یکشنبه ۱۴ آذر ۱۳۹۵
اخبار اصفهان
سرتیتر اخبار
چاپ خبر
۱۲:۱۹ - ۱۳۹۴/۱۱/۰۱
images (2)
مدارس علمیه ؛
 شرحی بر مدارس علمی و تاریخی اصفهان + تصاویر   

در پي انتقال پايتخت از قزوين به اصفهان، مرحوم «محقق كركي» اولين اقدام را جهت تأسيس حوزه‌ي علميه‌ي اصفهان به انجام رسانيد.

به گزارش ندای اصفهان ، حوزه‌ی علمیه‌ی اصفهان در دو دوران شکوفا گشت؛ یکی زمان تدریس و کوشش‌های  علمی «اسماعیل بن عباد»، معروف به «صاحب بن عباد» و دیگری از هنگام تأسیس حوزه‌ی علمیه‌ی اصفهان با تلاش «محقق کرکی» معروف به «محقق ثانی» و گسترش و تقویت آن به وسیله‌ی «ملاعبدا… شوشتری» و تداوم آن تا به امروز، به همت چهره‌های شاخص حوزه‌ی علمیه‌ی شیعه، همانند «شیخ بهایی»، «میرداماد» ، «مجلسی» اول و دوم و .. ، دورانی که از اوایل دوران صفویه شروع می‌شود. البته گرچه، غیر از این دو مقطع تاریخی، دانشمندانی از شیعه در این شهر بوده‌اند و چه بسا از چهره‌های علمی به شمار می‌رفته‌اند. لیکن حاکمیت قدرت‌های سنی و تعصب‌های شدید مخالفین علیه تشیع، مانع از تشکیل حوزه‌ی علمیه برای شیعیان می‌گردید. «اسماعیل بن عباد» یکی از وزرای لایق بود که لقب «کافی الکفاه» (سرآمد اهل کفایت) را به خود اختصاص داد و به عنوان یکی از بزرگ‌ترین چهره‌های وزارت در طول تاریخ ایران به شمار می‌آمد. هم او دارای شخصیتی فقهی، کلامی، لغوی و در یک کلام علمی نیز بود. در مجلس درس وی شمار مستمعین به اندازه‌ای بود که صدای صاحب به آن ها نمی‌رسید و برای املای درس او، شش نفر واسطه، مطالب را منتقل می‌نمودند. در آن دوره‌ی تاریخی، «صاحب بن عباد» با وجود تمام مشکلات موجود و سُنی بودن شهر اصفهان، یک حوزه‌ی درسی و علمی شیعی با ویژگی‌هایی مناسب – که همراه با نوعی تقیه باشد-  تشکیل داد و بدین ترتیب نخستین گام برای تاسیس حوزه‌ی علمیه‌ی شیعه به همت وی در اصفهان برداشته شد.

 

  در پی انتقال پایتخت از قزوین به اصفهان، مرحوم «محقق کرکی» اولین  اقدام را جهت تأسیس حوزه‌ی علمیه‌ی اصفهان به انجام رسانید. «ملاعبدا… شوشتری» نیز تحولی عمیق در حوزه به وجود آورد، به طوری که حوزه‌ی اصفهان که در وقت ورود ایشان ۵۰ نفر از طلاب علوم دینیه را در بر می‌گرفت؛ پس از چهارده سال، بیش از هزار نفر از بزرگان و علما را مشتمل می‌گردید. حوزه‌ی اصفهان بدین‌گونه رو به گسترش نهاد و با آمدن علمای بزرگ از عراق و جبل عامل به سوی این حوزه‌ی نوپا و ساخته شدن  مدارس گوناگون و تربیت سریع و گسترده‌ی فضلا، رونقی فراوان یافت و لقب «دارالعلم شرق» گرفت‌، به گونه‌ای که به صورت درخشنده‌ترین حوزه‌های علمیه در طول تاریخ تشیع  نائل آمد.

 

پس از شخصیت‌هایی همچون «ملاصدرا»، «میرفندرسکی» و… ،  «حاج ملا هادی سبزواری» که در علم حکمت معروف بود مدتی از تحصیلات خویش را در اصفهان – که مرکز حکمت و علوم عقلی و نقلی بود- به انجام رسانید و سعی ‌فراوان در شرح و بیان فلسفه‌ی ملاصدرا نمود. پس از وی مکتب حکمت کماکان در مکتب فکری «ملاصدرا» ادامه یافت و حکمایی پا به عرصه‌ی وجود گذاشتند و این  مکتب  قدیم حکمت را تا دوران معاصر در مدارس اصفهان علی الخصوص مدرسه‌ی صدر زنده نگه داشته‌اند. با این وجود، متاسفانه در دوره‌ی نادر شاه، ضربه‌ی سهمگینی بر روند آموزش علوم مذهبی وارد شد؛ زیرا از یک سو رابطه‌ی نادرشاه با علما چندان خوب نبود و وی بیشتر در اندیشه‌ی ایجاد نوعی پیوند بین مسلمانان شیعه و سنی ایران و عثمانی بود – یعنی اندیشه‌ای که در آن زمان در اثر زمینه‌سازی‌های قبلی نه از سوی علمای ایران و نه از سوی عثمانیان مورد استقبال قرار نگرفت – و از دیگر سو جنگ‌های پی‌درپی نادر، که با وجود آن که وحدت و یکپارچگی کشور را تأمین کرد، هزینه‌های سنگین آن موجب ضعیف شدن بنیه‌ی اقتصادی کشور و نارضایتی توده‌های مردم شد. در مجموع ، زمان نادرشاه دوره‌ی نامساعدی در تاریخ آموزش علوم مذهبی و احداث مدارس به شمار می‌آمد (سلطان زاده ، ۱۳۶۴ ، صص : ۲۴۱ و ۲۵۷).

 

   دوره‌ی سی ساله‌ی حکومت کریم خان زند، زمینه‌ی مناسبی برای رشد و اعتلای کشاورزی و صنعت فراهم نمود . در این دوره، هم زمان با فعالیت‌های عمرانی، قوانین و مقرراتی جهت بهبود شرایط زندگی مردم وضع شد. کریم خان زند با آن که سواد نداشت لیکن به علمای عصر خود احترام می‌گذاشت و به اهمیت علم و دانش آگاه بود. وی برای بزرگداشت مقام سعدی و حافظ، مرقدهایی بر آرامگاه آنان عمارت کرد (سلطان زاده، ۱۳۶۴، ص : ۲۵۸). سلاطین قاجار نیز نتوانستند مانند صفویان به حکومت و سلطنت خود جنبه‌ای شرعی و مذهبی دهند و با وجود برقراری رابطه با گروهی از علماء و همچنین تظاهر به دینداری، صرف هزینه‌هایی جهت پرداخت مستمری و احداث و احیای تعدادی از بناهای مذهبی، لیکن هیچ گاه نتوانستند نظر موافق بیشتر علما را جلب نمایند و به حکومت خود جنبه‌ای مذهبی دهند. مدارس دینی نیز از رونق دوره‌ی صفویه برخوردار نبودند (سلطان زاده ، ۱۳۶۴ ، صص : ۲۵۹ و ۲۶۰). «محمد مهدی اصفهانی» در کتاب « نصف جهان فی تعریف الاصفهان» در ضمن شرح وضع مدارس اصفهان، در این خصوص چنین ذکر می‌کند که : «تعدادی از مدارس، کمتر از گنجایش خود طلبه دارند و برخی هم از طلبه خالی هستند.» وی در ادامه‌ی توضیحات خود می‌گوید: «دیگران مدارس بسیاری در زمان صفویه ساخته بوده‌اند که بعضی از آن‌ها بسیار عالی و وسیع و الحال آن‌ها خراب و بعضی در شرف خرابی می‌باشد و چندین مدرسه‌ی دیگر در محلات واقع و اکثراً از طلبه‌ی علم خالی و قابل ذکری نیستند» (الاصفهانی ،۱۳۴۰ ، ص :۷۳).  با وجود این مسائل و با آن که حوزه‌ی علمیه‌ی اصفهان پس از قرن یازدهم  و دوران پرفروغ و درخشش خود، با وجود شیخ بهایی‌ها و میردامادی‌ها، مجلسی‌ها و …. در اثر حوادث تلخ تاریخی، گرفتار سخت‌ترین مشکلات و نابسامانی‌ها گردید و در طول سالیان ممتد از تأسیس مساجد و مدارس جدیدالاحداث، در سطحی وسیع و مناسب شئون و عظمتی شهری بزرگ و تاریخی محروم شد؛ لیکن با این حال‌، در قرن سیزدهم و چهاردهم و علی الخصوص در قرن اخیر، نه تنها مساجدی بزرگ و جالب همانند «مسجد سید» و «مسجد رحیم‌خان»، «حاج محمد جعفر آباده‌ای»، «رکن الملک» و .. ساخته شد بلکه مدارس علمیه‌ی جدیدی نیز بنا شد ( موحد ابطحی  ، ۱۳۷۶ ، ج . ۲ ، ص :۲۸۷ ). در پاره‌ای موارد نیز ، مدارس علمیه ی قدیمی تعمیر اساسی و در بعضی موارد تجدید بنا شد. در این پژوهش برآنیم به معرفی پاره‌ای از بناهای مزبور بپردازیم.

