یکشنبه ۱۴ آذر ۱۳۹۵
اخبار اصفهان
سرتیتر اخبار
سرویس: اقتصادی
چاپ خبر
۱۹:۰۸ - ۱۳۹۴/۰۴/۲۴
اقتصاد دانش بنیان
ضرورت های رفتن به سمت اقتصاد مقاومتی/
 از موج سوم صنعتی شدن تا اقتصاد دانش بنیان   

در اسلام اقتصاد نقش مرکزی ندارد بلکه نقش ابزاری دارد. ابزاری برای تأمین معاش انسان در دنیا و فراهم کردن زمنیه های رشد استعدادهای انسانی برای نیل به سعادت. درحالی که اکنون مشاهده می کنیم رفتارهای اقتصادی قاطبه مردم از رفتارهای مطلوب انسانی فاصله دارد...

ندای اصفهان- یادداشت تحریریه/

چند سالی است که موضوع اقتصاد مقاومتی از سوی نظام تصمیم سازی کلان کشور مطرح شده است. حتی نام گذاری سال های اخیر عموماً صبغه اقتصادی داشته است. این مسأله نشان دهنده آن است که حوزه اقتصاد را باید تأثیرگذارترین حوزه کلان کشور دانست. در نوشتار حاضر تلاش می کنیم علت این مسأله را تا حدی بکاویم.

اولین اتفاق اقتصادی مهم در دوران مدرن را باید انقلاب کشاورزی انگلستان دانست. این واقعه موجب افزایش بهره وری در بخش کشاورزی شده و موجب آزاد شدن نیروهای بسیاری شد که وارد بخش صنعت شدند. نیروهایی که مقدمات انقلاب صنعتی را از طریق ابداعات خود فراهم کردند و بدین گونه جهان به دو بخش اقتصادهای صنعتی (که عموماً به نام اقتصادهای توسعه یافته شناخته می شوند) و اقتصادهای غیرصنعتی تقسیم شد. پس از جنگ جهانی دوم عموم کشورهای جهان به دنبال کاهش فاصله خود از طریق صنعتی سازی اقتصاد خود برآمدند. اولین گام ها مربوط به تولید مواد خام مورد نیاز بخش صنعت، مانند کارخانه های تولید فولاد بود. در گام دوم مصنوعات ساده تولید شدند مانند تولید اتوموبیل از طریق وارد کردن فناوری آن. این نوع تولید به دلیل به حالت رقابت کامل رسیدن تولید این محصولات و از طرف دیگر عدم توان کافی برای توسعه آن همگام با توسعه های جهانی نه ارزش افزوده زیادی تولید می کنند و نه قادر به رقابت در بازارهای جهانی هستند.

موج سوم صنعتی شدن

این مشکلات از ناحیه دیگری نیز تشدید شد. به این معنا که به نظر می رسد توسعه صنعتی در جهان به نهایت خود رسیده است. اگر انسان نیازمند شستن راحت ظروف، لباس، نظافت آسان منزل، پختن راحت تر غذا، مسافرت آسان و سریع السیر و کم هزینه بود، ماشین ظرفشویی، لباس شویی، جاروبرقی و اجاق گاز ابداع و اختراع شدند و مسافرت با هواپیما، قطار و خودروهای شخصی رایج شد. بدین ترتیب هیچ حوزه ای از زندگی انسان نیست مگر آن که مصنوعات صنعتی بدان راه یافته است. هم اکنون به نظر می رسد موج سوم صنعتی شدن فرا رسیده و ابداعات و اختراعات جدید در ناحیه همین مصنوعات فعلی است. مثلاً لباس شویی های ساده سابق روز به روز پیچیده تر می شوند و خوردوها هر روز آپشن های جدیدی پیدا می کنند. اگر صنعتی شدن را دارای سه موج فوق الذکر بدانیم، موج اول (تولید مواد خام صنعتی) بیشتر کاربر، موج دوم (مصنوعات معمولی) بیشتر سرمایه بر و موج فعلی بیشتر دانش بر است. با پشت سر گذاشتن موج های اول و دوم و فراگیر شدن فناوری های مربوط به آنها در سراسر جهان، بازار آنها به رقابت کامل نزدیک شده و لذا ارزش افزوده اندکی تولید می کنند و هم اکنون تولید ارزش افزوده زیاد در صنایع های تک (صنایع دارای ارزش بالا) جریان دارد (تجدید حیات مدل های رشد در علم اقتصاد را تا حدی می توان ناشی از این شیفت در اقتصاد جهانی دانست). لذا دیگر تولید مواد خام صنعتی، مضاف بر آلودگی هایی که ایجاد می کند، صرفه اقتصادی چندانی ندارد. بدین ترتیب صنایع تولید فولاد خام که آب زیادی مصرف می کنند، نباید در منطقه خشکی مثل ایران مستقر شوند. البته کالاهای استراتژیک را باید یک استثناء تلقی کرد. لذا جهت حرکت اقتصادی جهانی به سمت تولید کالاهای دانش بنیان است.

