جمعه ۱۹ آذر ۱۳۹۵
اخبار اصفهان
سرتیتر اخبار
سرویس: سیاسی
چاپ خبر
۱۰:۳۴ - ۱۳۹۴/۰۵/۲۸
مهدی ورپشتی
بوی نفت در بهشت؛
 تحولات اصفهان از ملی شدن صنعت نفت تا کودتای ۲۸ مرداد +سند   

مردم اصفهان که تا قبل از این در راستای حمایت از دولت مصدق وارد صحنه شده و شعب فرهنگی بریتانیا و امریکا را در اصفهان تعطیل کرده بودند کنار رفتند. در این بین حزب توده فعالیت خود را در دیگر شهرها از جمله اصفهان گسترش داد و مانعی جز نیروهای مذهبی در برابر خود نمی دید. مصدق با این اقدامات سلطنت طلبان را تقویت کرد...

ندای اصفهان- مهدی ورپشتی (کارشناس تاریخ)

قصه نفت در تاریخ ما مثل بوی خودش و مثل رنگ سیاهش توجهات را بسیار به خود جلب می کند. ماده ای با لقب طلای سیاه و چه بسیار خون سرخ که به پایش رفته. نخست وزیرها آمدند و رفتند با های و هوی و فریاد و در این میان گاه صفیر گلوله ای بانگ خیانتی را خفه کرد. هنوز هم وقتی صفحه های تاریخ باز می شود صدای گلوله ها و فریادها و سوت و کف ها به گوش می رسد. در بطن همه این ها بیم و امیدها و پرده آخر که با صدای شنی تانک ها و فریاد لوطی ها و قداره بندها به پایان رسید.

دردناک اما عبرت آموز

چه امیدها که ناامید شدند و چه فریادها که خاموش. خاطراتی که می رفت تا شیرینی اش به مذاق ملتی رنج کشیده خوش بیاید، با صدای چکمه نظامیان محو گردید. دهان ها دوخته شد و قلم ها خاکستر. نهایت آنکه صبح سپید را که می رفت تا روشنایی بدهد ابرهای تیره پوشاندند و بغض ها در گلو فرو خورده شد.

کانون مبارزات تهران بود، اما شهرهای بزرگی چون اصفهان را در کنار داشت. شهری که هیچ سیاستمداری نمی تواند از آن چشم بپوشد، وقایع آن بسیار بر معادلات تأثیر گذار هستند و گاه چهره های برجسته این شهر مواضعشان بر تمام کشور مؤثر واقع شده.

آغاز نهضت ملی شدن صنعت نفت در تهران بود و مردم اصفهان رفته رفته به صحنه این مبارزه پرشور وارد شده و با حمایت های تاریخی شان که در حافظه ها مانده است این نهضت مردمی را تقویت کردند. نفت ایران که بر اثر شیطنت های صدراعظم مظفرالدین شاه طی امتیازی به ویلیام ناکس دارسی واگذار شده بود به دوران رضاشاه کشیده شد.

رضاشاه به بهانه اینکه باید سهم ایران افزایش یابد قرارداد را فسخ کرد و پس از یک کش و قوس بسیار و غوغاسازی روزنامه های متملق تنها توانست از شرکت نفت ایران و انگلیس ۴ درصد سهم بیشتر گرفته، به علاوه تمدید سی سال دیگر قرارداد. ایران در قرارداد ۱۹۳۳ فقط صاحب ۲۰ درصد از نفت خود می شد و روشنفکران از فرنگ برگشته چون «تقی زاده» برای تبرئه فقط خود را «آلت فعل» نامیدند و در گوشه ای کز کردند.

پس از جنگ جهانی سعودی ها با شرکت آرامکو قرارداد بسته و سهم ۵۰ درصدی از نفت خود گرفتند و همین طور ونزوئلا. برخی از نمایندگان مجلس ایران نیز به قرارداد ۱۹۳۳ اعتراض کردند. در این میان مصدق به عنوان نماینده اقلیت وارد صحنه شد و آیت الله کاشانی که از تبعید بازگشته بود نیز با او همراهی نمود. علیرغم اینکه انگلستان حاضر شد سهم ایران را تا ۵۰ درصد افزایش دهد، نهضت ملی شدن ادامه یافت تا اینکه پس از ترور رزم آرا نیروهای مذهبی و ملی با حمایت های مردمی توانستند لایحه ملی شدن نفت را در مجلس به تصویب رسانده و در ۱۰ اردیبهشت سال ۱۳۳۰ مجلس سنا نیز آن را تأیید کند.

