یکشنبه ۲۱ آذر ۱۳۹۵
اخبار اصفهان
سرتیتر اخبار
سرویس: اجتماعی
چاپ خبر
۱۵:۴۹ - ۱۳۹۴/۱۰/۲۲
2850448_483
اصفهان شناسی ؛
 سفری به عصارخانه شاهی اصفهان + تصاویر   

عصارخانه يعنی همان كارخانه روغن‌كشی و عصارخانه شاهی در دوره صفويه بدستور شاه عباس اول بنا گرديد .

به گزارش ندای اصفهان ، عصارخانه یعنی همان کارخانه روغن کشی و عصارخانه شاهی در دوره صفویه بدستور شاه عباس اول بنا گردید . این اثر تاریخی در بازار مخلص میدان نقش جهان و در زمینی با مساحت ۳۶۰ مترمربع و با زیربنای ۷۰۰ مترمربع واقع گردیده است.

قبلا جلوی عصارخانه باراندازی بوده که پس از تعطیل شدن کارخانه به پاساژ تبدیل گردیده است . ورودی بنا در حال حاضر بوسیله دربی از سمت بازار بدون هشتی است ، فضای اصلی عصارخانه در یک طبقه با ارتفاعی حدود ۱۱ متر است که این فضا توسط سه فضای گنبدی شکل ایجاد شده است وقسمت های جانبی آن دارای دو طبقه است.

( تنها پوشش سقف فضای هشت ضلعی شرقی دارای کاربندی مختصری می باشد) فضای هشت ضلعی واقع در شرق بنا محل انبار کیسه های دانه های روغنی و فضای شمال محل نگهداری خمره های روغن بوده که هنوز هم دیده می شوند .

در این ساختمان با توجه به قرارگرفتن آن در کنار بناهای دیگر بازار درب یا پنجره های دیده نمی شود .روشنائی عصارخانه توسط نورگیرهایی که در سقف تعبیه شده است تأمین می گردد.قابل ذکر است که سقف ها به صورت طاق و چشمه می باشد.

چون این بنا درنقش کارخانه کاربری داشته بنابراین فضاهای داخلی عاری از تزئینات است و همه قسمتها با آجر خشتی شکل گرفته اند .

ابزارهای موجود در عصارخانه عبارتند از : دو سنگ آسیاب بزرگ در فضای اصلی که نقش خردکردن دانه ها رابه عهده داشته اند و تنه های درخت چنار که به یکدیگر متصل گردیده و به عنوان عنصر فشاری بر روی دانه های آسیاب شده عمل می کرده اند .

عصارخانه در سال ۱۲۹۷ با توجه به پیشرفت تکنولوژی کارکرد خود را از دست داده وتعطیل و متروکه گردیده و در سال ۱۳۷۹ شهرداری منطقه سه بنا را از مالک خریداری و سازمان نوسازی و بهسازی شهرداری اصفهان مرمت و احیای این اثرتاریخی را برعهده گرفت.

متصدی امور هنری موزه عصارخانه شاهی اصفهان بیان کرد: عصارخانه یعنی همان کارخانه روغن کشی،عصار خانه یعنی جایی که روغنگر از بذوری مانند کرچک و کنجد روغن می گرفته است، لغت عصار خانه به معنی عصاره گیری و فشردن و افشره کردن و جایی که روغن تهیه می شده است.

لادن عبد افزود: تاریخ ساخت این بنا مشخص نیست اما جز بازار قیصریه است که به سال ۱۰۲۱ هجری قمری به دستور شاه عباس کبیر ساخته و بنیان نهاده شده و درآمدش نیز وقف مسجد امام گردیده است.

وی بیان داشت: عصار خانه ها گاهی چند در ورودی داشتند، بنا به موارد استفاده، مثلا یک ورودی خاص خریداران که می بایست تمیز و پاکیزه باشد و در دیگر ویژه وارد کردن دانه های روغنی و عبور و مرور حیوانات و ورودی میهمانان و مشتریان ویژه ای همچون بازرگانان و تاجران و گاهی نیز ورودی مخصوص کارگران، از جمله ورودی های عصارخانه ها بوده است.

