دوشنبه ۱۵ آذر ۱۳۹۵
اخبار اصفهان
سرتیتر اخبار
چاپ خبر
۱۵:۴۰ - ۱۳۹۴/۰۹/۰۸
نیکول آرگو
ترجمه/
 بمب‌های انسانی: نگاهی دوباره به رابطه‌ی مذهب و ترور   

نیکول آرگو دانشجوی دکترای دانشگاه ام‌آی‌تی در رشته‌ی علوم سیاسی است. او معتقد است دولت‌های جهان به خصوص دولت ایالات متحده تنها در حوزه‌ی منافع خود می‌اندیشند و این میان انسان‌ها و گروه‌های انسانی کنار گذاشته شده‌اند...

به گزارش ندای اصفهان به نقل از نشریه هابیل،
نیکول آرگو
ترجمه: احمد ذوعلم

دریافت مقاله به زبان اصلی: اینجا

 مقدمه
این روزها حملات انتحاری به بخش ثابت اخبار روزانه تبدیل شده‌اند. اما به راستی این بمب‌های انسانی چه کسانی‌اند و چرا می‌خواهند این‌گونه کشته شوند؟ بسیاری از ناظران منتظر پاسخ اسلام به این پرسش هستند. آن‌ها می‌گویند امروز برتری بمب‌اندازهای مسلمان به‌ سبب تلفیق آموزه‌های افراطی و زبان مورد استفاده در احکام جهادی است. این تحلیل اما چندان کامل نیست. زیرا علی‌رغم این‌که در حال حاضر بمب‌اندازها پیش از هرچیز از جامعه‌ی مسلمانانند، ولی همیشه این‌گونه نبوده است و این رابطه به تنهایی نقشی اساسی در گسترش شبکه‌ی جهادی داوطلبانه بازی نمی‌کند.
اساساً مبارزین و بمب‌اندازها به وسیله‌ی قیود اجتماعی تحریک می‌شوند و حتا هنگامی که گروه‌های جهادی، قرآن و سنت را برای شکل‌دادن به مبارزه‌ی خود برمی‌گزینند، توجیه آن‌ها برای خشونت اصولاً غیردینی، دنیوی و ناشی از نارضایتی است.
اما این میان دین چه نقشی دارد؟ حدود صد سال پیش امیل دورکیم (Emile Durkheim
) ادعا کرد که اندیشه‌سازی دینی، زاییده‌ی احساسات است. در ارتباط با موضوع بحث ما، این مطلب بسیار باارزش است. در برابر سرکوب، تفرقه و ناکامی سیاسی دنیای اسلام، مقوله‌ی «جهاد» نشان‌دهنده احترام شخصی و قدرت همگانی است. منطق شهادت می‌گوید در برابر جالوت‌ها، حتا یک بدن متلاشی‌شده هم می‌تواند تأثیرگذار باشد. به همین دلیل است که مسلمانان این راه را ـ گرچه با تردید ـ برمی‌گزینند. برای متوقف‌کردن بمب‌اندازهای امروز و فردا پیش از هرچیز باید دریابیم که چرا این اتفاق می‌افتد؟

نگاهی متفاوت
حملات انتحاری از سال ۱۹۷۰ تاکتیکی برجسته در جنبش‌های شورشی بوده‌اند. در آن هنگام تحلیل‌گران معتقد بودند که بمب‌اندازها و پیش‌گامان آن‌ها اگر دیوانه‌ نباشند لااقل از زمره‌ی کم‌خردان‌اند. و یا کسانی‌اند ‌که در زندگی به خاطر پیش‌آمدهای ناامیدکننده‌ای مانند فقر، افسردگی و ناموفقیت‌های اجتماعی دچار سرخوردگی شده‌اند. اما اطلاعاتی که ما امروز در دست داریم نشان می‌دهد که حمله‌کنندگان انتحاری از افراد جانی، بی‌سواد و یا فقیر نیستند. بلکه عمدتاً از عوام و تحصیل‌کردگان طبقه‌ی متوسط‌اند. آن‌ها دارای علایم جامعه‌ستیزی یا افسردگی نیستند و به نظر نمی‌رسد که بیش از دیگر هم‌نوعان‌شان رنج کشیده باشند. شگفت‌آور این‌که بسیاری از این افراد داوطلب هستند نه سربازهای استخدام‌شده. بنابراین باید گفت برای یک بمب‌انداز انتحاری نباید دنبال تاریخ‌چه‌ی انفرادی و شخصی بود. بلکه پیدایش این بمب‌های انسانی پیش از هرچیز زاییده‌ی فعل و انفعالات ساختاری، اجتماعی و شخصی است. از سوی دیگر در مقایسه با بروز گرایش‌های انتحاری ـ در مفهوم مصطلح بمب‌اندازهای انتحاری ـ کالبدشکافی‌های روان‌شناسانه‌ی بمب‌اندازهای گذشته و آنان که به زعم خود شهادت‌طلب هستند نشان می‌دهد که بسیاری از این افراد در زندگی خود دارای نگاهی بشردوستانه اند. در نتیجه مناسب‌ و کم‌تر گم‌راه‌کننده است که این افراد را به جای «بمب‌اندازهای انتحاری»، «بمب‌های انسانی» بنامیم.

