دوشنبه ۱۵ آذر ۱۳۹۵
اخبار اصفهان
سرتیتر اخبار
سرویس: فرهنگ و هنر
چاپ خبر
۱۸:۳۰ - ۱۳۹۴/۱۰/۲۲
images (7)
از جاذبه‌های گردشگری استان اصفهان؛
 منارجنبان اصفهان مشهورترین مناره جنبان جهان است   

در شش کیلومتری مسیر جاده اصفهان نجف آباد و در سمت راست آزاد راه، بنای "منار جنبان" قرار دارد که بر فراز مقبره عارفی گمنام به نام "عمو عبدالله کارلادانی" بنا شده است و بر اساس تاریخ سنگ نوشته این مقبره در سال ۷۱۶ هجری قمری ساخته شده است.

به گزارش ندای اصفهان ، یکی از آثار معماری شگفت انگیز ایران، بنای منارجنبان اصفهان است؛ مناره های خشتی ای که با کمی فشار دست به حرکت در می آید؛ در حقیقت در مقابل چشمان متعجب گردشگران لرزش از یک مناره شروع و کم کم به کل بنا منتقل می شود. البته مناره های دیگری هم در کشورهای دیگر مثل عربستان، عراق و حتی کشور خودمان وجود دارد که تکان می خورند، مناره هایی مثل چهل دختران، منارساربان، منار مسجد علی و منار زیار اما تنها چیزی که منارجنبان را از رقبایش متمایز می کند این است که بیشترین لرزش و حرکت به اسم این بنا ثبت شده است. منارجنبان ۷۰۰ سال پیش از خشت و آجر ساخته شده اما با وجود تکان های زیاد هنوز هم سالم و سرپاست. خیلی ها بعد از بازدید از این بنا به دنبال راز جنبیدن آن می گردند. برای پیدا کردن جواب این معما، سراغ چند کارشناس میراث فرهنگی و گردشگری رفتیم.
معمارانی که بیش از ۷۰۰ سال پیش شروع به ساختن مناره در ایران کردند با توجه به کاربردی که برای مناره در نظر داشتند آنها را درست می کردند. مثلاً مناره هایی که رویشان آتش روشن می کردند با مناره هایی که کاربرد نظامی و دیدبانی داشتند متفاوت ساخته می شدند. با ورود اسلام به ایران، این مناره ها، یک کاربرد دیگر هم پیدا کردند؛ آنها به محلی برای اذان گفتن مؤذنان هم تبدیل شدند. معماران زبردست کشورمان سال ها پیش دست به خلق آثاری زدند که هنوز هم اسرار ساخت آنها برای خیلی ها ناشناخته باقی مانده است؛ نمونه اش همین منارجنبان اصفهان است. این سازه شگفت انگیز در شش کیلومتری اصفهان قرار دارد و خیلی ها برای بازدید از این بنا خودشان را به اصفهان می رسانند تا با چشمان خود لرزش منارجنبان را ببینند. شهرت این بنای عجیب به ایران و گردشگران داخلی محدود نشده است و آوازه لرزش این مناره های ۱۷ متری در دنیا هم پیچیده و کارشناسان غربی را به ایران و اصفهان کشانده تا این معماری شگفت انگیز را از نزدیک بررسی کنند. آنها می خواهند بدانند بنایی که از خشت و آجر ساخته شده، چطور و براساس چه قانونی به ارتعاش درمی آید و فرو نمی ریزد!