 

 – معرفی مدارس علمیه‌ی اصفهان پس از قرن سیزدهم تا اوایل قرن پانزدهم:

  *مدرسه‌ی صدر بازار یا صدریه:
مدرسه‌ای است در مرکز «بازار گلشن» یا «بازار جارچی باشی»، در نزدیکی دروازه‌ی «اشرف» و در مجاورت «مسجد دارالشفاء» و «بازار نجارها»، که در یک قرن اخیر از نظر موقعیت علمی و اجتماعی، مهم‌ترین مدرسه‌ی علمیه اصفهان به حساب می‌آمد. این  مدرسه ، با اراده و همت مرحوم «محمد حسین خان صدر اصفهانی»، صدر اعظم فتحعلی خان قاجار، در قطعه زمینی در حدود هشت جریب ساخته شد و تأسیس آن در اواسط نیمه‌ی اول قرن سیزدهم انجام یافت. در منابع مکتوب، تاریخ بنای مدرسه ۱۲۲۰ هـ . ق ذکر شده است ( موحد ابطحی ، ۱۳۷۶، ج . ۲ ، صص :۲۹۵ تا ۲۹۷ ).

 و در اوایل انقلاب جمهوری اسلامی ، یک طبقه به بنای قدیمی اضافه شد و  درضلع جنوبی مدرسه ،‌احداث کتابخانه و سالن اجتماعات به صورت الحاقی اضافه گردیده است .

  مرحوم صدر، به تقلید از سلاطین صفوی اقدام به احداث بناهای متعددی در اصفهان کرد و به قول «جابری انصاری»، مرحوم صدر در برابر عمارات صفویه عرض اندام می نمود. وی در این خصوص می‌گوید: «بعد از صفویه نیز مدارسی بنا شده و مهم‌تر از همه مدرسه‌ی صدر آمده و آن به همت حاج محمد حسین خان صدر اعظم ایران که زینت دولت قاجاریه بوده، بنا شده، وی  چهارباغ خواجو و مدرسه‌اش را در مقابل  بنای چهار باغ کهنه یا چهارباغ شاه عباس، مدرسه‌ی بازار را در مقابل مدرسه‌ی چهار باغ، تذهیب عمارات صدری را به هم چشمی تزئین عمارات صفویه و هفت دست فتحعلی شاهی را در جنب هفت دست شاه عباس احداث نمود و اگر دقت شود از یک وزیر که به مدت بیست سال در برابر پنج پادشاه به طول صد و سی سال نمایش بدهد، هنری شگرف و گهری بالاتر از وصف است» (جابری انصاری، ۱۳۲۱، ص: ۳۰۸). این بنا با نقشه‌ای مشابه نقشه‌ی مدرسه چهار باغ (مدرسه سلطانی) پایه‌گذاری شد لیکن در زمان حیات  «مرحوم صدر اصفهانی» نه تنها طبقه‌ی دوم بلکه نماکاری‌ها، کاشی‌کاری‌ها، تزئینات و تکمیل سردر آن نیز اتمام نیافت (موحد ابطحی، ۱۳۷۶، ج . ۲، ص : ۲۹۷ ). مرحوم «رفیعی مهرآبادی» در خصوص این بنا می‌گوید: «این مدرسه مانند مدرسه‌ی چهار باغ، منتهی یک طبقه ساخته شده است و در ادامه ذکر می‌نماید که تا سال ۱۳۴۰ ه. ق. این مدرسه همان وضعی را داشت که بانی ساخته بود و حجرات آن آماده برای سکونت و تحصیل طلاب بود و نیز مدرس‌ها برای تدریس مدرسان، ولی ساختمان از نظر تزئینات کامل نبود و لذا از سال ۱۳۴۱ ه. ق. ، در زمان تولیت حاج شیخ «محمد حسین خان صدر» به تکمیل ساختمان پرداختند و نخستین کار، کتیبه‌ی سردر مدرسه به سوی بازار بزرگ بود که خط آن از «عبد الجواد خطیب» و شعرش از استاد «جلال الدین همایی» متخلص به سنا فرزند طرب بود . سپس به تکمیل ایوان‌های مدرسه پرداختند تا سرانجام، عمارت کتابخانه‌ی مدرسه هم ساخته و آماده‌ی استفاده گردید» (رفیعی مهر آبادی، ۱۳۵۲، صص : ۴۷۵ تا ۴۷۷). در سال ۱۳۶۴ قمری توسط «سید محمد خراسانی»، زمین واقع در طرف غربی مدرسه به صورت دو طبقه به کتابخانه تبدیل شد (موحد ابطحی، ۱۳۷۶، ج . ۲، ص :۲۹۹). مدرسه‌ی صدر بازار، به سبک چهار ایوانی و در یک طبقه ساخته شد و در اطراف صحن مرکزی آن، ایوان‌های چهارگانه و حجره‌های متعددی جای گرفت. تزئینات و تکمیل بنای مدرسه، سال‌ها بعد از مرگ بانی آن صورت پذیرفت. همچنین سنگابی در صحن مدرسه با تاریخ ۱۲۷۵ ه. ق. وجود دارد (ملازاده و محمدی، ۱۳۸۱، ص : ۵۶). در طبقه‌ی اول مدرسه صدر، ۳۶ حجره در حیاط بزرگ و ۲۲ حجره در چهار زاویه‌ی آن ساخته شد. همچنین ۶ حجره نیز در طبقه‌ی دوم بنا گردید. در طرف شمالی مدرسه یک ایوان بزرگ با سقف بسیار بلند به عنوان مدرس و در طرف شرقی و غربی نیز ایوان‌هایی کوچک‌تر از ایوان شمالی با همین کاربری احداث گردید که شکل حجره‌ها و ایوان‌های جلوی آن‌ها و مدرس‌ها (ایوان‌های بزرگ با سقف بلند) همراه با حیاط بسیار وسیع و باغچه‌های متناسب و نسبتاً بزرگ، بسیار جالب می‌باشد (موحد ابطحی، ۱۳۷۶، ج ۲، صص: ۲۹۷ و ۲۹۸). حیاط مدرسه دارای درختان کهنسال کاج است که بر صفای محوطه‌ی گل‌کاری مدرسه می‌افزاید و از این رو طلاب، همواره در به دست آوردن حجره در آن برای اقامت و تحصیل، بر یکدیگر سبقت می‌گیرند. به طوری که در اواخر نیمه‌ی اول قرن چهاردهم حجرات این مدرسه، طبعاً اختصاص به طلابی داشت که از لحاظ وسایل معاشی در رفاه بودند و برای سکونت طلبه‌ی فقیر مناسب نبود. (رفیعی مهر آبادی، ۱۳۵۲، ص: ۴۷۷) بنای مزبور در دهه‌ی آخر قرن چهاردهم هجری در قسمت‌های حجره‌ها و مدرس‌ها تعمیر گردید. همچنین در نیمه‌ی دوم قرن چهاردهم، در حدود سال ۱۳۸۵ قمری در پشت مدرس بزرگ شمالی، در زمین‌های برف‌انداز مدرسه، سالنی جهت اقامه‌ی جماعت و تدریس بنا شد (موحد ابطحی ، ۱۳۷۶ ، ج . ۲ ، صص : ۳۰۰ و ۳۰۱).

بنای مدرسه صدر بازار که در حال حاضر زیر نظر مرکز مدیریت حوزه علمیه استان اصفهان می باشد در چند مرحله توسط دفتر فنی مهندسی  مرکز مدیریت و اداره ی اوقاف مرمت گردیده است و با حمایت ریاست معظم حوزه حضرت آیت الله العظمی مظاهری و مدیریت حضرت ایت الله طباطبایی نژاد روزانه از چند حلقه درس خارج فقه و اصول و درسهای  پایه ها  دیگر برخوردار می باشد

 

 نقشه شماره ی ۱- پلان ، برش و پرسپکتیو مدرسه ی صدر بازار ( حاجی قاسمی ، ۱۳۷۸ ، صص : ۶۳ و ۶۴ و ۶۶ )

 

 

 تصویر شماره ی ۱– تصویری از مدرسه ی صدر بازار
( حاجی قاسمی ، ۱۳۷۸ ، ص : ۶۵ )

مدرسه شفیعیه

در محله تاریخی در دشت اصفهان  خیابان ابن سینا مدرسه‌ای تاریخی به نام مدرسه شفیعیه با قدمتی صفوی وجود دارد که به صورت چهار ایوانی با تزئین قطار بندی‌های گچی ساخته‌شده و بر سر درب آن کتیبه‌ای به خط ثلث سفید معرق بر کاشی فیروزه به تاریخ ساخت مدرسه در سال ۱۰۶۷ ه. ق توسط محمد شفیع اصفهانی خوزانی اشاره می‌کند.