نفت

مردم اصفهان به واسطه علمای خود وارد صحنه شدند. نکته جالب توجه اینجاست که مردم اصفهان در حرکات متعدد همراه و همگام علما بوده اند. از جمله قیام تنباکو و انقلاب مشروطه و مبارزات ملی شدن نفت و انقلاب اسلامی. در همه این تحولات مردم اصفهان را در کنار علمای خود می بینیم. همین نوع عملکرد افراد معاندی همچون کسروی را بر آشفته ساخته و این جنس حرکات مردم اصفهان را به «ملا بازی» و «خنک بازی» تعبیر می کند (+).

در ماجرای ملی شدن نفت نیز «هیئت علمیه» بود که مردم اصفهان را به صحنه مبارزه وارد ساخت. این هیئت پس از خروج رضاخان در اصفهان با هدف تلاش برای حاکم کردن ضوابط شرعی در جامعه تأسیس گردید. اعضای هیئت علمیه علمای مطرح اصفهان بودند و جلسات هفتگی برای ارزیابی مسائل اجتماعی و دینی شهر تشکیل می دادند. از آنجا که مؤسس این هیئت مرحوم آیت الله چهارسوقی بوده و رابطه دوستی میان ایشان و مرحوم آیت الله کاشانی حاکم بود، به درخواست ایشان اولین اعلامیه در حمایت از حرکت ملی شدن نفت ایران خطاب به مردم اصفهان صادر شد و مردم به صحنه وارد شدند.

و در همین ایام بود که دکتر مصدق طی تلگرافی خطاب به آیت الله چهارسوقی مراتب تشکر و قدردانی خود را اعلام کرد. اما اوج حضور مردم اصفهان را در حمایت و همراهی با نهضت مردمی ملی شدن صنعت نفت در قیام تیرماه سال ۱۳۳۱ می توان مشاهده کرد. زمانی که مردم متوجه سانسور تلگراف هایی شدند که در صدد مخابره آن به تهران بودند. در روز بیست و هشتم تیرماه در اعتراض به این اقدامات در محل ساختمان تلگرافخانه تجمع کرده و اخبار را از رادیو پیگیر بودند. رفته رفته به جماعت متحصنین افزوده شده و جمعیت در محل میدان دروازه دولت و نقش جهان متمرکز شدند. بالأخره در روز سی ام تیرماه بین نیروهای مردمی و نیروهای ارتشی و پلیس زد و خوردهایی صورت گرفت و عده ای از مردم زخمی و دستگیر شدند.

حرکت و بینش قابل توجه مردم اصفهان

مردمی که با تحریض و تشویق علما قدم در این میدان نهاده بودند با مشاهده عملکرد نخست وزیری که روزی حامی وی بودند رفته رفته کنار کشیده و همین امر که اصل اقدامات اشتباه مصدق بود، مقدمات کودتای ۲۸ مرداد را فراهم آورد. از جمله این اقدامات آزاد گذاشتن حزب توده بود.

حزب توده در میان مردم خاصه قشر مذهبی چندان مورد اعتماد نبود. عملکرد این حزب در برگزاری میتینگ ها و راهپیمایی هایی که در حمایت از امتیاز نفت شمال به نفع شوروی صورت گرفت، در اذهان مردم باقی ماند. این حزب در زمان مصدق آزادتر بوده و تمام روزنامه های خود را فعال کرده بود. در چنین شرایطی گروه های مذهبی مانند فدائیان اسلام با مشکلاتی که از طریق دولت ایجاد می شد دست و پنجه نرم می کردند.

از دیگر اقدامات مصدق چشم پوشی از نیروهای مذهبی است. او بازگشت خود به نخست وزیری را مرهون ملت می دانست نه همراهی چهره های برجسته چون مرحوم آیت الله کاشانی و ضرباتی را که متحمل شد، بیشتر از همین ناحیه بود. بعد از این بود که مخالفان مصدق مذهب را به عنوان دستاویزی بر علیه او قرار داده و با او به مخالفت برخاستند.