عبد در خصوص مکانی که در قدیم عصارخانه داشته است، گفت: “تون” مکانی مخصوص بو دادن دانه های روغنی مانند کجد بوده است و “شتر خان” فضایی وسیع و بزرگ که بیشتر برای دو منظور استفاده می شده است یکی برای نگهداری از حیوانات حمال عصارخانه که سنگ های آسیاب را به حرکت در می آوردند و دیگر نقش باراندازی داشته تا بارهای وارد شده ابتدا در این قسمت وارد شوند و پس از آن به بخش های دیگر انتقال یابند.

مساحت عصارخانه شاهی اصفهان ۳۸۰ متر مربع است

متصدی امور هنری موزه عصارخانه شاهی اصفهان بیان کرد: “انبار غلات” انباری است که باید از دسترس حیوانات و جانوران موذی در امان باشد، درهای این بخش همواره بسته بوده و غلات از راه تنبوشه هایی که در دیوار قرار داشتند وارد و خارج می شده است.

وی با اشاره به اینکه اتاق هایی هم در عصار خانه وجود داشته است که بیشتر مهمان خانه را شامل می شده جهت پذیرایی از مهمانان که عمده شان را بازرگانان و تاجران تشکیل می دادند، تصریح کرد: انبار های شرق تیر خانه در دو طبقه بنا شده است و انبارهای طبقه بالا برای انبار و بو دادن دانه ها بوده است و انبارهای طبقه پایین برای آسیاب کردن دانه ها و نگهداری روغن استفاده می شده است.

وی با تاکید بر اینکه در حال حاظر مساحت عصارخانه ۳۸۰ متر مربع است، بیان داشت: در گذشته مساحت اصلی آن ۱۸۰۰ مترمربع بوده که اکنون جاهایی مانند شترخان، بارانداز و ورودی بازرگانان متاسفانه از بین رفته است و فقط یک تیر خانه و دو انبار تو در تو در بخش شرقی تیرخان، در دو طبقه باقی مانده است.

متصدی امور هنری موزه عصارخانه شاهی افزود: کسانی که برای بازدید وارد عصار خانه می شوند مستقیم به فضای تیر خانه می رسند، تیر خانه دارای دو پاچال و دو تیر است و آسیاب سنگ آن در مرکز قرار گرفته است.

وی ادامه داد: با همکاری سازمان فرهنگی تفریحی شهرداری اصفهان ۸ مجسمه ساخته شده است که در فضای عصار خانه قرار گرفته اند، یک شتر که سنگ آسیاب به آن متصل است تا نشان دهد در گذشته این سنگ توسط شتر چرخیده می شده است و ۷مجسمه مرد که در جاهای مختلف به صورت نمادین قرار گرفته اند و به زودی ۴ پیکر زن نیز اضافه می شود تا مجموعه عصار خانه شاهی کامل شود.

images (2)

images (3)

وی افزود: مرحله اول در عصار خانه آسیاب کردن است که ابتدا دانه های روغنی پاک و تمیز می شد، بعضی از دانه ها مانند خشخاش نیاز به بو دادن داشت که محل بو دادن دانه و انباشتن دانه ها طبقه دوم عصارخانه بوده است.

عبد ادامه داد: پس از بو دادن دانه ها، پوسته سختش گرفته می شد و بعد وارد مرحله آسیاب سنگی می شد که در قدیم از شتر نر و در بعضی جاها از گاو یا اسب برای این کار استفاده می شده است که سنگ بارمالی یا سنگی که ایستاده بر لوبی(سطحی که دانه ها روی آن قرار داشت) بود را به حرکت در می آورده است.

وی همچنین افزود: حرکت شتر باعث می شده است نخستین مرحله ی ساییدن دانه های روغنی در این فضا انجام پذیرد و دانه های روغنی خام زیر این سنگ بارمالی نرم و آرد می شدند که به آن “رج” گفته می شد، قابل توجه است که در این کار چشمان شتر را می بستند تا در چرخش طولانی مدت اذیت نشود.

متصدی امور هنری موزه عصارخانه شاهی اصفهان توضیح داد: سپس رج ها را به بخش دیگری منتقل و با آب آغشته می کردند که خمیری به دست می آمده با نام گُله، گُله های حاصل در این بخش را در سبد های ضخیمی به نام “کوپی” می ریختند تا به قسمت مهم عصارخانه یعنی تیرخانه ارسال شوند.

وی افزود: کوپی سبد هایی بود از گیاهی به اسم اَنترغه که در حاشیه رودخانه رویش می کند، ساغه نی مانندش را می کوبیدند و خمیر می کردند و از آن کوپی سبدهای معروف در عصارخانه را می بافتند که نقش تصفیه کننده را داشتند.

