چهارشنبه ۱۷ آذر ۱۳۹۵
اخبار اصفهان
سرتیتر اخبار
سرویس: فرهنگ و هنر
چاپ خبر
۰۷:۰۶ - ۱۳۹۴/۱۱/۰۳
امین انگارده2
پارادوکس رسانه‌های تعاملی؛
 آیا مخاطب حق انتخاب دارد؟!   

در کشور ما حتی بازی‌هایی برای آموزش مفاهیم ساده علمی، شهروندی و دینی به کودکان وجود ندارد. در چنین شرایطی می‌بینیم بازی «رقص باربی و شاهزاده» به راحتی در کشور مجوز می‌گیرد و در فروشگاه‌های رسمی در دسترس است...

ندای اصفهان- امین انگارده (کارشناس ارشد ارتباطات)

رسانه‌ها در گذر زمان تغییر و تحول یافته‌اند، رسانه‌های سنتی (کتابت)، رسانه‌های مدرن (رادیو و تلویزیون) و رسانه‌های جدید یا رسانه‌های تعاملی، هر کدام ویژگی جدیدی نسبت به رسانه پیش از خود دارند. مفهوم «تعامل» نشان دهنده تغییر و تحول مهمی است که در عرصه رسانه‌ها ایجاد شد و عده‌ای اعتقاد دارند این مفهوم می‌تواند عصر ارتباطات یک‌سویه را پایان دهد. بخشی از معنای این مفهوم به انتخاب‌گری مربوط می‌شود. انتخاب‌گری یعنی «توانایی مخاطب برای استفاده از یک رسانه خاص در زمان، مکان و شرایط خاص». در واقع مخاطب انتخاب کند که از تلویزیون استفاده کند یا رادیو یا شبکه‌های اجتماعی یا روزنامه یا بازی رایانه‌ای یا تلفن همراه؟ مخاطب انتخاب کند با چه هدفی از رسانه استفاده کند و چه بهره‌‌ای ببرد. در چنین شرایطی، مفهوم سواد رسانه‌ای سر و کله اش پیدا می‌شود که مخاطب را برای انتخاب‌گری بیشتر یاری دهد.

رسانه

اما آیا واقعا چنین اتفاقی رخ می‌دهد؟ آیا رسانه‌ها این اجازه را به مخاطب می‌دهند؟ آیا همین رسانه‌های تعاملی که فرد خود را در آنها همه کاره فرض می‌کند چنین مجالی به مخاطب می‌دهند؟ برای پاسخ به این پرسش، دو مورد از رسانه‌های تعاملی یعنی بازی‌های رایانه‌ای و شبکه‌های اجتماعی تلفن همراه را بررسی خواهیم کرد.

الف) اهمیت انتخاب‌گری مخاطب

«انسانِ اسلام، موجودی است که باید انتخاب‌گر به دنیا بیاید، انتخاب‌گر بزرگ شود، انتخاب‌گر زندگی کند، انتخاب‌گر به راه فساد رود، انتخاب‌گر به راه صلاح برود و تا لحظه مرگ هرگز زمینه انتخاب از دستش گرفته نشود[i]». این جمله تکان دهنده شهید بهشتی به خوبی نشان دهنده نقش و اهمیت انتخاب‌گری در حیات انسانی است. این روزها انتخاب‌گری از انتخاب راه و بیراهه به انتخاب مدل مو و رنگ لباس، فعالیت در این شبکه اجتماعی یا آن شبکه اجتماعی، یا تماشای این مسابقه فوتبال یا آن فیلم تقلیل پیدا کرده است. وقتی انتخاب‌گری از رفتارهای سطحی عبور کرده و به اندیشه و باور و عقیده برسد آن وقت است که معنا پیدا می‌کند. وقتی راه‌های مختلف شناخته شوند و بر اساس اصول و شیوه‌های منطقی پای سعادت و شقاوت وسط بیاید آن وقت است که می‌توان به این انتخاب‌گری امیدوار بود و در نهایت آن موقع انتخاب‌گری در مثال های ابتدای بند هم معنی‌دار می‌شود.

«زمان» به عنوان بستر انتخاب‌گری کم‌ارزش نمی‌شود که به هر قیمتی چوب حراج بخورد. وقتی انتخاب‌گری وجود داشته باشد رابطه‌ای منطقی میان «هدف و زمان» ایجاد می‌شود که زندگی را معنادار می‌کند. برخی، «شرایط» را عامل جبر انسان و عدم امکان انتخاب‌گری می‌دانند، اما فارغ از این شرایط و در شرایط ایده‌آل انتخاب‌گری معنا و ارزش ندارد. ارزش فعالیت‌های انسان نیز زمانی است که با انتخاب آگاهانه صورت پذیرد و هم انسان باید برای محدود نشدن انتخاب‌گری‌اش تلاش کند و هم جامعه زمینه مناسب را از فرد سلب نکند.