مردم اصفهان که تا قبل از این در راستای حمایت از دولت مصدق وارد صحنه شده بودند و شعب فرهنگی بریتانیا و امریکا را در اصفهان تعطیل کرده بودند کنار رفتند. در این بین حزب توده فعالیت خود را در دیگر شهرها از جمله اصفهان گسترش داد و مانعی جز نیروهای مذهبی در برابر خود نمی دید. مصدق با این اقدامات سلطنت طلبان را تقویت کرده و با این پندار که ملت باز هم در برابر سلطنت و استعمار انگلستان از او پشتیبانی خواهند کرد اختیارات فوق العاده به دست آورد.

به جز اعتماد مصدق به قدرت نوظهور امریکا در صحنه بین الملل باید گفت بیش از همه کنار زدن نیروهای مذهبی، برای او گران تمام شد. مرحوم دکتر سیدحسین فاطمی از اعضای فعال و شاخص جبهه ملی که بعد از کودتا در یکی از مخفی گاه های حزب توده دستگیر شد در واکاوی کودتای ۲۸ مرداد این اقدام مصدق را به عنوان یکی از اشتباهات او می داند و می نویسد: «من هم مانند ادعانامه ای که دادستان برای بی دینی دکتر مصدق درست کرده بود، بی دین و مسیحی و بهایی و سنی از آب درآمدم.»

مردم اصفهان در آستانه کودتا دیگر حاضر نبودند در کنار حزب توده مبارزات را پیگیری کنند. در همین عوان مصدق «ابوالقاسم امینی» را که از خویشان مورد اعتماد خود بود به استانداری اصفهان منصوب کرد و او نیز برای مقابله با توده ای ها که در اصفهان فعال بودند، دست به اقدامی نزد. این کار بر بدبینی مردم اصفهان افزود.

اجتماع دهقانان و کارگران اصفهانی بر ضد حزب توده

روزنامه «صدای اصفهان» و روزنامه های دیگر مانند «نخبه» و «نیروی ایران» به بدگویی از مصدق پرداختند و آنچه را بیش از همه بر آن تأکید داشتند، اسلام و مقدسات بود. همین نکته نقطه نقطه ضعف عمده مصدق را به خوبی حکایت می کند.

دیگر نکته ای که از لابلای صفحات روزنامه های آن زمان اصفهان مشهود است حملات مکرر روزنامه نگاران به حزب توده و انتقاد از عملکرد مصدق در قبال این حزب است. و نکته سوم تخطئه مصدق در ملی کردن نفت است. نفت را ماده ای سیاه با بوی گند می دانستند که در بازارهای بین الملل خریدار ندارد و تنها عامل مداخله استعمار در کشور شده. برخی تا جایی پیش رفتند که نشان دهند اگر ما نفت نداشتیم قدرت های بزرگ کاری به امور داخلی ما نداشته و دردسرهای ناشی از داشتن نفت مرتفع می گردید(+). این در حالی است که نفت موهبتی الهی بوده و قطعا ملی شدن آن در دنیای آن روز به قدری مهم بود که هیمنه استعمارگران بزرگی چون انگلیس را در هم شکست.

گزارشی از این روزنامه ها بدست آمده که در روز ۲۵ مرداد سال ۱۳۳۲ برخی سران توده ای به جرم توهین به مقدسات در دادگستری اصفهان محاکمه و قاضی پرونده ایشان را به حبس و تبعید محکوم نموده و قطعاً این حکم مایه خرسندی مذهبیون در اصفهان بوده است. و همچنین شخصی به نام «بهرام پور» از سران حزب توده توسط قاضی دیگری محکوم شده و این در حالی بوده که در برخی نقاط توده ای ها از زندان آزاد و در دادگاه ها تبرئه می شده اند. در این گزارش آمده نیروهای وابسته به حزب زمان محاکمه در محل دادگستری تجمعی ترتیب داده بودند.

پر واضح است اگر جمعیت مذهبی در اعتراض به این محاکمه در محل می بودند قاضی نمی توانسته با فراغ بال حکم صادر کند و چه بسا حکم قاضی مورد تأیید اقشار مذهبی قرار گرفته باشد. در همان روز است که شاه از کشور متواری شده و اعضای حزب توده در اصفهان پیشنهاد برداشتن تصاویر او را از ادارات می کنند.