وی با بیان اینکه تیرخانه اصلی ترین فضای عصار خانه است، گفت: عملیات روغن گیری نهایی در این مکان انجام می شده است که از دو تیر قطور بزرگ از جنس چوب چنار، قرقره و اهرم چوبی، چاهی به اسم تیلوئه که کف آن ناودان و خمره ای برای ذخیره روغن گرفته شده است و دیوار اِسپَر با ذخامت ۵ متر ساخته شده از کلاف های چوبی شده است، تشکیل شده است.

لادن عبد بیان داشت: کار روغن گیری در پروسه ای سخت انجام می شده است که پس از اتمام روغن گیری، روغن ها به خمره های بزرگ منتقل می شدند و خمره ها در انبار و در داخل دیوار (به علت دمای مناسب) نگهداری می شدند.

َimages (4)

گفتنی است: ورودی بنا در حال حاضر بوسیله دربی از سمت بازار بدون هشتی است، فضای اصلی عصارخانه در یک طبقه با ارتفاعی حدود ۱۱ متر است که این فضا توسط سه فضای گنبدی شکل ایجاد شده است وقسمت های جانبی آن دارای دو طبقه است؛ فضای هشت ضلعی واقع در شرق بنا محل انبار کیسه های دانه های روغنی و فضای شمال محل نگهداری خمره های روغن بوده که هنوز هم دیده می شوند، در این ساختمان با توجه به قرارگرفتن آن در کنار بناهای دیگر بازار درب یا پنجره های دیده نمی شود .روشنائی عصارخانه توسط نورگیرهایی که در سقف تعبیه شده است تأمین می گردد.قابل ذکر است که سقف ها به صورت طاق و چشمه می باشد.

چهار عصار خانه کوچه جهودها، شیخ بهایی، شاهی و پاسنگ در اصفهان باقی است. در این میان عصارخانه شیخ بهایی جالب است. این عصارخانه    [۳۴]    یکی از قدیمی‌ترین کارخانه‌های روغن‌گیری اصفهان به شمار می‌رود و قبل از آنکه به صورت فعلی درآید به طریق چوغن‌گری اداره می‌شد. نمونه سنگهای دستگاه قدیمی این کارخانه در انباری نگهداری می‌شود.

از این مقوله که بگذریم سال ۱۳۴۳ عصارخانه سرقبر آخوند در بازار مجلسی(نزدیک مسجد جامع) برجا بود، که به علت بی‌توجهی فروریخت. نه عصارخانه معروف دیگر نیز در اصفهان وجود داشت که عبارت بودند از:

۱-عصارخانه عظیم بازار عریان که از موقوفه‌های مسجد جامع بود و به دستور یکی از علمای متنفذ دوران قاجاریه در هم کوبیده شد.

۲-عصارخانه بازار غاز در امتداد بازار میدان میر، که درسال ۱۳۱۱ به علت احداث خیابان هاتف،‌ از میان رفت.

۳-عصارخانه شاهزادگان واقع در شمال بازارچه بلند(محل فعلی دادگستری اصفهان). این عصارخانه در سال ۱۳۱۳ هجری قمری بدستور مسعود میرزا ظل السلطان ویران شد.

۴-عصارخانه دردشت واقع در اول کوچه ارابه‌چی‌ها که به دستور حسین نعمت بخش، خراب شد. در این کارخانه تیری بنام جهان نما وجود داشت، که در نوع خود منحصر به فرد بود.

۵-عصارخانه بازار حسین آباد. این عصارخانه در نزدیکی دروازه حسن آباد قرار داشت وحدود شصت سال قبل ویران شد.

۶-عصارخانه بید آباد. این عصارخانه در بازار بید آباد و نزدیکی مسجد و حمام میرزا باقر واقع بود و امروز اثری از آن برجا نیست.

۷-عصارخانه بازار گلشن. این عصارخانه در محلی مجاور سرای فخر دایر بود و حدود هشتاد سال پیش ویران شد.

۸-عصارخانه چهارسوی شیرازیها که امروز تنها نامی از آن برجای مانده است.

بعضی از افراد مطلع عصارخانه دیگر را یکی در محل چارسوی علیقلی آقا و دیگری در محل سه پله، متذکر شده‌اند. به علاوه پیرمردی از اهالی کوی تلواسگان عصارخانه دیگری را در خرابه‌های نورباران، بیاد دارد.