چرا «دین» و چرا نه؟
پس از ۱۱ سپتامبر این باور که ترور با افراط‌گرایی مذهبی پیوند خورده تقریباً به باوری قطعی تبدیل شده است. پذیرش این مطلب آسان است. اگر بمب‌اندازها را ـ آن‌چنان‌که گفته شد ـ انسان‌های نرمالی فرض کنیم، پس آموزه‌های دینی می‌تواند رفتارهای متعصبانه‌ی آن‌ها را شرح دهد. به‌علاوه، آمارها قدرت‌مندند: ۸۱ درصد حملات انتحاری از سال ۱۹۸۶ میلادی تاکنون، پس از سال ۲۰۰۱ اتفاق افتاده‌اند و در ۳۱ مورد از ۳۵ مورد آن‌ها گروه‌های مسلمان جهادی مسئولیت عملیات‌ها را برعهده گرفته‌‌اند. حتا بمب‌گذاران لندن و بالی که مستقل از گروه‌های ترور فعالیت می‌کردند نیز مسلمان بودند. انکار این مطلب که الهامات اسلامی در انگیزش و بسیج ترورهای فزاینده مؤثرند، سخت است. با این‌همه باید گفت الهام‌بخشی علت اصلی نیست. بخش زیادی از اطلاعات در حال گسترش نیز نشان می‌دهند که آموزه‌ها و باورهای اسلامی به تنهایی نمی‌توانند مبین این پدیده باشند. در ادامه استدلال‌های مختلفی که معمولاً در پشتیبانی از فرضیه‌ی ماهیت مذهبی ترورها  مطرح می‌شوند را بررسی می‌کنیم.