در ورودی ایوان بزرگ جنوب مدرسه دو لوح سنگی وجود دارد که موقوفات مدرسه بر آن حک شده است و نمادی از تمدن ژرف اصفهان در فرهنگ سرجمع داری و دیرینه سالی حفظ منظم و قانونمند اموال در شهر اصفهان است، در مندرجات این لوح نام روستاها و قریه‌هایی آمده که باید سالانه بخشی از درآمد آن‌ها صرف امورات این مدرسه شود.

مرمت بخشی از این مدرسه در سال ۸۶ توسط دفتر فنی مهندسی مرکز مدیریت حوزه انجام  گرفته است

*مدرسه باقریه دربکوشک

این بنای تاریخی مربوط به عهد صفویه می باشد

مدرسه باقریه واقع در اصفهان خیابان طیب جنب مسجد دربکوشک می باشد

مدرسه باقریه دارای حیات و حجره ها و کتیبه کاشی کاری بسیار زیبا برخوردار است .

بقعه‌ای از آثار قبل از صفویه، که در زاویه شمال‌غربی مدرسه  وجود دارد که عالمی در زیر

 زمین  آن محل مدفون است که ظاهراً یکی از علما و دانشمندان قرن ۹ و ۱۱‌ه.ق بوده

 است که هم‌اکنون کمتر کسی از وجود این بقعه آگاه است.

مرمت و احداث دو سالن الحاقی در شمال و جنوب بقعه ی این مدرسه در سال ۱۳۸۹ توسط دفتر

 فنی مهندسی مرکز مدیریت حوزه علمیه اصفهان با حمایت حضرت آیت الله طباطبایی مدیر محترم

حوزه علمیه و با نظارت اداره میراث فرهنگی انجام گرفته است و در حال حاضر کلاسهای طلاب

مدرسه میرزاحسین و طرح بلاغ (آموزش شبانه دروس حوزه )در آن محل برگزار می گردد 

 * مدرسه‌ی صدر چهار باغ خواجو یا امین‌الدوله:

این مدرسه نیز از جمله آثار مرحوم حاج «محمد حسین خان صدر اعظم  اصفهانی» است که به هنگام احداث خیابان چهار باغ خواجو، که به «چهار باغ صدر» معروف می‌باشد، در خلال سال‌های ۱۲۱۷ تا ۱۲۲۱ ه.ق. به همت آن مرحوم بنا گردید. گرچه مؤسس این بنا، مرحوم صدری می‌باشد اما به علت آن که تکمیل آن به همت فرزندش «امین‌الدوله» انجام گرفت، برخی از  نویسندگان از جمله «هنرفر» به نقل از کتاب «جغرافیای اصفهان»، این بنا را از آثار «عبد ا… امین الدوله» می‌دانند. مرحوم «رفیعی مهرآبادی» در کتاب «آثار ملی اصفهان » این بنا را از آثار «عبد ا… خان امین الدوله ابن حاج محمد حسین خان صدراعظم اصفهانی» می‌داند (رفیعی مهر آبادی ، ۱۳۵۲ ، ص : ۴۳۳).

 

مدرسه ی مزبور، در زمینی بالغ بر سه هزار  متر مربع -استاد همایی مساحت این بنا را ۲۵۰۰ ذرع مربع ذکر کرده است (همایی ، ۱۳۸۴ ، ص : ۳۳۲ )- و به صورت یک طبقه ساخته شد که فضاهای تشکیل‌دهنده‌ی آن عبارتند از: بیست حجره، دو کلاس در طرف شرقی و شمالی، یک کتابخانه در طرف جنوبی، یک صحن بزرگ با حوض و باغچه و یک سردر ورودی در طرف غربی مدرسه. مرحوم «جابری انصاری» در کتاب «تاریخ اصفهان و ری» درخصوص این بنا چنین می‌نویسد: «و در چهار باغ خواجو نیز مرحوم صدر اصفهانی مدرسه‌ای ساخته که بعد از خودش دایر نشد و طلبه در آن سکنی نگرفت» (جابری انصاری ، ۱۳۲۱، ص : ۳۱۱). این بنا، براساس پاره‌ای شواهد تا سـال ۱۳۳۶ قمـری که عمـوم اهـالی اصفهـان آن را  سال مجاعه (قحطی) می‌نامند، معمور و طلبه نشین بوده و در آن تاریخ که محله‌ی خواجو خالی از سکنه شد، بایر گردید و بعداً مدتی نیز به صورت تیمارستان مورد استفاده ی شهرداری قرار گرفت (ایمانیه، ۱۳۵۰، ص : ۱۴۳). این مدرسه به همت «حاج آقا حسین طباطبایی بروجردی» (متوفی ۱۳۸۰ قمری) به حوزه‌ی علمیه باز گردانده شد (موحد ابطحی، ۱۳۷۶، ج . ۲، ص : ۳۱۷ ). مدرسه‌ی مزبور دارای بیست حجره، دو مدرس (در طرف شرقی و شمالی)، یک کتابخانه (در طرف جنوبی)، یک صحن بزرگ با حوض و باغچه و یک سردر مجلل (در طرف غربی مدرسه) در شرق خیابان چهار باغ خواجو می‌باشد و به صورت یک طبقه با مساحتی بالغ بر سه هزار متر است. بر طبق کتیبه‌ی بالای سردر، بنای مزبور در سال ۱۳۳۵ ه.ش. تعمیر گشت، همچنین در بالاترین قسمت سردر، علاوه بر حدیثی از پیامبر اکرم (ص)، تاریخ ۱۳۴۸ نیز جهت تعمیرات درج شده و بیانگر آن است که تعمیرات مدرسه چندین سال ادامه داشته است (موحد ابطحی، ۱۳۷۶، ج ۲، ص :  ) مدرسه‌ی مزبور با شماره ی ۱۷۷۳ به ثبت رسیده است (ملازاده و محمدی، ۱۳۸۱، ص : ۵۷). 

  

تصویر شماره ی ۲- تصویری از مدرسه ی صدر خواجو        تصویر شماره ی ۳- تصویری از مدرسه ی صدر خواجو
( حاجی قاسمی ، ۱۳۷۸ ، ص : ۷۴ )                                          ( حاجی قاسمی ، ۱۳۷۸ ، ص : ۷۱ )

 مدرسه صدر خواجو که در حال حاضر زیر نظر مرکز مدیریت حوزه علمیه

 استان اصفهان می باشد  ، با حمایت  مدیر  حوزه علمیه استان اصفهان

 حضرت ایت الله طباطبایی نژاد و توسط دفتر فنی مرکز مدیریت حوزه در

سالهای  ۱۳۸۵ ، ۱۳۸۸ ،  ۱۳۹۳ و ۱۳۹۴ مرمت اساسی شده است و دارای برنامه های آموزشی

 و خوابگاهی می باشد و طلاب مدرسه به طور عمده از فارغ التحصیلان دانشگاهی

 می باشند.

 

تصویر شماره ی ۴- تصویری از مدرسه ی صدر خواجو           تصویر شماره ی۵- تصویری از مدرسه ی صدر خواجو
( حاجی قاسمی ، ۱۳۷۸ ، ص : ۷۳ )                                     
 

*مدرسه نوریه

مربوط به دوره صفوی است و در اصفهان، خیابان عبدالرزاق، بازار عربان (نظامیه) واقع شده و این اثر در تاریخ ۲۳ شهریور ۱۳۸۲ با شمارهٔ ثبت ۱۰۲۳۲ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده است

 

مدرسه نوریه در حال حاضر در اختیار مدرسه علمیه جامعه المصطفی می باشد.

 

  * مدرسه‌ی صدر پا قلعه:
 این مدرسه در یکی از محلات معروف اصفهان که به مناسبت واقع شدن در نزدیکی

 قلعه‌ی کهن «تبرک»، به پای قلعه معروف شده، بنا گردیده است (ایمانیه، ۱۳۵۰،

صص: ۱۴۳ و ۱۴۴). این بنا، براساس کتیبه‌ی تاریخی موجود به همت حاج «محمد

 حسین خان صدر اصفهانی» در سال۱۲۱۷ ه.ق. ساخته شد.