دیاپازون

برای کشف راز عجیب جنبیدن و فرو نریختن منارجنبان، بدنه ساختمان های نیمه کاره ای را که هنوز اسلکت آهنی شان کامل نشده در ذهنتان مجسم کنید. در بعضی از قسمت های ساختمان، تیرآهن هایی را به صورت ضربدری روی هم کار می گذارند. وظیفه این سازه های آهنی این است که در زمان وقوع زمین لرزه، لرزه های ناشی از زلزله را به تمام بدنه ساختمان منتقل کنند. این راه حل باعث می شود تا خانه فرو نریزد. در مورد منارجنبان هم همین موضوع صادق است. به گفته دکتر شهرام امیری، کارشناس میراث فرهنگی و گردشگری اصفهان، معماران با در نظر گرفتن این موضوع و احتمالات دیگر، منارجنبان را به صورتی ساخته اند که در مواقعی که ممکن است به بنا آسیب برسد، به لرزش دربیاید. اما این مناره عجیب که از خشت و آجر ساخته شده و صدها سال هم از ساختشان می گذرد، چطور و چگونه با وجود این لرزش ها هنوز فرو نریخته؟ دکتر امیری در جواب این سؤال می گوید: «به نظر می رسد دو عامل باعث فرو نریختن این بنا می شود. اولین عامل مصالح به کار رفته در بنا که از نوعی خشت و آجر بسیار سبک است و عامل دیگر اینکه در ساخت این بقعه، از قواعد فیزیک استفاده شده؛ یعنی این سازه به شکل یک دیاپازون ساخته شده است.» دیاپازون، وسیله ای U شکل است که اگر ضربه ای از یک قسمت، مثلاً به یکی از ضلع های یو وارد شود، ارتعاش ناشی از آن، به قسمت مرکزی و سپس به ضلع دیگر یو می رسد و کل یو می لرزد. منارجنبان هم همین طور است؛ یعنی ارتعاش و لرزش را از یک قسمت می گیرد و به تدریج به قسمت های دیگر و کل بنا منتقل می کند اما این لرزش در مناره ها به دلیل اینکه آسیب پذیرتر هستند، بیشتر از قسمت های دیگر است و معماران هم با هدف ایستایی بودن مناره ها و در نظر گرفتن حوادث طبیعی ای که ممکن است به مناره آسیب برساند، آنها را با حالت ارتجاعی ساخته اند. نکته دیگر اینکه مصالح به کار رفته در بنا هم حالت چسبندگی دارند که این مسأله مانع از فرو ریختن مناره ها در اثر لرزش های مکرر می شود.»

کلاف های کنترل کننده

علاوه بر مناره های جنبان، نوع معماری و کاشی های به کار رفته در این بنا هم در نوع خودش بی نظیر است. محمدحسین ریاحی- مدرس دانشگاه اصفهان و مسؤول پژوهشی مرکز اصفهان شناسی و خانه ملل- در مورد نوع معماری منارجنبان می گوید: «سبک کاشی کاری این بنا مانند سبک بناهای دوره مغول و ایلخانی است.» کاشی های لاجوردی رنگ که به شکل ستاره های چهارپر هستند، در فواصل اشکال دیگر به شکل کثیرالاضلاع و فیروزه ای رنگ با ظرافت در این سازه به کار گرفته شده اند. اما جدا از کاشی کاری های خیره کننده این بنا، لرزش مناره های این بناست که شگفتی ساز شده و نقل قول های متفاوتی درباره شان وجود دارد. اگر دیده باشید دورهرکدام از مناره ها یک کلاف وجود دارد. این کلاف به شکل چهار قطعه چوب است که به دور منار و با فاصله دقیقی از یکدیگر روی مناره ها متصل شده اند. این کلاف ها در عین اینکه باعث لرزش می شوند، آن را کنترل هم می کنند. علاوه بر این مهم ترین چیزی که باعث لرزش مناره ها می شود، جدا از نوع مصالح خاص به کار رفته در بنا، باریک بودن مناره هاست؛ چیزی که ما در بقیه مناره ها نمی بینیم.»