ماهیت مذهبی ترورها؛ آری یا نه؟ 
۱ «امروزه بیش‌ترین ترورها توسط مسلمانان انجام می‌شوند، بنابراین بیش‌تر ترورها باید توسط اسلام برانگیخته شده باشند.»
در حال حاضر از ۳۵ سازمانی که ترورهای انتحاری را انجام می‌دهند، ۳۱ سازمان اسلامی‌اند. ولی ۵ سال پیش اکثریت حملات به وسیله‌ی سازمان‌های سکولار انجام می‌شد، نه سازمان‌های دینی. بر این اساس باید گفت روابط ترور/ مذهب در طول زمان تغییر کرده است. اما آمارها چیز زیادی درباره‌ی علت ترورها به ما نمی‌گویند. حتا اگر آمار‌ها دارای ثبات بودند نیز نتیجه‌گیری این مطلب که عامل انگیزش بمب‌اندازها منشورهای سازمانی هستند، غیرممکن بود. به جای پاسخ به این پرسش که انتحارکنندگان چه کسانی هستند، باید بدانیم اساساً چرا این حملات اتفاق می‌افتند. این‌جا تاریخ می‌تواند به ما کمک کند:
عملیات‌های انتحاری اولین حضور رسمی خود در قرن بیستم را در جنگ جهانی دوم با کامی‌کازی‌ها و در جریان عملیات انتحاری خلبان‌های ژاپنی‌ در برابر آمریکایی‌ها نشان دادند. ظهور بعدی این‌گونه عملیات‌ها در سال ۱۹۶۰ بود. یعنی هنگامی که هواداران ویت‌کُنگ‌ها خود را در میان سربازان آمریکایی منفجر می‌کردند. اما در جهان اسلام تا پیش از سال ۱۹۸۰ و آغاز جنگ ایران و عراق کم‌تر می‌توان نشانی از این عملیات‌ها جست. در تقابل با ارتش بسیار پیش‌رفته‌تر عراق بود که آیت‌الله خمینی ده‌هاهزارتن از نوجوانان ایرانی را گردآورده و آن‌ها را در قالب امواج انسانی برای غلبه بر دشمن به جبهه‌ها فرستاد. چندی بعد و هنگامی که تلفات ایرانی‌ها در جنگ با عراق افزایش یافت، نقش شهید در جهاد دفاعی مورد ستایش قرار گرفت. درست همان‌طور که در جنگ‌های آمریکایی‌ها، کشته‌شدگان تبدیل به قهرمان شدند.
اما نمونه‌ی ایرانی عملیات‌های انتحاری، تأثیرات خیره‌کننده‌ای بر دیگر جوامع به جا گذاشت. از جمله گروه‌های مبارز لبنانی باور مرگ هم‌راه با شهادت را از ایرانی‌ها اخذ کردند و از همان سال  ۱۹۸۱ بمب‌های انسانی را در مقابل اسرائیل و شخصیت‌های بین‌المللی حاضر در لبنان به‌کار گرفتند. جالب آن‌که نیمی از بمب‌های انسانی در لبنان توسط سازمان‌های سکولار به کار گرفته می‌شد. بعدها ببرهای تامیل سری‌لانکا این تاکتیک را کامل کرده، به حرفه‌ای‌ترین گروه انتحاری در جهان تبدیل شدند. بمب‌های انسانی هم‌چنین به‌وسیله‌ی گروه‌های پ.ک.ک در مقابل دولت ترکیه، سیک‌ها در هند و فلسطینی‌ها در برابر اسرائیل استفاده شدند.
امروزه معمولاً هنگامی که درباره‌ی بمب‌اندازهای انتحاری می‌اندیشیم، بلافاصله ذهن‌مان معطوف به افراطی‌‌گری می‌شود. ولی در مواردی که از این پدیده ذکر کردیم، بمب‌اندازان به عنوان یک گروه سازمان‌یافته‌ی مقاومت و با پشتوانه‌ی مردمی در برابر اشغال‌گران شناخته می‌شوند و این برای ۹۵ درصد موارد پیش از سال ۲۰۰۳ صادق است. توجه کنید که وفاداری به مقاومت به عنوان برگ برنده‌ای در پیروی از مذهب محسوب می‌شود. مهم‌ترین چیز برای بمب‌اندازها و برای عموم افرادی که آن‌ها را ستایش می‌کنند یعنی باور ازخودگذشتگی، جز برای یک ضرورت درک‌شده در راستای دفاع گروهی وجود ندارد.