 

وی مردی دین‌دار و علاقه‌مند به حفظ آثار گذشته بود، تا جایی که درباره‌ی

 او گفته شد: «اگر علاقه و دلسوزی آن مرحوم نبود، بسیاری از ابنیه‌ی

 عهد صفویه، همان وقت از بین می‌رفت» (هنرفر، ۱۳۵۰، ص: ۵۰). مدرسه‌ی

 مزبور به احترام متولی‌اش مرحوم «حاج سید عبدالحسین سیدالعراقین»، به

 نام «مدرسه‌ی سید العراقین» نیز نامیده می‌شود.

 

 بنای این ساختمان نسبتاَ کوچک، به صورت یک طبقه و شامل شبستانی جالب برای اقامه‌ی نماز جماعت و ۱۰ حجره می‌باشد که اطراف صحن آن با کاشی‌های خشتی هفت رنگ مزین شده است (موحد ابطحی، ۱۳۷۶، ج . ۲ ، صص: ۲۹۱ و ۲۹۲). مرحوم «جناب» در کتاب «الاصفهان»، طول و عرض این مدرسه را ۳۲ *۳۲ ذکر می‌کند (جناب و شاردن، ۱۳۷۶، ص: ۸۴). این بنای مسجد ـ مدرسه، امروزه بیشتر به عنوان مسجد مورد استفاده قرار می‌گیرد.  

 

  تصاویر شماره ی ۶ تا ۸- تصاویری از مدرسه ی صدر پاقلعه یا سید العراقین

 

*مسجد – مدرسه‌ی سید :

این بنا به عنوان یکی از بزرگ‌ترین و باشکوه‌ترین مساجد شهر تاریخی و مذهبی اصفهان، در دوره‌ی قاجاریه توسط «سید محمد باقر شفتی»، متوفی ۱۲۶۰ ه. ق. در محله‌ی «بیدآباد» واقع در خیابان «مسجد سید» ساخته شد. صاحب «روضات الجنات» درباره‌ی این مسجد در صفحه‌ی ۱۲۴ چنین می‌نویسد: «تنها مسجد اعظم او (سید حجه الاسلام شفتی) که در اصفهان بنیان شده، شاهد علو مقام  و دلیل بر رفعت بنیان او است، بلکه مسجد مزبور، آیتی از آیات ملک و نشانی از نشانه‌های سلطنت (معنوی) اوست.»  مرحوم «تنکابنی» در «قصص العلماء»، درباره‌ی این مسجد می‌گوید: «مرحوم شفتی در محله‌ی بیدآباد، مسجدی بنا کرد که گویا در عالم، چنین مسجدی بنا نکرده‌اند.» مرحوم «جابری انصاری» می‌نویسد: « بنای جامع بیدآباد، بر علو همتش فریاد می‌زند، زیرا مساجد بزرگ را شاهان متعدد ساخته‌اند و این مسجد را آن پادشاه علماء، به تنهایی کفالت فرمود.» (مصلح‌الدین مهدوی، ۱۳۶۸، ج ۲، ص :۸۵) در کتاب «نصف جهان فی تعریف الاصفهان» درباره‌ی این بنا چنین آمده است: «مسجد جامع چهارم، مسجدی است که مرحوم حاجی سید محمد باقر مجتهد رشتی … ، در محله‌ی بید آباد ساخته است. صحن وسیع و مهتابی‌ها و حوض بزرگ در آن ساخته، و گنبدی به قاعده در سمت قبله، و دو طرف آن چهلستون کرده‌اند، و دو شبستان مواجه مشرق و مغرب برای آن ساخته‌، و بر بالای آن‌ها مهتابی و حجرات برای طلبه‌ی علم، مهیا داشته‌اند…،  بالجمله، مسجد مذکور کمال تعریف را دارد و حکایت همت این سید بزرگ را می‌نماید، و هیچ دخلی به مسجد حکیم ندارد (مسجد حکیم سومین جامع اصفهان است) و به درجات از آن بهتر و خوش‌نماتر، و جامعی نیکو است (الاصفهانی، ۱۳۶۸، صص : ۶۴ و ۶۵). «مسجد سید»،  مجموعاً ۸۰۷۵ متر(۹۵*۸۵ ) و به تعبیر دیگر، هشت جریب و کسری می‌باشد (جابری انصاری، ۱۳۲۱، ص: ۲۸۶ و مصلح الدین مهدوی، ۱۳۶۸، ج ۲، ص: ۸۶) در طرف جنوب، گنبد اصلی بزرگ و شبستان‌های طرفین قرار گرفته و در طرف مشرق، شبستانی بزرگ و بر روی آن، دو مهتابی و حجرات و مدرس (به عنوان مدرسه‌ی مسجد سید)، و در طرف مغرب، شبستانی کوچک‌تر و بر روی آن، دو مهتابی و حجرات برای سکونت طلاب، و در طرف شمال، یک ایوان بزرگ و دو ایوان کوچک در طرفین، و نیز بقعه و گنبد مقبره‌ی مرحوم سید قرار گرفته است. این مسجد، سردری بسیار عالی و رفیع دارد که در طرف شمال، مسجد و روبه‌روی خیابان مسجد سید است. همچنین دری در جنوب شرقی مسجد، به طرف کوچه‌ی «مشایخ بیدآباد» و جنب حمام «دوقلی»، دری به سمت جنوب غربی و همچنین دری به سوی مقبره‌ی «سید شفتی» (در طرف شمال مسجد) داراست. شروع ساختمان مسجد در سال ۱۲۴۰ قمری بوده (جابری انصاری، ۱۳۲۱، ص :۲۸۸) و در زمان مرحوم «سید شفتی» –  موسس مسجد – سال‌ها در آن، اقامه‌ی جماعت و تدریس و سکونت طلاب انجام می‌گرفته، لیکن بر طبق کتیبه‌ها که تاریخ‌های متفاوتی را دربردارد، تزئینات و کاشی‌کاری آن سال‌ها به طول انجامیده است. 

 

کاشی‌کاری این بنا تا پایان نیمه‌ی دوم قرن سیزدهم ادامه داشته بدین معنی که چون عمرحجه الاسلام برای اتمام تزئینات آن کفایت نکرده ، قسمتی به وسیله‌ی فرزندش «حاج سید اسد ا… ثانی» و قسمتی به وسیله‌ی نواده‌اش «حاج سید محمد باقر ثانی» به اتمام رسیده است (هنرفر، ۱۳۵۰، ص: ۷۶۴). بخشی از تزئینات بنا، ۱۳۰ سال بعد از شروع ساختمان به پایان رسیده است.

 

این مسجد عظیم به ضمیمه‌ی مدرسه موجود در طرف شرق مسجد ( بر روی شبستان، تالار تدریس حجه الاسلام شفتی قرار دارد) و حجرات وابسته به آن (در قسمت فوقانی مسجد)، در طرف شرق و غرب مسجد، از زمان تاسیس تاکنون در بسیاری  از دوره‌ها محل فعالیت درسی و سکونت طلاب بوده و شخصیت‌هایی در آن تدریس می‌نموده‌اند (موحد ابطحی، ۱۳۷۶، ج ۲، صص: ۳۱ تا ۳۳). این بنا نمونه‌ی دیگری از آخرین بناهای مسجد – مدرسه می‌باشد که در ایران ساخته شده است.  

مرمت بخشی از حجرات طبقه ی فوقانی مسجد سید در سال ۱۳۹۲ توسط دفتر فنی

 مرکز مدیریت حوزه علمیه اصفهان و با نظارت سازمان میراث فرهنگی انجام گرفته است.

