چهارشنبه ۱۷ آذر ۱۳۹۵
اخبار اصفهان
سرتیتر اخبار
چاپ خبر
۱۲:۰۳ - ۱۳۹۴/۰۹/۱۴
خط-فارسی
غوغای روشنفکران!
 ایران فرنگی/ تغییر خط فارسی و روزنامه های محلی اصفهان +اسناد   

در روزنامه «ستاره اصفهان» که عنوان مقالاتش نشان دهنده وابستگی به دربار است، ضمن انتقاد شدید به زبان عربی، مشکلات الفبای کنونی را در تلفظ حروف و مخارج آن می داند و مدعی است در صورت تغییر خط، مشکلات زبانی ما برطرف می شود...

ندای اصفهان- مهدی ورپشتی (کارشناس تاریخ)

قافله تاریخ ما که مسیر پر فراز و نشیبی را پیموده، این آخری ها علاوه بر پیچ و خم، دست و پنجه با راهزنانی نرم کرده که نه راه بسته اند و نه نقاب داشته و نه سلاح کشیده اند. راهزنانی که کنارمان راه آمده و همه هم اهل معامله! گاه که چشم کاروانیان گرم می شد و چرتکی می زدند چیزی به یغما می رفت. گاه هم ساربان را ترساندند و از همه بدتر رفقای قافله بودند و شریک دزدان.

استعمار که پای نحسش به آسیا رسید نمی توانست از ایران چشم بپوشد. صفوی ها و نادر و کریم خان که نمی شد برایشان شاخ و شانه کشید. لاجرم ماندند شاهان قاجار. اولی اگرچه خواجه بود اما ته مانده برق شمشیر اسلافش استعمار را مرعوب می کرد. ولی از دوران دومی تا آن آخرین شاه کم کم ایران بهشتی شد برای استعمار. حالا تا زمان اعدام شیخ فضل الله نوری(ره) اگرچه شاهان عُرضه ای نداشتند اما گاه و بی گاه روحانیت حواسش به اوضاع زمانه بود. چند باری هم سیلی محکمی توی گوش اجانب زد. وقتی دادگاه مجتهد نوری شکل گرفت و ماسون ها و داشناک ها دست به دست نعش مطهرش را به چوبه دار سپردند، صدای چکمه های قلدری آمد. بعد از قاجار، پهلوی و انگلستان یکه تاز میدان.

همکار و همیار شاه!

رضاخان که آمد بی محابا به همه تاخت. روحانیون و چهره های وجیه المله. روزنامه هایی که فریاد می زدند، خفه شدند. شاه نوکرانش را هم قلع و قمع کرد تا مقاصد استعماری به بهانه تجدد و مدرنیزه کردن ایران پیگیری شد. از سر و ریخت مردم گرفته تا دادگستری و مدارس. در این بین روشنفکران که از فرق سر تا ناخن پا غربی شدن را می خواستند، همکار و همیار شاه شدند. داور و فروغی و تقی زاده و بسیاری دیگر که می پنداشتند صاحب این چکمه ها ایران را به سرمنزل مقصود خواهد رساند.

در هیاهوی تبلیغات غرب و سوت و کف های استعمارگران برای او مسئله «تغییر خط» مسکوت ماند. اگرچه رضاخان به تقلید از آتاتورک به ضرب و زور، جامه ای غربی برای قواره شرقیان دوخت که بر تن شان زار می زد؛ اما به سراغ تغییر خط نرفت. این کار را آتاتورک به سرعت انجام داد و خط امروزی ترک ها محصول همان تدابیری است که کدخدای آن ولایت به اجرا در آورد.

در بین روزنامه های اصفهان، در اواخر سال ۱۳۴۲ مقالاتی به چشم می خورد در رابطه با تغییر خط. حرف هایی به ظاهر منطقی اما در باطن نسخه ای که اولین بار از آن سوی مرزها پیچیده شده و پشت آن حرف هایی. روزنامه های آن سال تکرار همان حرف و سخن ها و پر واضح که تقلیدی بوده چشم و گوش بسته. در این بین نه یک روزنامه که چند روزنامه و نه یک مقاله که چند مقاله و نه یک شماره که چند شماره اند.

روزنامه ستاره اصفهان

در روزنامه «ستاره اصفهان» مقاله ای با عنوان «لزوم تغییر خط فعلی فارسی»[۱] نوشته شد که در آن ابتدا مطالبی در خصوص خط میخی باستان می خوانیم. پس از آن به طور مختصر تاریخ خط بعد از میخی تا پهلوی بحث شده است. در شماره های بعدی این روزنامه با انتشار مقاله ای، خط فعلی، خط عربی خوانده می شود و به شدت مورد انتقاد واقع می شود.