ب) انتخاب‌گری در بازی های رایانه ای

آیا این روزها کسانی که با رایانه یا تلفن همراه خود بازی انجام می‌دهند، خودشان آن را انتخاب می کنند؟ آیا آنها می‌توانند خودشان یک بازی را از اساس طراحی و اجرا کنند؟ بدون شک اینگونه نیست که کاربرِ بازی، همه‌کاره یا هیچ‌کاره باشد اما کمی بررسی نشان می‌دهد که زمینه انتخاب‌گری کاربر بسیار محدود است. مثلا در بازار فعلی بازی‌های رایانه‌ای بازی‌های تفنگی، ماشینی و بازی‌های استراتژیک، با محتوای خشن بسیار فراوانند در حالی که بازی‌های آموزشی بسیار کمی در بازار وجود دارد. در بسیاری از کشورها کاربر با انجام بازی، یک مهارت یا حرفه را می‌آموزد و بازی به مثابه یک دوره آموزشی در نظر گرفته می‌شود. اما در کشور ما حتی بازی‌هایی برای آموزش مفاهیم ساده علمی، شهروندی و دینی به کودکان وجود ندارد. در چنین شرایطی می‌بینیم بازی «رقص باربی و شاهزاده» به راحتی در کشور مجوز می‌گیرد و در فروشگاه‌های رسمی در دسترس است.

باربی

باربی

پس مخاطب در انتخاب نوع و ژانر بازی، هدف و محتوای بازی زمینه‌ای برای انتخاب ندارد و بین گزینه‌های محدودی دست به انتخاب می‌زند. در بازی‌های تلفن همراه به جز بازی‌های هوشی که طرفداران خاص خود را دارد زمینه چندانی برای انتخاب‌گری محتوایی وجود ندارد و هدف از بازی کردن همه آنها سرگرمی و گذراندن یا فروش وقت در مترو و اتوبوس است. از سوی دیگر برخی عقیده دارند «حس حضور کابر در بازی» تاثیرپذیری او را افزایش می‌دهد[ii]. بنابراین تعاملی بودن بازی‌های رایانه‌ای نمی‌تواند نشان دهنده قدرت تعیین کنندگی مخاطب باشد.

ج) انتخاب‌گری در شبکه‌های اجتماعی تلفن همراه

تلفن همراه دارای ویژگی‌های یک رسانه جدید، تعاملی و وسیله ارتباط میان‌فردی است؛ اما اضافه شدن اینترنت می‌تواند تلفن همراه را علاوه بر ارتباط میان‌فردی به یک ابزار ارتباط جمعی و اجتماعی تبدیل کند. شبکه‌های اجتماعی تلفن همراه گوی سبقت را از شبکه‌های اجتماعی اینترنتی- رایانه‌ای ربوده‌اند. در کشور ما استفاده از شبکه‌های اجتماعی کمیت و کیفیت قابل توجهی دارد، به طوری که از لحاظ کمی، استقبال بسیار بالایی از این نرم‌افزارها در کشور صورت گرفته است؛ به عنوان مثال «در حال حاضر شبکه اجتماعی تلگرام که منتسب به روسیه است هم‌اکنون در ایران ۱۳ تا ۱۴ میلیون نفر مخاطب دارد و با سیاست‌های وزارت ارتباطات، بدون محدودیتی مشغول فعالیت است». اما کیفیت استفاده نیز حول وحوش دو کارکرد اطلاع‌رسانی و سرگرمی است که سهم سرگرمی بیشتر است و بسیاری از اخبار و رویدادها اگر سرگرم کننده نباشند دنبال نمی‌شوند.

مخاطبان در شبکه‌های اجتماعی تلفن همراه چقدر امکان انتخاب دارند؟ معمولا هر کدام از پیام‌رسان‌ها در مقطعی به صورت مارپیچی در کشور فراگیر می‌شود؛ مثلا به ترتیب واتس‌اَپ، وایبر، لاین، اینستاگرام و تلگرام در کشور فراگیر شده‌اند و کاربران از یک پیام‌رسان به پیام‌رسان جدید مهاجرت کردند. هر کدام از این نرم‌افزارهای ارتباطی ویژگی‌های خاصی دارد ولی یکسری ویژگی‌ها در همه آنها یکسان است. امکان تماس صوتی و تصویری تحت شبکه، امکان اشتراک‌گذاری عکس و فیلم، امکان تشکیل گروه، میزان امنیت و حفاظت از حریم خصوصی با مقداری تفاوت در همه نرم‌افزارها وجود دارد. در ابتدا جذابیت‌های فنی هر نرم‌افزاری باعث جذب کاربران می‌شود؛ اما پس از مدتی اُفتِ محتوایی ایجاد می‌شود و مخاطب سراغ همان کلیشه‌های دست پایین می‌رود: دوستی‌های نامتعارف، جنسی شدن ارتباطات، دنبال کردن چهره‌های مشهور و در نهایت شکل‌گیری نوعی ژورنالیسم زرد که علاوه بر ویژگی‌های ژورنالیسم معمول، تعامل زرد مخاطبان هم بر آن افزوده می‌شود و هر روز شاهد حملات هتاکانه کاربران به صفحات شخصی افراد و چهره‌های مشهور هستیم.