 

              نقشه‌ی شماره‌ی ۲-  پلان و برش مسجد – مدرسه‌ی سید ( ملازاده و محمدی ، ۱۳۸۱ ، بخش ضمیمه )
 

                                تصاویر شماره ی ۹ و ۱۰- تصاویری از مسجد – مدرسه ی سید

 

    
*مسجد و مدرسه‌ی رکن‌‌الملک:

این بنا در اواخر دوره‌ی قاجاریه (سلطنت مظفر‌الدین شاه) در خلال سال‌های ۱۳۲۵-۱۳۱۶ هـ .ق به همت «حاج سلیمان خان شیرازی» ملقب به «رکن‌الملک»، نایب‌الحکومه‌ی ظل السلطان، (حاکم‌اصفهان) در محله‌ی تخت فولاد ساخته شد (حاجی قاسمی، ۱۳۷۵،  ج ۲ ، صص: ۷۰ تا۷۹). بنا، ترکیبی از مسجد و مدرسه است که شامل سردر ورودی، هشتی، صحن کوچک و بزرگ، ایوان‌های چهارگانه، شبستان‌های ستون‌دار، حجره‌هایی در اضلاع صحن مسجد و مدرسه و آرامگاه بانی می‌باشد. صحن مدرسه که به نوعی‌، جلوخان مسجد نیز محسوب می‌شود، در اضلاع شمالی و شرقی خود دارای شش حجره‌ی فاقد ایوان و در ضلع جنوبی، دیواری می‌باشد. سردر اصلی و ورودی مسجد، در ضلع غربی صحن مدرسه قرار گرفته و از طریق یک هشتی به صحن مدرسه راه پیدا می‌کند. صحن مسجد وسیع و مستطیل است و در ضلع غربی آن، سه حجره‌ی ایوان‌دار و مدرس ایوان‌داری در مجاورت آن‌ها ساخته شده است. عمده‌ی تزئینات بنا، کاشی‌کاری می‌باشد (ملازاده و محمدی، ۱۳۸۱، ص: ۶۶). کتیبه‌های مسجد دارای تاریخ‌های متفاوتی از قبیل ۱۲۹۰، ۱۲۹۴، ۱۲۹۵، ۱۲۹۹، ۱۳۰۱، ۱۳۰۴و ۱۳۷۸ می‌باشد که نشان‌دهنده‌ی مراحل گوناگون ساخت بنا و تزئین این پایگاه و مرکز دینی می‌باشد (موحد ابطحی، ۱۳۷۶، ج ۲، ص :  ). تاریخ بنای مدرسه با توجه به کتیبه‌ی سردر، در سال ۱۳۲۱ قمری است و مصرع آخر اشعاری که ماده‌ی تاریخ بنا در آن است، چنین می‌باشد: «بنای مسجد‌الاقصی مبارک برسلیمان شد ۱۳۲۱ » (ایمانیه، ۱۳۵۰، ص: ۱۴۶). این بنا به شماره ی ۱۶۰۴/۳ به ثبت تاریخی رسیده است )ملازاده و محمدی ،۱۳۸۱، ص: ۶۶ ).

مدرسه رکن الملک در حال حاضر دارای طلاب حوزه علمیه اصفهان در پایه های مختلف تحصیلی می باشد. 

نقشه ی شماره ی ۳- پلان ، برش و پرسپکتیو مسجد – مدرسه ی رکن الملک ( ملازاده و محمدی ، ۱۳۸۱ ، بخش ضمیمه )

 

تصاویر شماره ی ۱۱ تا ۱۳ – تصاویری از مسجد – مدرسه ی رکن الملک

 

  *مسجد ـ مدرسه‌ی رحیم‌خان:
 بنای مزبور در ابتدای محله نو و متصل به محله‌ی «درب کوشک» در نزدیکی خیابان طالقانی به همت «آقا سید حسن مدرس» (متوفی ۱۲۷۳ قمری ) در حدود سال ۱۲۶۰ قمری بنا گردید و در مراحل بعدی زیر نظر «محمد رحیم خان بیگلربیگی» و برادرانش تکمیل شد. کتیبه‌های مسجد دارای تاریخ‌های متفاوتی از قبیل ۱۲۹۰ ،۱۲۹۹،۱۳۰۱،۱۳۰۴و ۱۳۷۸ می‌باشد که نشان‌دهنده‌ی مراحل گوناگون بنا و تزئینات این پایگاه و مرکز دینی می‌باشد (رفیعی مهر آبادی، ۱۳۵۲، ص : ۶۱۸). در مسجد «رحیم‌خان» که در سال‌های اخیر به نام «مسجد الرحیم»، نامیده می‌شود سه حجره برای سکونت طلاب ساخته شده و در حال حاضر، چند نفر طلبه در آن ساکن هستند (موحد ابطحی،  ۱۳۷۶، ج ۲ ، صص: ۳۲۰ و ۳۲۱).

   نقشه ی شماره ی ۴- پلان ، برش و پرسپکتیو مسجد – مدرسه ی رحیم خان(حاجی قاسمی، ۱۳۷۶ ،ص : )

 

تصویر شماره ی ۱۴  – تصویری از مسجد – مدرسه ی رحیم خان

 

*مدرسه‌ی الغدیر:

مدرسه‌ای است در منتهی‌الیه خیابان «مشیر انصاری» در کوچه‌ای متصل به خیابان هارونیه که در اصل، منزلی مجلل و مسکونی جزو میراث فرهنگی بوده و در سال ۱۴۰۵ قمری به مدرسه‌ی علمیه تبدیل شده است. مساحت این مدرسه ۲۴۰۰ متر می‌باشد و تغییرات و تجدید بنا (در قسمتی از ساختمان) و تعمیرات اساسی در آن، تحت نظر آقا «حاج سید حسن فقیه امامی» صورت پذیرفت و سردری مجلل و باشکوه با کاشی‌های معرق و قطاربندی‌های زیبا طراحی شد (موحد ابطحی، ۱۳۷۶، ج ۲، صص: ۲۸۸ و ۲۸۹). 

تصویر شماره ی ۱۵– تصویری از مدرسه ی الغدیر

 

 * مدرسه‌ی امیرالمومنین علی (ع):

مدرسه‌ای است در نزدیکی فلکه‌ی «قدس» (طوقچی) و در محل مصلای قدیم «طوقچی» (در کنار مسجد بزرگ) در دو طبقه با ۸۰ حجره که در سال ۱۴۰۰ قمری به همت «حاج سید نورالدین جعفریان» ساخته شد (موحد ابطحی،  ۱۳۷۶، ج ۲ ، ص: ۲۹۰).

این مدرسه در سال ۱۳۹۳ و با تایید مدیر محترم حوزه علمیه حضرت آیت الله طباطبایی(دامت برکاته) به مدرسه مستقل آموزشی طلاب و زیر نظر مرکز مدیریت حوزه علمیه تبدیل شد

 

*مدرسه علمیه‌ی باقرالعلوم (ع):

مدرسه‌‌ای است واقع در خیابان «احمد آباد» که در حدود سال ۱۴۰۵ قمری در دو طبقه با حدود ۲۵ حجره زیر نظر «حاج سید کمال‌ فقیه ایمانی» تأسیس شد (موحد ابطحی،  ۱۳۷۶، ج . ۲، صص: ۲۹۰ و ۲۹۱). 

تصویر شماره ی ۱۶- تصویری از مدرسه‌ی باقر العلوم

 

 *مدرسه‌ی محمدیه:
این مدرسه متصل به مدرسه‌ی ذوالفقار می‌باشد. در سال ۱۴۱۵ قمری ساختمان قدیمی آن که منزلی مسکونی بود، ‌تخریب و به جای آن ساختمانی نو زیر نظر «حاج سید حسن فقیه امامی» و با همت آقای «محمود صفاکار» ساخته شد ( موحد ابطحی،  ۱۳۷۶، ج ۲ ، صص: ۳۱۹ و ۳۲۰). 

تصویر شماره ی ۱۷ – تصویری از مدرسه‌ی محمدیه

 

* مدرسه‌ی جوادیه:

 مدرسه‌ای است متصل به مدرسه‌ی «محمدیه» و در فاصله‌ی نزدیکی با مدرسه‌ی «ذوالفقار» که در اصل منزل مسکونی بوده و با تغییراتی به صورت مدرسه درآمده است (موحد ابطحی،  ۱۳۷۶، ج ۲ ، ص: ۲۹۲). 

تصویر شماره ی ۱۸ – تصویری از مدرسه‌ی جوادیه

 

* مدرسه‌ی میرزا مهدی یا بابا حسن:

بنای این مدرسه در خیابان «مسجد سید» و در کنار شعبه‌ای از نهر «فدن» معروف به جوی «باباحسن» واقع می‌باشد با طول و عرض ۴۵*۴۵ متر، با ده حجره و مشتمل بر شبستان‌هایی که مسجد بوده است.

 مدرسه‌ی «میرزا مهدی» بیش از دو جریب مساحت داشت (جابری انصاری، ۱۳۲۱، ص: ۳۰۸). مدرسه و مسجد مزبور، از آثار «میرزا مهدی‌خان اشتهاردی»، از مستوفیان عهد نادری می‌باشد و پس از سال ۱۳۶۵ قمری به کمک مردم متدین، تعمیراتی اساسی یافته است. (مصلح الدین مهدوی، ۱۳۴۵، ص: ۲۴۱) در سال ۱۴۰۸ قمری، مسجد و مدرسه‌ی «میرزا مهدی» به وسیله‌ی شهرداری جهت احداث خیابان «طیب» تخریب شد و دو سوم آن جزو خیابان قرار گرفت. در باقی مانده‌ی زمین یاد شده و زیر نظر «حاج فقیه احمد آبادی» مدرسه‌ای در سه طبقه بنا شد (موحد ابطحی، ۱۳۷۶، ج ۲، صص: ۳۲۱ تا ۳۲۳).

