها، دولت ها و نظام های خشونت سیاسی جهانی، تروریسم تاریخ، جامعه شناسی، گفتمان، حقوق، ترجمه وحید بزرگی و علیرضا طیب: تهران، نشر نی.

– دوست محمدی احمد (۱۳۸۶)، ریشه های ایدئولوژیکی و تاریخی شکست طرح های صلح خاورمیانه، فصلنامه سیاست، مجله دانشکده حقوق و علوم سیاسی، سال ۳۷٫

– فرحی داود، ظهیری صمد (۱۳۸۵)، “تروریسم؛ تعریف، تاریخچه و رهیافت های موجود در تحلیل پدیده تروریسم”، فصلنامه سیاست، دانشکده حقوق و علوم سیاسی، دوره ۳۸، شماره ۳، پاییز ۱۳۸۷٫

– کلیفتون، تونی ( ۱۳۶۴)، “آسمان گریست، کشتارهای اسرائیل از دیدگاه ناظران عینی”، ترجمه کاظم چایچیان، تهران: انتشارات امیرکبیر.

– کوشا جعفر، نمامیان پیمان (۱۳۸۷)، “جایگاه اعمال تروریستی در پرتو حقوق بین الملل کیفری”، فصلنامه حقوق دانشکده حقوق و علوم سیاسی، دوره ۳۸، شماره ۳، پاییز.

– محمدحسن ضیایی‏ فر (۱۳۷۵)، «تروریسم بین‏ المللی و شورای امنیت» اطلاعات سیاسی– اقتصادی، بهار شماره‏ ی ۱۰۳و ۱۰۴

سایت های مورد استفاده:

http://www.yahood.net/maghalat/maghalat/yahood/47.htm

http://www.teror-victims.com/fa/index.php?Page=definit

http://www.shahedmag.com/official/shahed/view.asp?magID=1823&ID=173251

منابع لاتین

-Aburish, Said K. (1998). From Defender to Dictator. New York: Bloomsbury Publishing. pp. ۲۰۳–۲۱۰٫

– Blanford, Nicholas (June 15, 2006). “Lebanon exposes deadly Israeli spy ring”. London: The Times UK. Retrieved August 14, 2006.

  1. -“Beirut bomb kills Hezbollah man”. BBC News. 19 July, 2004. Retrieved April 21, 2011.

-Ford, Peter S., Major, USAF, “Israel’s Attack on Osiraq: A Model for Future Preventive Strikes?”, INSS Occasional Paper 59, USAF Institute for National Security Studies, USAF Academy, Colorado, July 2005, p. 15

-FRANCE PROTESTS TO ISRAEL ON RAID“, The New York Times, June 10, 1981. Retrieved November 16 , 2006.

– Friedman .(1998), From Beirut to Jerusalem HarperCollins Publishers, , 2nd ed , p. 118

. – Henley, Jon. ( 2001) “French court strikes blow against fugitive Nazi“, The Guardian, March 3 Retrieved October 27, 2006.

– Lambert,J.(1990).Terrorism And Hostage In International Law . Cambridge:Grotius Publications.

– Lambert,J.(1990).Terrorism And Hostage In International Law . Cambridge:Grotius Publications.

Life and Death of a Terrorist, New York Times, July 10, 1983. –

– Malanzk , P (1986).”Telecommunications , International Regulation”, Of .In: R . Benhardet (Ed) , Terrorisn Ensycolopedia Of Public International Law. Amesterdam /New York /Oxford/North Holland Publishing.

Ross, Michael, The Volunteer , pp. 158–۱۵۹٫

– Shalev , Noam ‘The hunt for Black September’, BBC News Online, January 26, 2006 . Retrieved March 14   , ۲۰۰۶٫

– Schmid , A and Ronald C. (1933).Western Responses to Terrorism .   Dases Theories and Literatur . Amsterdam : Transaction books. London: Frank cass

– Schmid , A and Albert J (1988).Political Terrorism: A new Guide to Actors, Authors Concept Data.

-Simon , Bob “An Eye for an Eye”, CBS News, November 21, 2001

-Splers,Ronald (2004) Focus On Counter Terrorism ,The Anotomy Of Terrorism ,Foreign Service Journal.

The New Encycolopedia Britannica, Vol.11,Micropaedia,1986.-

-Un, Gaor, (1973)” Report Of Ad Hoc Committee On International Terrorism ” ,Supp. No 28

-White,Jonathan R (2002),Terrorism An Introduction,(Third Edition),Wadsworth ,Canada.

-Weinberg , La Davis P. (1989) ,International To Political Terrorism .New York : Mc Grow – Hill Publishing Company.

برچسب‌ها: , , , , , ,

FacebookTwitterGoogle+TelegramWhatsAppLineYahoo MessengerLinkedInPinterestTumblr

مطالب مرتبط

نظر شما
نام :

ایمیل :

از درج کامنت های توهین آمیز معذوریم
متن کامنت :
 


میدان نیوز
میدان نیوز
حوزه و روحانیت
حوزه و روحانیت
جوان انقلابی
جوان انقلابی
انقلابی شدن
انقلابی شدن
اصفهان شرق
اصفهان شرق
تبلیغات
تبلیغات
گفتمان نیوز
گفتمان نیوز
وعده صادق
وعده صادق