روزنامه ستاره صبح

آنچه از مقایسه دو مقاله به دست می آید و جلب توجه می کند مقایسه عنوان مقاله ای است که در بالا آمد با عنوان مقاله ای که در شماره های بعد منتشر شده. «خط عربی در زبان فارسی مشکل تر می شود»[۲]. در عنوان مقاله اول «خط فعلی فارسی» و در عنوان مقاله دوم «خط عربی» آمده. پیداست که دستگاه تبلیغات رژیم وقت -اگر روزنامه نگاران به آن وابسته نبوده اند- چگونه اذهان ایشان را تحت تأثیر قرار داده است.

روزنامه ستاره اصفهان

مضمون مقاله دوم بسیار تخصصی تر می شود. نویسنده مدعی است که چون در زبان عربی چهار حرف «ز» (ز، ذ، ض، ظ) وجود دارد با چهار تلفظ متفاوت، پس فارسی زبان بیچاره که فقط یک حرف «ز» می شناسد و تمام انواع «ز» را در عربی به یک شکل تلفظ می کند، در نوشتن مشکل خواهد داشت[۳]. اما در این روزنامه ها نیامده که این مشکل عظیم را به چه صورت باید حل کرد و کدام الفبا را باید جایگزین آن الفبای عربی نمود.

برای همین می توان نگاهی انداخت به کتاب «سه مقاله دیگر» که مرحوم جلال آل احمد در همان دوران نوشته. برای جایگزینی خط فارسی او تمام خطوط مرده و زنده را بررسی می کند و ناگهان فریاد بر می آورد: «غرض ناچار می ماند خط لاتین که ترک ها سی سال پیش اقتباسش کردند و چون دیدند مخارج حروف خاص این طرف عالم را ندارد یعنی شین و جیم و غیره را؛ آمدند و زیر و بالای حروف لاتین را نقطه گذاری کردند و روز از نو روزی از نو… و تازه پس از سی سال که از این ماجرا در این ولایت می گذرد، طبق آمار رسمی خودشان و یونسکو تازه فقط چهل درصد باسواد دارند. البته دست بالا را که بگیریم چنین است. وگرنه رقم صحیح چیزی است میان سی و چهل.[۴]»

کتاب سه مقاله دیگر جلال آل احمد

فرنگی شدن ایران

اما اینکه تکاپوی تغییر خط چگونه در زمان سابق غوغایی به راه انداخته، باید نگاهی کرد به فرنگی شدن ایران. چرا که خط لاتین باید جایگزین خط فعلی می شد. ما هم منکر این نیستیم که این خط برای فارسی زبانان نارسایی هایی دارد اما نه اینکه برای حل مشکل این خط باز هم نظری به آن طرف عالم داشته باشیم. اولین بار این طرح را یکی از روشنفکران نسل اول مطرح کرد. فتحعلی آخوندزاده در سال ۱۲۸۰ هجری قمری چنین نوشته: «دولت ایران، قدرت و عظمت قدیمه خود را محال است بدست آورد، مگر به تربیت ملت، تربیت ملت به سهولت میسر نخواهد شد مگر با کسب سواد، کسب سواد برای عموم حاصل نمی تواند بشود مگر با تغییر و اصلاح خط حاضر، تغییر و اصلاح خط مقدور نمی گردد مگر با تدابیر مؤثرانه و حکیمانه و مرور زمان که کمتر از پانزده سال نباشد.[۵]»

اما این روشنفکر در خصوص اصلاح خط چگونه دیدگاهی دارد؟ باز هم می توانیم با ورق زدن آثار او جملاتی به دست آوریم که مایه بهت و حیرت شود: «عرب ها علاوه بر آنکه سلطنت هزارساله ما را به زوال آوردند و شأن و شوکت ما را بر باد دادند و وطن ما را طوری خراب اندر خراب کردند که تا به امروز آبادیش میسر نشده است، خطی را نیز به گردن ما بسته اند که به واسطه آن تحصیل سواد متعارف هم برای ما دشوارترین اعمال شده است.[۶]»

تغییر خط فارسی

با مطالعه کتاب مکتوبات و ادبیات آخوندزاده اندیشه اسلام ستیزانه او و گرایشات شدید ناسیونالیستی افراطی به راحتی دریافته می شود. اندیشه هایی که او بر کاغذ نوشت تا ملکم و مستشارالدوله هم در این بین دست و پایی بزنند. اما آنچه روزنامه های اصفهان به عنوان تغییر خط برایش دلیل تراشیدند، مربوط است به موج دوم این تفکر. آغازش سال ۱۳۳۸ در انجمنی به نام «اصلاح خط» به ریاست «سعید نفیسی» و جمعی از کبار قوم. قضیه آن قدر طول و تفصیل یافت که مقالاتی در رد و تایید آن تا سال های دهه ۵۰ نوشتند و آخر مسکوت ماند.