تصویر شماره ی ۱۹ – تصویری از مدرسه‌ی میرزا مهدی یا بابا حسن

  منابع: 

 – الاصفهانی، محمد مهدی بن محمدرضا (۱۳۶۸). نصف جهان فی تعریف الاصفهان . تصحیح و تحشیه‌ی دکتر منوچهر ستوده. تهران : امیرکبیر.
– ایمانیه، مجتبی (۱۳۵۰). تاریخ فرهنگ اصفهان. اصفهان: دانشگاه اصفهان.
– جابری انصاری ، حسن (۱۳۲۱). تاریخ اصفهان و ری. به اهتمام حسین عمادزاده. تهران: عمادزاده.
– جناب، میر سید علی و ژان شاردن (۱۳۷۶). الاصفهان . به کوشش محمدرضا ریاضی. [تهران]: سازمان میراث فرهنگی کشور.
– حاجی قاسمی، کامبیز (۱۳۷۵). گنج نامه‌ی فرهنگ آثار معماری اسلامی، دفتر دوم: مساجد اصفهان . [ تهران ]: مرکز اسناد و تحقیقات دانشکده‌ی معماری و شهرسازی و شرکت توسعه‌ی فضاهای فرهنگی وابسته به شهرداری تهران.
– حاجی قاسمی، کامبیز (۱۳۷۸). گنج نامه‌ی فرهنگ آثار معماری اسلامی، دفتر پنجم: مدارس. [ تهران ]: مرکز اسناد و تحقیقات دانشکده‌ی معماری و شهرسازی و سازمان میراث فرهنگی کشور.
– رفیعی مهرآبادی، ابوالقاسم (۱۳۵۲). آثار ملی اصفهان. تهران: انجمن آثار ملی.
– سلطان زاده، حسین (۱۳۶۴). تاریخ مدارس ایران از عهد باستان تا تأسیس دارالفنون. تهران: آگاه.
– ملازاده، کاظم و مریم محمدی (۱۳۸۱). مدارس و بناهای مذهبی (تکیه، حسینیه، خانقاه، قدمگاه، مدرسه، مصلی). دایره‌المعارف بناهای تاریخی ایران در دوران اسلامی. تهران: حوزه‌ی مهر (حوزه‌ی هنری سازمان تبلیغات اسلامی).
– موحد ابطحی ، سید حجه (۱۳۷۶). ریشه‌ها و جلوه‌های تشیع و حوزه‌ی علمیه اصفهان. جلد دوم. اصفهان: دفتر تبلیغات المهدی (عج).
– مهدوی ، سید مصلح الدین (۱۳۴۵). تاریخچه‌ی محله‌ی خواجو و تاریخ ساختمان حمام شریف و عین وقف‌نامه‌ی حمام . اصفهان.
– مهدوی، سید مصلح الدین (۱۳۶۸). بیان المفاخر در احوالات عالم جلیل صاحب مناقب و ماثر حاج سید محمد باقر حجه الاسلام شفتی بید آبادی. دو جلد. اصفهان: مسجد سید.
– همایی، جلال الدین (۱۳۸۴). تاریخ اصفهان. مجلد ابنیه و عمارات فصل تکایا و مقابر. به کوشش ماهدخت بانو همایی. تهران: نشر هما.
– هنرفر، لطف ا… (۱۳۵۰). گنجینه‌ی آثار تاریخی اصفهان. اصفهان: ثقفی .

 *مدرسه میرزاحسین ، اصفهان
 

 

یکی از مدارس قدیمی اصفهان مدرسه میرزا حسین است. این مدرسه

 که در نزدیکی مسجد سید و در محله بید آباد واقع شده از آثاری است که

 در زمان شاه سلیمان صفوی ساخته شده است.

سال ساخت مدرسه به موجب کتیبه سردر، سال ۱۰۹۹ هجری قمری

 است. این کتیبه که به خط نستعلیق سفید بر زمینه کاشی خشت لاجوردی

است حاوی اشعاری است که مصراع آخر آن سال ۱۰۹۹ هجری را

 بیان می دارد. در این اشعار به نام بانی مدرسه و شاه سلیمان صفوی

 اشاره شده است. سنگاب نفیس مدرسه نیز به خط نستعلیق برجسته بر

 سنگ پارسی تاریخ ۱۲۷۵ هجری قمری (زمان سلطنت ناصرالدین

 شاه قاجار) را با نام نویسنده برخود دارد. مدرسه میرزا حسین ۴ ایوانه

 است و حجره های طلاب در یک طبقه ساخته شده اند.

 این مدرسه  که در حال حاضر زیر نظر مرکز مدیریت حوزه علمیه استان

 اصفهان می باشد  ، با حمایت  مدیریت  حوزه علمیه استان اصفهان حضرت

 آیت الله طباطبایی نژاد و توسط دفتر فنی مرکز مدیریت حوزه علمیه اصفهان

در سالهای  ۱۳۸۵ و ۱۳۸۹ مرمت اساسی شده است و دارای برنامه های آموزشی

و خوابگاهی می باشد  و طلاب مدرسه به طور عمده از فارغ التحصیلان دانشگاهی

می باشند.

*مدرسه ناصریه

مدرسه ناصریه متعلق به دوره صفویه که واقع در اصفهان میدان امام

 (نقش جهان) سابق و در ضلع شرقی مسجد امام(جامع عباسی)

 می باشد . تزیینات آن بنا بر استناد موجود مربوط به شاه عباس دوم

می باشد . این مدرسه با ابعاد۵۰*۶۵ متر و نشه مستطیل و دارای ۹

حجره ایواندر در ضلع شرقی است .

حجرات مدرسه ی ناصریه در سالهای اخیر در اثر کم توجهی به مخروبه ای تبدیل

 شده بود  که مرمت اساسی این بنای تاریخی توسط دفتر فنی مهندسی

 مرکز مدیریت حوزه علمیه استان اصفهان و با حمایت حضرت آیت الله

طباطبایی مدیر محترم حوزه علمیه استان اصفهان و نظارت اداره میراث

 فرهنگی صورت گرفته است.

 * مدرسه بابا قاسم (مدرسه امامیه)

یکی از باباهای معروف اصفهانی که مزارش پس از چند قرن هنوز زیارتگاه

مشهوری به شمار می‌‌رود بابا قاسم اصفهانی است که در ابتدای قرن هشتم

 هجری زندگی می‌‌کرده و از مردان عارف و سالک در راه حقیقت بوده و در

 زمان خود شهرت و محبوبیت داشته است.

صحن آن کاشیکاری و در کتیبه کاشی سردر آن سال ۱۰۵۸ هجری قمری

 دیده می‌‌شود.

 این مدرسه در بازاربزرگ اصفهان قرار دارد.

* مدرسه جلالیه اصفهان

مدرسه جلالیه که در محله احمد آباد اصفهان واقع شده از آثار تاریخی دوره

سلطنت شاه سلطان حسین صفوی است که به وسیله محمد حکیم در

سال ۱۱۱۴ هجری بنا شده است.

 سردر و پشت کناره‌های صحن آن تزیینات کاشی دارد و آرامگاه بانی

ساختمان مدرسه در یکی از حجره‌های آن واقع است.این مدرسه که بخشی

 از آن توسط دفتر فنی مرکز مدیریت حوزه علمیه اصفهان مرمت گردید

در حال حاضر محل استقرار طلاب حوزه علمیه می باشد.

* مدرسه شمس‌آباد

این مدرسه که از مدارس طلبه نشین دوره شاه سلطان حسین صفوی به

شمار می‌آید،

 درمحله شمس آباداصفهان واقع است و به وسیله یکی از رجال آن دوره به

 نام آقا میرمحمد مهدی تاجر عباس‌آبادی، در سال ۱۱۲۵هجری قمری بنا

 شده است. که متاسفانه در حال حاضر کاربری حوزه علمیه را ندارد.

* مدرسه عربان

مدرسه عربان نزدیک امامزاده احمد (ع) و مقبره آقا نجفی واقع است. این

 مدرسه در دوره صفویه از مدارس دایر طلبه نشین بوده که اکنون شهرت

سابق خود را از دست داده و به ویرانی گراییده است و در سال‌های اخیر

به اهتمام سید محمدرضا خراسانی تعمیر و کتیبه‌ای در سردر آن نصب شده

 است. ‏کتیبه شامل نصف آیه ۳۵ تا آخر آیه ۳۷ از سوره (اسرا) است.