اقتصاد دانش بنیاناز طرف دیگر کشور ایران مراحل مختلف صنعتی شدن را کم و بیش پشت سر گذاشته است. مکانیزاسیون بخش کشاورزی موجب افزایش بهره وری در این بخش شده و نیروی کار زیادی را آزاد کرد. این نیروهای کار با مهاجرت به شهرها در بخش خدمات و صنعت نوپای کشور و البته دستگاه اداری عریض و طویل کشور مشغول به کار شدند. پس از پایان جنگ تحمیلی، دانشگاه ها توسعه زیادی یافته و نیروی کار تحصیل کرده زیادی را وارد بازار کار کردند، اما دیگر بازار کار شامل صنعت کشور و دستگاه اداری در حال انقباض چندان پذیرای آنها نبودند، لذا بیکاری در قشر تحصیل کرده افزایش یافت و در حال تبدیل به یک معضل است.

توسعه دانش بنیان

البته چالش بالا در صورتی که به درستی مدیریت شود، با توجه به جهت حرکت اقتصاد جهانی، می تواند از طریق توسعه اقتصاد دانش بنیان، به یک مزیت برای کشور تبدیل شود.

توسعه دانش بنیان البته الزامات خاص خود را دارد؛ ازجمله شرکت در شبکه اقتصاد جهانی است زیرا ایده ها معمولاً تنها به ذهن یک فرد یا شرکت می رسد و محصول تولید شده بر اساس آن محصولی منحصر به فرد در سطح جهانی خواهد بود. کشور پذیرای این کشور این محصول را صادر کرده و محصولاتی از بازار جهانی خریداری می کند. لذا دیگر اقتصادها نمی توانند بسته و متکی به بازار داخلی و تولید داخلی باشند. در عین حال کشور جمهوری اسلامی دارای ایدئولوژی متفاوتی از سرمایه داری است و لذا پس از انقلاب همواره تحت فشار سیاسی، اقتصادی کشورهای بزرگ قرار داشته است. لذا باید استراتژی خود را به صورتی تدوین کند که در عین مشارکت در اقتصاد جهانی در آن هضم نشود و از تلاطمات و بحران های اقتصاد جهانی آسیب نبیند.

از طرف دیگر در اسلام اقتصاد نقش مرکزی ندارد بلکه نقش ابزاری دارد. ابزاری برای تأمین معاش انسان در دنیا و فراهم کردن زمنیه های رشد استعدادهای انسانی برای نیل به سعادت. در حالی که اکنون مشاهده می کنیم رفتارهای اقتصادی قاطبه مردم از رفتارهای مطلوب انسانی فاصله دارد. مثلاً در بخش مصرف اسراف زیادی صورت می گیرد و یا بهره وری نیروی کار به ویژه در بخش دولتی اندک است.

این الزامات موجب شده که بحث اقتصاد مقاومتی مطرح شود که طبق توضیحات داده شده نوعی اقتصاد دانش بنیان با اقتضائات و ویژگی های خاص فرهنگی ـ زمانی کشور است.

رفتن به سمت اقتصاد دانش بنیان فرصت ها و چالش هایی برای اقتصاد کشور دارد که در ذیل به بعضی از آنها اشاره می کنیم.

فرصت ها

الف) کاهش رانت جویی در اقتصاد: در اقتصادهای متکی به فروش منابع معدنی همواره رانت جویی جریان دارد. دولت ها درآمدی بدون کارایی واقعی به دست آورده و سعی می کنند برای جمع آوری رأی آن را بین مردم توزیع کنند. از طرف دیگر گروه های سیاسی برای گرفتن رانت ها خود را دولت ها نزدیک می کنند.