مؤرخان و منارجنبان

بعضی می گویند که معمار منارجنبان با هدف اینکه هنر و مهارت خودش را در ساخت این بنا نشان بدهد، آن را به صورت لرزان ساخته اما ریاحی با این نظر مخالف است: «معمار این بنا که هنوز هم مشخص نشده چه کسی است، این بنا را با هدف لرزش نساخته. از قرار معلوم معمار ابتدا طاق و ایوان اصلی را ساخته و سپس مناره هایش را».
معماری شگفت انگیز این بنا تنها برای بازدید کننده های امروزی عجیب نیست. این بنا از زمانی که ساخته شده حس کنجکاوی خیلی ها را برانگیخته است، گذشتگان هم در مورد لرزش های منارجنبان تجاربی داشته اند. ریاحی در این باره می گوید: «در کتاب آثار و ابنیه مرحوم جناب آمده است: می گویند یکی دو نفر بالای مناره رفته و میله وسط آن را می جنبانیدند. بعد از ۱۰-۱۲ بار جنباندن، لرزش از طاق ایوان به مناره ها منتقل می شود. اشخاصی که زیر طاق ایستاده بودند، سرشان گیج می رود و روی زمین می نشینند.»
دیولافا- سفرنامه نویس فرانسوی- که در زمان قاجاریه به ایران آمده می نویسد: «چیزی که نباید از آن غفلت کرد، این است که در وسط هر مناره یک تیره چوبی وجود دارد که کمتر قوه عادی با دست می تواند آن را به حرکت دربیاورد؛ مگر بادهای سخت اصفهان در اسفند ماه». ابن بطوطه هم درباره منارجنبان نقل کرده که در شهر بصره هم چنین مناره ای مشاهده شده. حکیم ابوالقاسم محمد بن محمد کلبی هم می گوید: «در یکی از شهرهای اسپانیا در اندلس، یکی از مسجد جامع های آن را دیدم که موقع تکان دادن به جنبش در می آید؛ یعنی بدون اینکه دعا یا حرفی گفته شود. من خود بر بام آن مسجد رفته و جمعی نیز با من بودند. چوب هایی که در موقع تکان دادن می گیرند در دست گرفتم و تکان دادم، چنان به حرکت در آمد که من به ایشان اشاره کردم که از جنباندن آن دست بردارند.» آندره گودار- نویسنده مشهور فرانسوی- هم در کتاب «آثار ایران» در مورد منارجنبان می نویسد: «این بنا یک شیوه جدید در ساخت بناست که بی ارتباط با علوم دیگر نبوده.» در گذشته و طبق آن چیزی که ریاحی می گوید، تعداد کسانی که برای دیدن منارجنبان به شهر اصفهان می آمدند زیاد نبودند و خیلی ها از وجود این مناره ها آگاه نبودند. تا جایی که حتی خود مردم اصفهان هم به خاطر مسافت زیادی که با منارجنبان داشتند، به دیدن آن نمی رفتند؛ « حالا نسبت به گذشته تعداد گردشگرانی که به منارجنبان می آیند زیاد شده و لرزش هایی که قبلاً به این مناره ها وارد می شد، باعث شده تا صدمه ببینند؛ برای همین در حال حاضر فقط راهنمای منارجنبان یکی از مناره ها را به لرزه درمی آورد تا مناره دیگر از خطر تخریب در امان بماند. من به مسؤولان میراث فرهنگی پیشنهاد می کنم این درست که امروز ما مخارج زیادی را برای مسائل متعدد در نظر می گیریم و امکانات زیادی را فراهم می کنیم اما اگر به موقع از این میراث تاریخی و باستانی کشور مراقبت نکرده و از تخریبش جلوگیری نکنیم، مشکل پیدا می کنیم و این بنا در اثر بی توجهی از بین خواهد رفت».