عصارخانه‌های دیگر

خارج از شهر تاریخی اصفهان نیز عصارخانه‌های فراوانی وجود داشت که پاره‌ای از آنها پابرجاست. از جمله می‌توان عصارخانه بزرگ بن اصفهان سده(همایون شهر) را که مجاور چارسوی بازار است، نامبرد. سنگ این عصارخانه را از بازار عریان آورده‌اند.

در نجف آباد نیز ده کارخانه عصاری به این شرح وجود دارد:

۱-عصارخانه بزرگ واقع در بازار نجف آباد.

۲-عصارخانه سید رضا واقع در خیابان شاه که یکی از سنگهای عصارخانه قهدریجان را به این محل انتقال داده‌اند.

۳-عصارخانه حاجی حسین آقا واقع در خیابان شاه.

۴-عصارخانه حاجی فتح‌الله واقع در خیابان شاهپور که یکی از سنگهای عصارخانه بزرگ میدان هاتف را به این عصارخانه منتقل کرده‌اند.

۵-عصارخانه سید محمود واقع در خیابان شاه که یکی دیگر از سنگهای عصارخانه قهدریجان را به این عصارخانه آورده‌اند.

۶-عصارخانه حاجی درویش واقع در مزرعه شاه آباد نجف آباد.

۷-عصارخانه بابا امین واقع در خیابان قباد.

۸-عصارخانه بابا مراد واقع در خیابان قباد.

۹-عصارخانه محمود عمو نوروز واقع در خیابان قباد.

۱۰-عصارخانه اسماعیل نادر واقع در خیابان قباد.

به جز سه عصارخانه نخست، بقیه ده عصارخانه نجف آباد کوچک است، اما روش روغن‌گیری در این عصارخانه‌ها با آنچه پیشتر آمد توفیری نمی‌کند.

در گذشته درمحل تیران کردن نیز عصارخانه بزرگی وجود داشت که از میان رفته است. در لنجان هم کارخانه‌های روغن‌کشی معروفی چون کیادگان(در قلمرو قدیمی کیادگان)، ریز (در محل نزدیک میدان)، «غلام خاص» و «آقا» و »حاجی یدالله» (در سده)، چم گردان(کنار نهر کمال آباد)، زین العابدین(در دهکده کینو) و مبارکه(در دهکده مبارکه)، وجود داشت که امروز تقریباً از میان رفته است. باید گفت که تا چند سال قبل عصارخانه بزرگی در قهدریجان، نیجیر سمیرم، پوده، کمبا آن و تالونچه وجود داشته است که به عمد و یا بواسطه بی‌توجهی نابود شده است.

در شهر کرد هنوز چند عصارخانه وجود دارد و در قهوه رخ عصارخانه بسیار زیبای سید حسین در دامنه کوهی با هیمنه و جلالی خاص، به چشم می‌آید. سنگ بزرگ و زیبای این عصارخانه را از میدان هاتف آورده‌اند. برروی سنگ عصارخانه سید حسین اشعار نغزی حجاری شده است و از جمله این بیت:

غرض نقشی است کز ما بازماند          که هستی را نمی‌بینم بقایی

در اطراف شهررضا نیز عصارخانه‌های زیادی وجود داشته است و از قرار معلوم در خود شهر چهار عصارخانه باقی است که معروفترین آنها حاجی حسین نام دارد. به علاوه، در گلپایگان عصارخانه‌های کهن یافت می‌شود و در اردستان و زواره ویرانه‌های چند عصارخانه وجود دارد. ضمناً، به نظر می‌رسد که در مورد عصارخانه‌های قم و کاشان نیز باید تحقیقات دامنه‌داری را آغاز کرد.   

انتهای پیام/

منبع : خبرنگاران جوان

برچسب‌ها: , ,

FacebookTwitterGoogle+TelegramWhatsAppLineYahoo MessengerLinkedInPinterestTumblr

مطالب مرتبط

نظر شما
نام :

ایمیل :

از درج کامنت های توهین آمیز معذوریم
متن کامنت :
 


میدان نیوز
میدان نیوز
حوزه و روحانیت
حوزه و روحانیت
جوان انقلابی
جوان انقلابی
انقلابی شدن
انقلابی شدن
اصفهان شرق
اصفهان شرق
تبلیغات
تبلیغات
گفتمان نیوز
گفتمان نیوز
وعده صادق
وعده صادق