ب) مشارکت مردم در اقتصاد: اقتصاد دانش بنیان اقتصاد، توسعه ایده های متنوع و تلاش برای تجاری کردن آنها است. ایده ها نیز نزد همه مردم یافت می شود، اگر چه بخش زیادی از این اقتصاد بر دوش شرکت های بزرگ قرار دارد. یا شرکت های برتری که به تدریج بزرگ می شوند (همچون مایکروسافت).

ج) فاصله گرفتن از خام فروشی: فروش نفت خام یک نوع فروش سرمایه برای تأمین هزینه های جاری دولت است. در صورت توسعه صنایع دانش بنیان در بخش نفت و گاز، اولاً محصولات آنها صادر می شوند که ارزش افزوده بالاتری دارد و ثانیاً ابزار فشار بر اقتصاد کشور از دست سایر دولت ها خارج می شود.

 چالش ها

افزایش فاصله طبقاتی: شرکت ها و صاحبان دارای ایده های برتر و دانش ثروت زا، موفق به کسب ثروت هنگفتی شده، در حالی که صاحبان نیروی کار و سرمایه دارای درآمد اندکی خواهند بود که موجب تشدید نابرابری ها در اقتصاد می شود.

ملزومات رفتن به سمت اقتصاد مقاومتی

تجربه صنعتی شدن کشورهایی مانند انگلستان، فرانسه و آمریکا نشان از وجود موتورهای توسعه ای دارد که همچون لکوموتیو قطار واگن های سایر بخش های اقتصادی را به دنبال خود می کشند. راننده این قطارها نیز کارآفرینان اقتصادی بوده اند که در نظریه توسعه اقتصادی شومپیتر وجود آنها مورد تأکید قرار گرفته است. مشکلی که در اقتصاد دانش بنیان ایران وجود دارد آن است که اگرچه موتور و استراتژی توسعه مشخص شده اما کارآفرینان آن مشخص نشده اند. کارآفرینان نمی توانند از بخش دولتی باشند، لذا باید به فکر بخش خصوصی ایران بود، اما این بخش در ایران مشکلات خاص خود را دارد که اتکا بدانها را اگر نگوییم غیرممکن اما مشکل می سازد:

الف) فرار و مهاجرت کارآفرینان اقتصادی وابسته به پهلوی به خارج کشور پس از انقلاب و عدم تربیت و جایگزینی آنها در دوران دفاع مقدس به دلیل شرایط کشور و نیز سیاست های اقتصادی دولت گرا

ب) وابستگی بخش خصوصی دولت ساخته به دولت: سهمی از بخش خصوصی ایران در سال های پس از دفاع مقدس به دنبال خصوصی سازی صنایع شکل گرفت. اما متأسفانه بیشتر آنها با لطایف الحیل نصیب دیوان سالاران دولتی فاقد روحیه کارآفرینی و برخوردار از روحیه رانت جویی شد.

ج) عدم سازگاری گروهی از کارآفرینان با ارزش های انقلاب اسلامی: گروهی از سرمایه داران و کارآفرینان ایرانی به دلیل خاستگاه خود بیشتر متمایل به ارزش های سرمایه داری جهانی و متعهد به ارزش های لیبرال ـ سرمایه داری هستند. چنین گروهی در زمان نیاز بعنوان ستون پنجم دشمن عمل کرده و خود به ابزار فشار بر کشور عمل می کنند. به علاوه به دلیل وابستگی های خارجی، ارزش افزوده و ثروت خود را معمولاً به خارج کشور منتقل می کنند.

برچسب‌ها: , , , ,

FacebookTwitterGoogle+TelegramWhatsAppLineYahoo MessengerLinkedInPinterestTumblr

مطالب مرتبط

  1. اقتصاد مقاومتی می‌گه:

    در حال حاضر ایران میتواند مایحتاج خود را خودش بسازد ولی نمیدانم چرا در این موارد هم به واردات روی اورده است؟ خون مردم از تحریم کالاهای غیرضروری به جوش نمی اید. خون مردم از نداشتن خوراک و پوشاک و مسکن و شغل به جوش می اید (این موارد و بیشتر از ان با اقتصاد مقاومتی قابل براورده کردن است)

نظر شما
نام :

ایمیل :

از درج کامنت های توهین آمیز معذوریم
متن کامنت :
 


میدان نیوز
میدان نیوز
حوزه و روحانیت
حوزه و روحانیت
جوان انقلابی
جوان انقلابی
انقلابی شدن
انقلابی شدن
اصفهان شرق
اصفهان شرق
تبلیغات
تبلیغات
گفتمان نیوز
گفتمان نیوز
وعده صادق
وعده صادق