شبکه های اجتماعی

بنابراین شبکه‌های اجتماعی تلفن همراه در عین برخورداری از ویژگی‌هایی که در نگاه اول می‌تواند ارتباطاتِ انسانی را هدفمندتر کند، زمینه انتخاب‌گری را از مخاطب گرفته و بسیاری از مخاطبان را در محتواهای دست پایین غرق کرده است. اگر زمانی یک مجله یا کتاب در برابر یک مجله زرد پر از حواشی و کلیشه شکست تجاری می‌خورد امروزه آن اتفاق با شدت بیشتری در شبکه‌های اجتماعی تلفن همراه تکرار می‌شود.

د) جمع بندی

انتخاب‌گری نقش کلیدی در زندگی انسان و سعادت یا شقاوت دارد. رسانه‌ها یکی از چالش‌های اصلی انتخاب‌گری انسان به شمار می‌روند. تغییر رسانه‌ها از سنتی به مدرن و سپس رسانه‌های تعاملی ظاهرا نقش مخاطب را پررنگ‌تر کرده است اما شواهدی وجود دارد که زمینه انتخاب محدود شده یا از بین رفته است، یا همین تعامل و حس حضور مخاطب در تعامل با رسانه موجب تاثیرپذیری بیشتر مخاطب شده است؛ به عبارتی درگیر شدن حواس مختلف انسان در تعامل با یک پدیده چند رسانه‌ای، همچون بازی رایانه‌ای یا استفاده از شبکه اجتماعی تلفن همراه، باعث کمتر شدن تأمل و کمتر شدن به کارگیری ذهن مخاطب در فرایند ارتباط و در نهایت تاثیرپذیری بیشتر او شده است. در این صورت ادعای اینکه رسانه‌های جدید نظریه‌های تاثیر یکسویه و قدرتمند رسانه‌ها را به حاشیه برده‌اند تا حد زیادی گزاف می‌نماید چون شکل و فرایند تاثیرگذاری تغییر کرده است. از سوی دیگر تجربه شبکه‌های اجتماعی در ایران نشان دهنده یک تعامل زرد و سخیف شدن محتوا و شکل‌گیری ژورنالیسم زرد شبکه‌های اجتماعی و غلبه هیجان بر محتواست. همه اینها نشان می‌دهد مخاطب به خودی خود فعال و انتخاب‌گر نیست و باید فعال شود. به عبارت دیگر این میزان از فعال بودن مخاطب شاید یک نظریه‌پرداز ارتباطی را ذوق زده کند اما دغدغه‌های فرهنگی جامعه را تامین نمی‌کند و نیازمند نهضتی برای تولید محتوای مجازی و توانمند شدن مخاطب هستیم.

پی نوشت

[i] رجوع شود به: نقش آزادی در تربیت کودکان، محمدحسین بهشتی؛ تهیه و تنظیم: بنیاد نشر آثار و اندیشه­ های شهید بهشتی

[ii] برای مطالعه بیشتر رجوع شود به: عناصر شکل دهنده حس حضور و بازتاب آن بر هویت کاربران بازی‌های رایانه‌ای، بهروز مینایی و علی رازی‌زاده، فصلنامه تحقیقات فرهنگی ایران، دوره هفتم، شماره۲، تابستان ۱۳۹۳، صص ۴۸- ۲۵

برچسب‌ها: , , , ,

FacebookTwitterGoogle+TelegramWhatsAppLineYahoo MessengerLinkedInPinterestTumblr

مطالب مرتبط

  1. ناشناس می‌گه:

    وقتی تولید داخل به خاطر نبود قانون کپی رایت ، وجود ندارد یا به ندرت وجود دارد وضعی بهتر از این نباید انتظار داشت

نظر شما
نام :

ایمیل :

از درج کامنت های توهین آمیز معذوریم
متن کامنت :
 


میدان نیوز
میدان نیوز
حوزه و روحانیت
حوزه و روحانیت
جوان انقلابی
جوان انقلابی
انقلابی شدن
انقلابی شدن
اصفهان شرق
اصفهان شرق
تبلیغات
تبلیغات
گفتمان نیوز
گفتمان نیوز
وعده صادق
وعده صادق