منارجنبان و آرامگاه

درمورد منارجنبان و لرزان بودنش نظرات مختلفی وجود دارد. عده ای می گویند این لرزش به خاطر وجود مقبره مرد پرهیزکاری به نام عمو عبدالله است و جنبیدن مناره ها نشانه ای از کرامت و بزرگی مقام اوست که بیشتر کارشناسان این موضوع را رد می کنند.
بهرام اولیکی، یکی از استادکارهای بازنشسته میراث فرهنگی اصفهان که ۵۵ سال در حرفه معماری فعالیت کرده در این باره می گوید: «می گویند لرزیدن مناره ها به خاطر اعجاز وجود مقبره عموعبدالله است اما این موضوع صحت ندارد. این لرزش ها به خاطر اصول معماری ای است که در ساخت این بنا به کار گرفته شده است. این اصول معماری همان کلاف هایی است که به صورت چهارچوب قطور به هم پیچ و مهره شده اند.» بعضی از کارشناسان اعتقاد دارند که باریک بودن مناره ها یکی از علت های لرزش بناست اما اولیکی نظر دیگری دارد؛ «برخلاف نظر این عده، باریک بودن مناره ها اگر سطح اتکای قدرتمندی نداشته باشد، باعث فرو ریختن بنا می شود، این کلاف ها، یک سطح اتکای قدرتمند محسوب می شوند. آنها در واقع حکم یک غضروف را در بدن دارند، استخوان ها به وسیله غضروف می چرخند و اندام ها را به حرکت در می آورند و به همین خاطر، وجود کلاف ها هم سبب لرزش در بنا می شود و هم آن را کنترل می کند.
برخی دیگر می گویند نوع مصالح خاصی که در سازه این بنا به کار رفته باعث جنبیدن آن می شود اما این نظریه نیز چندان پایه و اساس محکمی ندارد؛ چرا که منارجنبان از آجر و گچ ساخته شده و این مصالح هم که دیگر سبک و سنگین ندارند و همان طور که گفتم مهم ترین علت لرزش و فرو نریختن این بنا همان کلاف هایی است که در قسمت بیرونی منار به کار رفته است.»

زنگوله و ظرف آب

تا ده سال پیش که راهنماها در منارجنبان حضور نداشتند گردشگران خودشان وارد بنا می شدند و بعد از بالا رفتن از ۱۷ پله مارپیچ وارد یکی از منارها شده و آن را به حرکت درمی آورند. مسؤولان میراث فرهنگی اصفهان هم برای اینکه مردم با چشمان خودشان لرزش مناره را ببینند، زنگوله ای را آنجا وصل کرده بودند، به این ترتیب به محض لرزیدن مناره، زنگوله هم تکان می خورد. البته روش دیگری هم برای دیدن این لرزش وجود دارد. در این بقعه شگفت انگیز، مقبره شیخ زاهدی به نام عمو عبدالله بن محمود صقلابی وجود دارد. این شیخ در قرن هشتم با پادشاه مغول مسلمانی به نام اولجایتو هم دوره بوده است، به این دلیل معماری دوران مغول در بنای منارجنبان دیده می شود. مقبره این شیخ درون ساختمان قرار گرفته است. هم اکنون راهنماها برای اینکه مردم لرزش کل ساختمان را ببینند ظرف آبی را روی مقبره می گذارند، به این ترتیب وقتی شروع به تکان دادن مناره می کنند لرزش از مناره شروع و به تدریج به بدنه ساختمان منتقل می شود و به قبر شیخ پارسا می رسد و بعد ظرف آب شروع به لرزیدن می کند.

 

images (8)

هر ساعت یک لرزه

شهرت منارجنبان باعث شده تا گردشگران، خیلی بیشتر از گذشته به اصفهان بیایند و خودشان منارجنبان را به لرزش دربیاورند اما اگر این روال همین طور ادامه پیدا می کرد، خیلی طول نمی کشید که لرزش های بی حساب و کتاب، کل بنا را خراب کند. به همین دلیل مسؤولان میراث فرهنگی اصفهان، به فکر راه چاره ای افتادند؛ «تکان های بیش از اندازه به بنا آسیب می رساند، برای همین تصمیم گرفتیم به جای اینکه مردم هر لحظه وارد مناره شوند و آن را به لرزش دربیاورند، از یک راهنما استفاده کنیم. به این ترتیب که راهنما، هر یک ساعت به یک ساعت، وارد مناره می شود و آن را به لرزه درمی آورد. با استفاده از این شیوه، بین هرکدام از فشارها برای به لرزه درآوردن، وقفه می افتد و مانع از آسیب رسیدن به منارجنبان می شود.» اگر منارجنبان را از نزدیک دیده باشید حتماً شما هم به این نتیجه رسیده اید که در این بنای اسرارآمیز لرزان، نوعی کاشیکاری بسیار ظریف از نوع معرق و به اشکال ۱۶ ضلعی، دایره ای، چهار گوش و ذوزنقه ای و به رنگ های لاجوردی و فیروزه ای کار شده که چشم هر بیننده ای را خیره می کند.