۲ «تلقین تعالیم مذهبی: مدارس، مساجد و واحدهای ترور بمب‌اندازهای انتحاری را پرورش می‌دهند.»
معمولاً آموزه‌ها، شست‌وشوی مغزی را پیشنهاد می‌دهند. در یک ادبیات عمومی این امر یا به صورت احساسی و عاطفی ـ هنگامی که پیوندهای شدید در واحدهای تشکیلاتی شکل می‌گیرند ـ صورت می پذیرد و یا به صورت ایدئولوژیک ـ هنگامی که فراگیران در برابر نمایی خشن از جهان قرار می‌گیرند ـ. اگر چنین مکانیزم‌هایی در برانگیختن ترور در جهان مؤثر بوده باشند، باید بتوان آن‌ها را جزو داده‌ها به حساب آورد. با این حساب باید بمب‌اندازها یا زمان زیادی را صرف آموزش در سازمان‌های ترور نموده باشند، یا تعهد سازمانی خود را نشان داده نظرات سیاسی خود را با نهادهای پیش‌کسوت خود در میان گذاشته باشند و یا به شکلی نامتناسب از مدارس و مساجد افراطی برآمده باشند. مهم‌تر از همه، باید بپذیریم که منشاء موج عظیم شهادت‌طلبی در قرن بیستم در این سازمان‌ها قرار دارد. ولی این‌ها چیزهایی نیستند که ما در پژوهش‌های‌مان دریافته‌ایم.
کم‌بود ارتباط‌های سازمانی بروزیافته در یک مطالعه‌ی انجام‌شده در سال ۲۰۰۳ بر روی ۱۵ بمب‌انداز فلسطینی در انتفاضه‌ی دوم را در نظر بگیرید .
۶۰درصد آن‌ها هیچ تجربه‌ی قبلی هم‌کاری با سازمان‌های ترور و حتا سابقه‌ی خشونت در برابر اسرائیل نداشتند. ۲۰درصد آن‌ها مأموریت خود را درحالی‌که در طول تنها یک هفته آن را پذیرفته بودند، آغاز کرده بودند و ۸۰ درصد آن‌ها نیز تنها در طول یک ماه وارد مأموریت خود شده بودند. به‌هرحال نیمی از آنان مأموریت‌شان را داوطلبانه به انجام رسانده بودند، حال آن‌که کسانی که به خدمت این قبیل سازمان‌ها درمی‌آیند اغلب توسط دوستان و اقوام‌شان به این کار ترغیب می‌شوند. تعهدات سازمانی آنان نیز ناچیز بوده است: ۲۰ درصد افرادی که اساساً مأموریت‌هایشان را به طور مستقل انجام ‌دادند برای کمک به گروه‌های محلی در شرایط نامساعد به سمت آن‌ها متمایل شده بودند. ‌این افراد که به صورت موازی در یک تحقیق مشابه در اسرائیل مورد مطالعه قرار ‌گرفتند اظهار ‌کردند که محکومین بمب‌گذاری‌ها در انتفاضه‌ی دوم اکثراً از پیشینه‌ی سازمانی کمی برخوردارند و یا اساساًً پیشینه‌ی سازمانی ندارند. به عبارت دیگر سازمان‌های تروریستی صرفاً به عنوان تسهیل‌کننده‌ عمل می‌کنند نه به عنوان نظریه‌پرداز و عامل اصلی. کما این‌که اکثر بمب‌اندازها هم توسط دوستان‌شان نزد این سازمان‌ها می‌آیند و خیلی وقت‌ها هم چند دوست‌ با هم در یک عملیات شرکت می‌کنند.
تعهد سازمانی و آموزه‌های مدارس در مطالعه‌ی سال ۲۰۰۴ مارس ساگمان (Marc Sageman