* مدرسه کاسه گران

 

این مدرسه طلبه‌نشین نیز از بناهای دوره شاه سلیمان صفوی است که در

بازار «ریسمان» اصفهان واقع است. این مدرسه تزیینات گچبری و کاشیکاری

‌های زیبایی دارد و به وسیله یکی از رجال آن دوره به نام آقا میرمحمد

 مهدی ملقب به حکیم الملک در سال ۱۱۰۵ هجری قمری بنا شده است.

‏کتیبه‌های داخل مدرسه سال ۱۱۰۳ هجری قمری را نشان می‌‌دهند.

این مدرسه در حال حاضر در اختیار مجموعه جامعه المصطفی می باشد.

* مدرسه ملا عبدالله

مدرسه ملاعبدالله در اول بازار امام اصفهان، واقع است. این مدرسه به فرمان

شاه عباس اول برای تدریس مولانا عبدالله شوشتری ساخته شده است

 که از علمای تراز اول دوره صفویه و مردی عالم و زاهد بود و نزد شاه عباس

قرب و منزلتی بزرگ داشت. این مدرسه  که در حال حاضر زیر نظر مرکز مدیریت

حوزه علمیه استان اصفهان می باشد  ، با حمایت  مدیریت  حوزه علمیه استان

اصفهان  حضرت آیت الله طباطبایی نژاد و توسط دفتر فنی مهندسی مرکز مدیریت

 حوزه علمیه و با نظارت اداره میراث فرهنگی در سالهای ۱۳۸۹ ، ۱۳۹۰ و۱۳۹۳مرمت شده

 است

 و دارای برنامه های آموزشی و خوابگاهی می باشد  .

 مدرسه نجفی

 مربوط به دوره قاجار است و در اصفهان، خیابان نشاط، محله حسن آباد، بازارچه

 حسن آباد واقع شده و این اثر در تاریخ ۱۲ اردیبهشت ۱۳۷۷

 با شمارهٔ ثبت ۲۰۰۸ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده است .

 این مدرسه  که در حال حاضر زیر نظر مرکز مدیریت حوزه علمیه استان اصفهان

 می باشد  ، با حمایت  مدیریت  حوزه علمیه استان اصفهان حضرت آیت الله 

طباطبایی نژاد و توسط دفتر فنی مهندسی مرکز مدیریت حوزه علمیه و با

نظارت اداره میراث فرهنگی در سالهای  ۱۳۸۹ و  ۱۳۹۰ مرمت شده است و 

مدرسه قرآنی حوزه علمیه اصفهان می باشد .

 

 مدرسه جده کوچک

در یکی از بازارچه‌های بازار بزرگ اصفهان به نام «قهوه کاشی‌ها» قرار دارد.

← مسیر مدرسه

این محل در چهار وقفنامه از چهار مدرسه اصفهان در دوره صفوی ، جنبِ خان

مشهور به ارفروشان معرفی شده است.مسیر اصلی بازار، در زمان بنیان

مدرسه، از قهوه کاشی‌ها به سرای ساروتَقی (در محل: ساروتْقی) می‌رفت

 و از بازارچه مشیرْ انصاری و فضای میان هارونیه و مسجد علی علیه‌السلام

 و «درب حمامْ کُرسی» و بازار گندم‌فروشان می‌گذشت و به بازار قاز منتهی

 می‌شد و جدّه کوچک نیز، همچون اغلب مدارس و کاروانسراها ، در این مسیر

 بود.

← بانی بنابر کتیبه مرمرینی

بنا بر کتیبه مرمرینی که بر دیوار یکی از غرفه‌های حیاط شمالی مدرسه

 نصب شده، این عمارت به امر دلارام خانم (جدّه شاه عباس دوم) و به سعی

 ولی آقا ساخته شده و بنای آن در رجب ۱۰۵۷ پایان یافته است.← موقوف

بر اساس کتیبه سردرِ مدرسه، جدّه کوچک وقفِ طلاب اثناعشری شده

و ثواب وقف به روح صفی میرزا (مقتول ۱۰۲۴)، فرزند ارشد و ولیعهد شاه

عباس اول ، هدیه شده است.


ظاهراً دلارام خانم، مادر صفی میرزا و همسر شاه عباس اول بوده و به

 همین سبب، او را جدّه بزرگ شاه عباس دوم خوانده‌اند. در پشت وقفنامه

 مدرسه، فهرستی از کتاب‌های وقفی آمده که به چهار دسته تقسیم شده‌اند

 و ثوابِ وقفِ هر دسته، به ترتیب، به شاه عباس ماضی، دلارام خانم،

 صفی میرزا و شاه صفی اختصاص یافته است.

← ساختمان مدرسه

مدرسه جدّه کوچک در دو طبقه بنا شده و مساحت آن حدود هفتصدمتر مربع

 است.درِ ورودی مدرسه، داخل بازار و در ضلع جنوبی عمارت واقع شده و

 کتیبه سردر آن به خط ثلث محمدرضا امامی ، خوشنویس نامور دوره صفوی،

 بر زمینه کاشیِ معرق لاجوردی است. نمای آجری اطراف عمارت نیز با کاشی

‌کاری تزئین شده است. این مدرسه دارای حیاط جنوبی و حیاط شمالی است.

دور تا دور حیاط جنوبی را حجره‌هایی در دو طبقه احاطه کرده است.

امروزه این مدرسه ۳۷ حجره طلبه‌نشین (۱۵ حجره در طبقه پایین و ۲۲ حجره

 در طبقه فوقانی) دارد؛ ولی میر سیدعلی جناب اصفهانی  در ۱۳۰۲ ش،

 شمار حجره‌ها را ۳۸ باب ذکر کرده، که احتمالاً اختلاف شمارش مربوط به

حجره‌ای است که بعدها آشپزخانه شده است.

حیاط شمالی مدرسه، که از حیث ارتفاع بالاتر از حیاط جنوبی است،

مشتمل است بر یک مسجد و چند غرفه ایوانی شکل. بنا بر سنگ‌نوشته

 نصب‌ شده در حیاط شمالی، ساختمان این مدرسه آخرین بار در ۱۳۸۰ ش

 مرمت شده است. جدّه شاه، مدرسه جدّه کوچک را بر «علمای علوم

 یقینیه و عملیّه» شیعه وقف کرده  و موقوفات بسیاری به آن اختصاص

داده است، از جمله قسمتی از قریه قُهاب اصفهان و یک حمام و هجده دکان.

یک‌دهم از منافع این موقوفات، حق‌التولیه متولی و مابقی با نظر وی به وظیفه

 و مقرری مدرّس، طلبه، مؤذن و خادم اختصاص یافته است.مدرسه جدّه

 کوچک از ابتدای تأسیس طلبه‌نشین و خوابگاهی بود و به ندرت در آن تدریس

 می‌شد، اما فهرست بیش از هفتاد کتابِ وقفی مدرسه، که عمدتاً در فقه ،

 اصول ، تفسیر ، کلام شیعی و عرفان است، نشانه‌ای از اهداف علمی مدرسه

در بدو تأسیس آن است.

بخشی از حجرات ، هشتی ورودی   و  آشپزخانه  در سالهای  ۱۳۹۰    و ۱۳۹۱ توسط دفتر فنی مهندسی

 مرکز مدیریت حوزه علمیه استان اصفهان و با حمایت مدیر محترم حوزه  علمیه حضرت ایت الله طباطبایی

 نژاد انجام گرفته است واز مدارس آموزشی  خوابگاهی می باشد.