برخی نیروهای حزب نیز در خیابان عباس آباد قصد حمله به قاضی پرونده ی بهرام پور را داشته که ظاهراً قاضی متواری می شود. در این میان در روز ۲۸ مرداد ارتش وارد عمل می شود و با کمک اراذل و اوباش به قلع و قمع اعضای حزب توده می پردازد در حالی که مردم مذهبی اصفهان خود را از صف نیروهای حزب توده کنار کشیده بودند. همین امر باعث شد تا نیروهای وفادار به سلطنت برای پیشبرد اهداف رژیم کودتا بدون مانع به مقاصد خود نائل آیند.

پس از حاکمیت دولت زاهدی، در اصفهان نیروهای حزب توده و جبهه ملی همچنان امیدوار به مقابله با دولت جدید بودند. در شیراز ناصر قشقایی که از جبهه ملی دفاع می کرد سعی داشت با استفاده از سواران قشقایی شهر را به تصرف درآورد و در منطقه سمیرم محمدحسین و خسرو قشقایی چنین نیتی را داشتند. مذاکراتی بین افسران حزب توده در شیراز و اصفهان با خوانین صورت گرفت. سرتیپ دولّو کفیل استانداری اصفهان و فرمانده لشکر ۹ در پیامی تهدیدآمیز به محمدحسین و خسرو قشقایی از ایشان خواست به اصفهان آمده و تسلیم شوند. هرچند بردران قشقایی از ایران خارج شده و تا پیروزی انقلاب اسلامی به ایران باز نگشتند.

در نهایت روز ۲۸ مرداد قیام ملی اعلام گردید و شاهِ متورای پس از بازگشت به ایران، قهرمان این قیام لقب گرفت. روزنامه های متملق نیز در سال های بعد در این رابطه بسیار قلمفرسایی کردند. از این نمونه تصویر زیر است که از یک روزنامه ی مربوط به آن زمان، جمعیت هوادار سلطنت را در میدان ۲۴ اسفند (انقلاب فعلی) در اصفهان نشان می دهد.

روزنامه نیروی ایران

منابع و مآخذ

– زندگانی حضرت آیت الله چهارسوقی، سید محمدعلی روضاتی، کتابفروشی تأیید اصفهان، بی تا

– ایران بین دو انقلاب، یرواند آبراهامیان، ترجمه احمد گل محمدی، محمدابراهیم فتاحی، چاپ یازدهم، تهران: نشر نی ۱۳۸۴

– مسائل سیاسی- اقتصادی نفت ایران، دکتر ایرج ذوقی، چاپ چهارم، تهران پاژنگ ۱۳۷۶

– تاریخ ملی شدن صنعت نفت ایران، فؤاد روحانی، چاپ اول، تهران: شرکت سهامی کتاب های جیبی ۱۳۵۲

– مجله چشم انداز ایران شماره نهم سال ۱۳۷۹، مقاله ریشه یابی کودتای ۲۸ مرداد به قلم مرحوم دکتر سید حسین فاطمی

– سازمان نظامی افسران حزب توده ایران، محمدحسین خسروپناه، چاپ اول، تهران: مؤسسه نشر و پژوهش شیرازه ۱۳۷۷

– روزنامه نیروی ایران، سال چهارم شماره ۷ هشتم شهریور ماه ۱۳۳۳

– روزنامه نخبه، سال چهارم، شماره ۵۳، اول شهریور ماه ۱۳۳۴

– روزنامه مکرم سال سی و چهارم شماره ششم، شهریور ۱۳۳۳

برچسب‌ها: , , , ,

FacebookTwitterGoogle+TelegramWhatsAppLineYahoo MessengerLinkedInPinterestTumblr

مطالب مرتبط

نظر شما
نام :

ایمیل :

از درج کامنت های توهین آمیز معذوریم
متن کامنت :
 


میدان نیوز
میدان نیوز
حوزه و روحانیت
حوزه و روحانیت
جوان انقلابی
جوان انقلابی
انقلابی شدن
انقلابی شدن
اصفهان شرق
اصفهان شرق
تبلیغات
تبلیغات
گفتمان نیوز
گفتمان نیوز
وعده صادق
وعده صادق