) افسر سابق اطلاعاتی در مورد ۱۷۲ نفر از اعضای سازمان بین‌المللی سلفی جهاد به عنوان مسایل اصلی برآورد شده است. ساگمان دریافت که ایجاد رابطه‌ی مرید و مرادی ـ به مثابه‌ی روشی سنتی برای تربیت داوطلبان در این مدارس ـ فقط برای ۸ درصد از اعضای این شبکه قابل طرح است. اگرچه تحقیقات وی بر این شبکه‌ها در گستره‌ای از اروپا تا خاورمیانه،‌ آفریقای شمالی و آسیا انجام شد، ولی تمام این ۸ درصد تنها ناظر به شاگردان مدارس اسلامی شبانه‌روزی در اندونزی و مالزی بودند. تحقیقات هم‌چنین نشان می‌دهند از سایر شبکه‌های باقی‌مانده شبیه مورد فلسطین که به صورت غیررسمی به گروه‌های جهادی پیوستند، ۲۰ درصد با روابط خویشاوندی و ۷۰ درصد به واسطه‌ی روابط دوستانه به این گروه‌ها ملحق شدند. نیز ۷۸ درصد از اعضای شبکه در کشور دیگری غیر از سرزمین مادری خود به این گروه‌ها پیوستند. بسیاری از جلسات آن‌ها هم در مساجد یعنی اولین مراکز تجمع محلی مسلمانان برگزار می‌شده است. آن‌ها چه به صورت تنها و چه به صورت وابسته همان‌طور که در تلویزیون و تصاویر مسلمانان مشاهده می‌شود، وابسته به احساسات فداکارانه اند. زهد مذهبی برای اکثر افراد پیش از تعهدات‌شان افزایش ‌یافته است. اما این‌که بگوییم این به چه معنا است، کار مشکلی است. افزایش هواداری می‌تواند دلیل یا عاملی برای جذابیت شبکه‌ی جهادی باشد.
اما چگونه می‌توان این را با آن‌چه در عراق می‌گذرد مقایسه کرد؟ مدارک کمی در دست است. ولی طبق بررسی‌های عربستان و اسرائیل از ۱۵۴ سرباز خارجی در عراق، بزرگ‌ترین گروه از انتحارکنندگان غیربومی جوانانی هستند که تصاویری از جنگ را در تلویزیون دیده‌ و یا اخبار جنگ را در اینترنت مطالعه ‌کرده‌اند. و یا کسانی اند که نام فرزندان اقوام‌شان یا یکی از افراد قبیله‌ی‌ خود را در لیست تلفات جنگ مشاهده و برای رفتن به جنگ احساس مسئولیت ‌کرده‌اند. این نشان می‌دهد سربازان غیربومی که با انگیزه‌های شخصی‌ به جنگ می‌آیند، پیش از آن‌که در لیست شبکه‌‌ی جهادی وارد شوند آماده فداکاری اند.
اما درباره‌ی مدارس ‌موعظه‌کننده در دنیای اسلام چه می‌دانیم؟ در پاکستان به عنوان مرکزی برای گروه‌های جهادی بیش از ده‌ها هزار مدرسه وجود دارند که بسیاری از آن‌ها فراگیران خود را برای جنگ به افغانستان می‌فرستند. انتظار داریم که پاکستان در دوره‌های اولیه‌ی جهاد در جهان، بمب‌اندازهای زیادی عرضه کرده باشد. اما تنها دو گروه در این زمینه فعال بوده‌اند. به دیگر سخن مواضع سرسختانه درباره‌ی مسایل جهانی برای سوق‌دادن فراگیران این مدارس به بمب‌گذاری کافی نبوده است. آن‌ها هم‌چنین نیازمند انگیزه‌های احساسی هستند. یکی از این انگیزه‌ها بی‌تردید وضعیت افغانستان و دیگری اشغال عراق بوده است. تصاویری از مرگ‌ تحقیرآمیز و بی‌جهت مسلمانان که مدام از شبکه‌های تلویزیونی نشان داده می‌شوند و یا در داستان‌هایی از دوستان و فامیل شنیده می‌شوند در این میان نقش انگیزشی بالایی دارند.
به طور خلاصه، مؤسسات مذهبی تا سال ۲۰۰۴ برخلاف مواضع سرسختانه‌شان به صورت مشخص در افزایش ترورهای جهانی شرکتی ‌ندارند. در عوض، آگاهی‌های تجربی به موازات آگاهی‌های علمی ـ روحی بالا رفته است. بنابراین می‌توان نتیجه گرفت که اولاً احساسات و پیوندهای اجتماعی در آموزش ایدئولوژی بر هرچیز دیگر پیشی می‌گیرد. و ثانیاً پیوستن به گروه‌های جهادی به عنوان یک تصمیم ‌آشکار و روشن ظاهر نمی‌شود. بل‌که روندی اجتماعی و احساسی است که در طول زمان ظاهر می‌شود.