 

*مناره علی، شاهکاری از معماری قرن ششم هجری

مناره مدور علی از دیگر مناره‌های تاریخی اصفهان است در مقابل آرامگاه هارون ولایت قرار دارد که در اوایل قرن ششم هجری در نزدیکی مسجد جامع عتیق بنا شده و در دوره صفوی جزیی از ساختمان مسجد علی شد.

بلندای منار بیش از ۵۰ متر بوده‌ است که امروزه با فروریختن طبقه سوم آن ۴۸ متر ارتفاع از سطح زمین و شش متر قطر مناره دارد.

این سازه از نظر هماهنگی در ابعاد و اندازه‌ها و نیز از لحاظ آراستگی نمای سر در یکی از شاهکارهای معماری مناره‌ها به شمار می‌آید.

مصالح به کار رفته در این مناره آجر و ملاط گچ بوده و تزیین‌های منار نیز به شکل آجرچینی است.

*مناره باقوشخانه

این مناره متعلق به دوره تیموریان است و نام دیگر آن منار مسجد باباسوخته بوده است.

این منار که ۳۸ متر ارتفاع دارد در قسمت شمال‌غربی محله جویباره در مجاورت باغ باقوشخانه‌ اصفهان قرار دارد، تزیین آن به شکل خطاطی فیروزه‌ای بر زمینه آجری است و به طور مارپیچ کلمه “الله‌اکبر” تکرار شده است.

هم‌چنین بالای این خط کوفی کتیبه خط ثلث ساده با آیه “یا ایها الناس انتم الفقراء الی الله و هو الغنی الحمید” با زمینه کاشی فیروزه‌ای و خط‌های سفید و حاشیه لاجوردی وجود دارد که با دو کتیبه خطی و اسلیمی در بالا و پایین محصور شده است.

بالاتر از این قسمت سه مقرنس با طرح‌های گره و با کاشی‌های لاجوردی، فیروزه‌ای و سفید وجود دارد و از این قسمت تا نوک مناره با کاشی معرق و با طرح گره هشت و چهار لنگه حصیری تزئین شده و نوک منار نیز یک گنبد با همین طرح وجود دارد.

با توجه به اینکه قسمت‌های مختلف این مناره ۸۰ تا ۱۰۰ درصد تخریب شده بود، در مهرماه سال ۱۳۸۲ با تأمین بودجه توسط میراث فرهنگی به وسیله استاد احمد همت‌یار یکی از استادان برجسته رشته مرمت آثار باستانی و با حفظ اصالت اثر و طبق آثار به جا مانده مرمت و بازسازی شد.

انتهای پیام/

منابع : فارس – راسخون

برچسب‌ها: , , ,

FacebookTwitterGoogle+TelegramWhatsAppLineYahoo MessengerLinkedInPinterestTumblr

مطالب مرتبط

نظر شما
نام :

ایمیل :

از درج کامنت های توهین آمیز معذوریم
متن کامنت :
 


میدان نیوز
میدان نیوز
حوزه و روحانیت
حوزه و روحانیت
جوان انقلابی
جوان انقلابی
انقلابی شدن
انقلابی شدن
اصفهان شرق
اصفهان شرق
تبلیغات
تبلیغات
گفتمان نیوز
گفتمان نیوز
وعده صادق
وعده صادق