روزنامه های محلی هم به نحوی در تأیید حکومت وارد عرصه می شدند و مطالبی منتشر می کردند. در همان روزنامه ستاره اصفهان که عنوان مقالاتش نشان دهنده شور حرارت نویسندگان در طرفداری از تغییر خط است، مشکلات الفبای کنونی را در تلفظ حروف و مخارج آن می داند و مدعی است در صورت تغییر خط، مشکل دیکته نویسی از دوش محصل هایمان برداشته خواهد شد:

«واقعا جای بسی تعجب است که ملت نجیب ایران، چنین آرام و بی سرو صدا این همه گرفتاری و مشکلات بی فایده [را] تحمل می کنند. به علت همین مشکلات توان فرسا است که دیکته فارسی در دوره کامل دبیرستان یکی از مواد مهم درسی ما را تشکیل می دهد. در صورتی که اگر خط و الفبامان بدون نقص و عیب انتخاب شود، دیکته فارسی از اواسط سال اول دبستان به طور قطع و برای همیشه از مواد تحصیل باید حذف شود.[۷]»

هر چند امروز هم بحث تغییر خط گاه و بی گاه مطرح می شود اما نظر منصفانه دکتر توفیق سبحانی جالب توجه است که: «ما تا امروز هیچ کتابی نداشته ایم که زبان فارسی را با خط دیگری و از چپ به راست نوشته باشد. بنابراین نمی دانیم که این نوع نوشتن چه مشکلاتی ایجاد می کند و با تغییر خط چه پیش می آید. باید یک کتاب، به عنوان نمونه، «گلستان سعدی» را به این ترتیب بنویسیم تا ببنیم می شود آن را خواند یا نه. ترکیه این کار را کرده است، اما بسیاری از کتاب های آن ها امروز در گوشه کتابخانه مانده و نمی توانند از آن ها استفاده کنند.[۸]»

باور این امر ساده نیست که واقعا تغییر خط در زمانی که ذکر شد فقط و فقط برای حل مشکلات و نواقص آموزش زبان فارسی باشد و چنانچه مرحوم آل احمد هم در آن دوران اشاره کرده جایگزینی خط لاتین مطرح بوده. از طرفی هم از جمله اعضای انجمن اصلاح خط «سید حسن تقی زاده» است که حال و روزش مشخص بوده و معلوم. تغییر خط در آن دوران و جایگزینی خط لاتین که در ترکیه تجربه ای ناموفق بوده گامی بوده در راستای توجه باز هم به آن طرف عالم، به غرب و این بار هم دستگاه های تبلیغاتی رژیم در هر شهر و استانی های و هویی به راه انداختند.

پی نوشت

[۱] روزنامه ستاره اصفهان، سال چهاردهم، شماره ۶۱۴، چهارشنبه ۴ دی ماه ۱۳۴۲

[۲] روزنامه ستاره اصفهان، سال چهاردهم، شماره ۶۲۳، چهارشنبه ۷ اسفند ۱۳۴۲

[۳] همان

[۴] سه مقاله دیگر، جلال آل احمد، ص ۴۲، چاپ دوم، تهران: جاوید ۱۳۴۳

[۵] مکتوبات، میرزا فتحعلی خان آخوندزاده، ص ۶۲، تبریز: احیاء ۱۳۵۷

[۶] همان، ص۲۰۷

[۷] ستاره اصفهان، شماره ۶۲۳

[۸] کتاب ماه ادبیات، نقل از دکتر توفیق سبحانی، ص ۹۱، شماره ۱۸۶، فروردین ماه ۱۳۹۲

برچسب‌ها: , , , , ,

FacebookTwitterGoogle+TelegramWhatsAppLineYahoo MessengerLinkedInPinterestTumblr

مطالب مرتبط

نظر شما
نام :

ایمیل :

از درج کامنت های توهین آمیز معذوریم
متن کامنت :
 


میدان نیوز
میدان نیوز
حوزه و روحانیت
حوزه و روحانیت
جوان انقلابی
جوان انقلابی
انقلابی شدن
انقلابی شدن
اصفهان شرق
اصفهان شرق
تبلیغات
تبلیغات
گفتمان نیوز
گفتمان نیوز
وعده صادق
وعده صادق