 

مدرسه جده بزرگ

مدرسه جده بزرگ واقع در استان اصفهان و شهر اصفهان نوع بنا : تاریخی ،

 قدمت : صفویه (۱۰۵۸ ه ق )، ( تاریخ میلادی : ۱۵۰۱-۱۷۲۲ م ) در بازار بزرگ

اصفهان و درنزدیکی بازار زرگرها دو مدرسه از زمان شاه عباس دوم باقی

مانده که از مدارس بزرگ و باشکوه دوران صفوی است. این دو مدرسه

در طول دهها سال حیات خود، دانشمندان و روحانیون برجسته ای را در خود

 پرورش داده اند. این دو مدرسه به جده بزرگ و جده کوچک معروف هستند. ‏

مدرسه جده بزرگ که در دو طبقه ساخت شده در بازار اصلی اصفهان واقع

 است و نهر آبی از میان آن می گذرد. وجه تسمیه آن به این علت است که

 جده بزرگ شاه عباس آن را ساخته است. ‏کتیبه ای که در سر در مدرسه

 است با خط ثلث با کاشی معرق بر زمینه کاشی لاجوردی است. تاریخ

 آن ۱۰۵۸ ‏هجری قمری و خطاط آن محمد رضا امامی است . ‏در این کتیبه

 به نام شاه عباس دوم و جده او اشاره شده است. تزئینات داخل مدرسه

جده بزرگ کاشیکاری است. در ضلع شرقی صحن مدرسه لوحه کوچکی

 است که با خط نستعلیق مشکی تاریخ تعمیر مدرسه را به سال ۱۳۳۴ ‏ذکر

 کرده است آدرس :اصفهان – بازار بزرگ اصفهان و درنزدیکی بازار زرگرها

احداث الحاقی این مدرسه با حمایت  مدیر  حوزه علمیه استان

 اصفهان حضرت آیت الله طباطبایی نژاد در سال ۱۳۸۵ احداث و مرمت

 بافت قدیمی آن توسط دفتر فنی مهندسی مرکز مدیریت حوزه علمیه

  و با نظارت اداره میراث فرهنگی در سالهای  ۱۳۹۰ و ۱۳۹۳ انجام گرفته  است و 

دارای برنامه های آموزشی و خوابگاهی می باشد  .

……………………..

مدرسه نیم آورد

 مدرسه نیم آورد از مدارس دینی اواخر دوره صفوی است که

 به سفارش و تشویق زینب بیگم، توسط همسرش، امیر محمد

مهدی حکیمالملک اردستانی ۱ ساخته شده است و چون در

 محله نیمآورد ۲ اصفهان قرار گرفته به این نام خوانده میشود.

 این زوج، بناهای عامالمنفعه دیگری نیز در اصفهان ساخته اند

 که از آن جمله میتوان به مدرسه کاسهگران ۳ اشاره کرد.

ژان شاردن ۴، سیاح فرانسوی، که در زمان شاه عباس دوم از

 اصفهان بازدید کرد، در بخشی از سفرنامه خود درباره محله

 نیمآورد مینویسد: « میان این محله گود نسبتاً بزرگی به نام گود

 نیماورد است و بالاتر از آن کاروانسرای فیل و کوچه موتابان و

سپس قصر و مدرسه میرزا قاضی شیخالاسلام و بعد خانه ابراهیم

 سلطان کچیباتی است». ۵

گود نیم آورد هنوز هم به همین نام خوانده میشود و مدرسه در

 محل این گود بنا شده است. اما درباره تاریخ ساخت آن اطلاع

 دقیقی در دست نیست و در هیچ یک از کتیبههای مدرسه،

تاریخ اتمام بنای ساختمان آن ذکر نشده است. با این حال با

 توجه به تاریخ احداث مدرسه کاسهگران (سال ١١٠۵ هق)

میتوان گفت که احداث مدرسه نیمآورد و بهرهبرداری از آن

مصادف با اواخر سلطنت شاه سلیمان و سالهای ابتدایی

حکومت شاه سلطان حسین صفوی بوده است. ۶

میر سید علی جناب اصفهانی در کتاب الاصفهان، وسعت

 مدرسه را ۴۵ × ۴۵ ذرع و تعداد حجرههای آن را ۶١

 عدد ذکر میکند. اما در بنای کنونی مدرسه که دو طبقه است،

 ٧٨ حجره دیده میشود و علاوه برآن ذکر عدد فرد برای تعداد

 حجرهها تا حدودی غیر معمول است. پس یا عدد ذکر شده

در کتاب الاصفهان ناشی از خطای شمارش است و یا اینکه

 ساختمان مدرسه محتملاً سابقه تجدید بنا یا اضافه شدن

ملحقاتی را دارد.

علاوه بر حجرهها، مدرسه دارای یک مدرس است که در روبه

روی در ورودی قرار دارد و دو ایوان نیز در دو ضلع دیگر بنا دیده

 می شود. این ایوانها را برای تدریس در نظر گرفتهاند و در

هنگام اوقات شرعی از ایوان سمت قبله برای اقامه نماز

استفاده میشود. ۷ در زمان شاه سلطان حسین صفوی در

 این ایوان محرابی ساخته شده که مفصلترین بخش تزئینات

مدرسه را دارد. ۸

در وسط حیاط مدرسه حوضی وجود دارد که در چهار طرف آن

به شیوه معمول باغهای ایرانی چهار باغچه برای گلکاری

و درختکاری در نظر گرفته شده است.

ساختمان مدرسه، تزئینات کاشیکاری و گچبری فراوانی

 دارد و در برخی جاها با گچهای رنگارنگ نوعی گچبری

 معرق ترتیب دادهاند که حاصل خلاقیت استادکاران اجرا

کننده تزئینات است و نمونه آن در دیگر بناهای عصر

 صفوی اصفهان دیده نمیشود.

بجز کتیبه سردر که متعلق به دوره پهلوی اول ۹ است،

کتیبه تاریخی دیگری در مدرسه وجود ندارد. این کتیبه

که به خط ثلث نوشته شده، مشتمل بر سوره اخلاص و

آیات ٧٨ و ٧٩ سوره اسری است ۱۰ و در پایان آن چنین

 آمده است:

و قال سبحانه حافظوا علی الصلوات و الصلوه الوسطی

 و قومو الله قانتین و قال رسول الله صلی الله و علیه و آله

 و سلم لو ان الغیاض اقلام و البحر مداد والارض قرطاس

و الجـن حساب و الانس کتاب ما احصوا فضائل

علی بن ابی طالب سنه ١٣۴٩. ۱۱

مدرسه نیمآورد از مدارس مشهور طلبهنشین اصفهان

 است و عده کثیری از علما و دانشمندان پس از دوره

صفوی در این مدرسه تحصیل علم کردهاند. از جمله

 این افراد میتوان به میرزا ابوالقاسم رشتی۱۲

، ابوالقاسم رفیعی مهرآبادی ۱۳، آقا سید محمدباقر در

چهای ۱۴ و جلالالدین همایی ۱۵ نام برد. ۱۶

تولیت مدرسه و موقوفات آن از طرف واقفه و واقف (زینب

بیگم و همسرش، حکیمالملک) به خانواده میرزا رشید

 اردستانی که با واقفان بستگی خویشاندی داشته، تفویض

شده و پس از فوت او نیز به اعقاب او واگذار گردیده است. ۱۷

این مدرسه امروزه نیز برای تعلیمات دینی مورد استفاده

قرار میگیرد و با شماره ٣٧٨ – ١١/ ٩/٣٠ در فهرست

آثار ملی به ثبت رسیده است. ۱۸

نمای ایوان رو به قبله
ورودی مدرسه
نمای حیاط مدرسه
نمای حیاط مدرسه و مَدرَس رو به روی ورودی

مدرسه نیماورد از مدارس مشهور و طلبه نشین اصفهان است که در دوره

 سلطنت شاه سلیمان صفوی به وسیله زینب بیگم همسرحکیم الملک بانی

 مدرسه کاسه گران ساخته شده و با تزیینات فراوان گچبری و خطوط

بنایی و قطارهای گچبری آراسته شده است.‏‏

این مدرسه در محله نیماورد اصفهان در مجاورت بازار بزرگ واقع است

 و از این جهت که محل تعلیم شمار زیادی از علما و دانشمندان بعد از

دوره صفویه بوده، شهرت بسیار دارد.‏‏واز آثار نفیس کاشی کاری زیبا بر

خوردار می باشد که توسط توریست ها بعضا مورد بازدید قرار می گیرد .

نام محله نیماورد از دوره سلاجقه به بعد در تاریخ دیده می‌‌شود

در سال ۱۳۸۷ مرمت پشت بام ها و کاشیکاری اطراف حیات مدرسه

 توسط دفتر فنی حوزه علمیه استان اصفهان و با حمایت حضرت

 آیت الله طباطبایی مدیر محترم حوزه و نظارت اداره میراث فرهنگی

 انجام گرفته است.

انتهای پیام/

منبع :کشکول عناوین مذهبی ، فرهنگی وسیاسی

برچسب‌ها: , , , , , , , , ,

FacebookTwitterGoogle+TelegramWhatsAppLineYahoo MessengerLinkedInPinterestTumblr

مطالب مرتبط

نظر شما
نام :

ایمیل :

از درج کامنت های توهین آمیز معذوریم
متن کامنت :
 


میدان نیوز
میدان نیوز
حوزه و روحانیت
حوزه و روحانیت
جوان انقلابی
جوان انقلابی
انقلابی شدن
انقلابی شدن
اصفهان شرق
اصفهان شرق
تبلیغات
تبلیغات
گفتمان نیوز
گفتمان نیوز
وعده صادق
وعده صادق