۳ «تروریست‌ها خشونت خود را با زبان اسلام توجیه می‌کنند.»
درباره‌ی متون اسلامی و بیانات شهدا چه می‌توان گفت؟ با تعیین «غرب غیرمسلمان» به عنوان دشمنی کافر، آیا آن‌ها نمی‌گویند ما از شما متنفریم به خاطر آن‌چه که هستید، نه آن‌چه که انجام می‌دهید؟ بررسی ساده سه مفهوم محوری «کافر»، «جهاد» و «شهادت» این فرض را زیر سؤال می‌برد.

«کافر»
ابوبکر بااسیر (Abu Bakr Ba’asyir
) به عنوان امیر جماعت اسلامیه در اندونزی (یکی از مراکز فعالیت القاعده) از مهم‌ترین آموزگاران متعصبی است که پیرامون کفار آموزش می‌دهند. وی یقیناً مسئول مرگ حداقل ۲۰۲ نفر است که  بسیاری از ایشان در بمب‌گذاری‌های اکتبر ۲۰۰۲ کشته شدند. ولی او معتقد است منطق جهاد علیه عموم کفار نیست. او می‌گوید: «دو نوع کافر وجود دارد: نوع اول دشمنانی هستند که در تقابل با اسلام قرار می‌گیرند و با آن اعلام جنگ می‌کنند.این‌ها کافر حربی نامیده می‌شوند. نوع دوم کافر ذمی است و مردمانی را شامل می‌شود که هرچند اسلام را قبول ندارند، اما علیه آن هم وارد‌ جنگ نمی‌شوند. و اینان تا وقتی وارد جنگ نشوند، ما هم با آن‌ها نمی‌جنگیم.» بااسیر(Ba’asyir ) می‌گوید: «افرادی که در دنیای امروز بر سریر قدرت تکیه زده‌اند اسلام را برنمی‌تابند. همان‌گونه که آمریکا اکنون با سلاح‌ و دلار می‌خواهد اسلام را عوض کند تا عقیده‌‌ی خود را تحمیل کند.»
اما معنی جنگ با اسلام چیست و آیا آمریکا مقصر نیست؟ اگر جنگ با اسلام به معنی دیکته‌کردن موعظه‌ها در مساجد و یا منع استفاده از روسری در فرانسه است، این اتفاق سال‌ها مسبوق سابقه بوده است. تجاوزهای فرهنگی و مذهبی در اسلام به تنهایی برای سوق‌دادن افراد به سمت ریسک‌ها و جان‌بازی‌های ترور جهادی نمی‌تواند کافی باشد.
به علاوه به نظر می‌رسد که اکثر مسلمانان از جمله استشهادیون، جهاد دفاعی را در برابر بی‌عدالتی‌های خشن اجتماعی تأیید می‌کنند. برای مثال اظهارات اسامه بن‌لادن همیشه در پوشش جملاتی مذهبی بیان می‌شود. او خشونت اسلام را در کلماتی این‌گونه بیان می‌کند: «فرزند اسلام کشته می‌شود، خون او ریخته می‌شود و اماکن مذهبی‌اش مورد هجوم قرار می‌گیرند.» این‌ها تصاویر و استدلالاتی است که در وصیت‌نامه‌ها و فیلم‌های ویدیویی بمب‌اندازها نیز وجود دارند. این تصاویر از عموم مردم می‌خواهند به این سئوال که آیا اسلام تحت تهدید قرار دارد یا نه پاسخ دهند. با این تأکید که: مسلمانان میانه‌رو کسانی هستند که با دیدی مثبت ترور علیه غرب را تأیید می‌کنند.

«جهاد»
رسیدن به مفهوم اسلامی جهاد که گستره‌ی مفهومی وسیعی از جهاد خرد/ کلان، جمعی/ فردی، تهاجمی/ دفاعی و یا جهاد اخلاقی را شامل می‌شود، در این‌جا کار بسیار پیچیده‌ای است. اما طرفه آن‌که بسیاری افرادی که امروزه به جهاد می‌پیوندند هم چندان درگیر این مباحث نشده‌اند. آن‌ها متفکرین مذهبی نیستند و جهاد هم اصولاً تنها بر اساس مسایل هیجانی دفاع برای آن‌ها جاذبه دارد. روایت‌گران جهاد، مشکلات احساسی فشارزا را این‌گونه حل می‌کنند: چرا مردم ما می‌میرند و تحت فشار هستند؟ ما چه کاری می‌توانیم انجام دهیم؟
برایان باربر (Brian Barber
) روان‌شناس، در فلسطین دریافت که شرکت نوجوانان در درگیری‌ها علیه اشغال‌گران برخلاف خطر و فداکاری آن با احترام برتر و رفتارهای اجتماعی درون‌گروهی ارتباط دارد. در مقابل، جوانان مسلمان بوسنیایی سازمان‌نیافته که در طول درگیری‌های بالکان آموزش دیده بودند از خود رفتارهای خودخواهانه‌ی ضداجتماعی و احساس افسردگی کم‌تری بروز می‌دادند. صرف‌نظر از شانس‌ موفقیت، در شرایط مشخص، این شرکت در درگیری‌ها از نظر روان‌شناسی سخت‌تر از انجام‌ندادن آن است. کما آن‌که می‌دانیم که وجود عملیات‌های انتحاری و جهاد طبق آمار در جاهایی که آزادی‌های مدنی و راه‌های مفید و سودمند سیاسی برای عمل وجود داشته باشند غیرمحتمل است.
این نشان می‌دهد که حتا در کشورهای دموکراتیک، فرصت مسأله‌ای برای آگاهی و درک می‌باشد. از همین رو محمدخان (Mohammad Khan
) قبل از این‌که رهبر بمب‌گذاران لندن شود خطاب به قربانیان نوشت: «حرف‌های ما اثری بر شما ندارد. من قصد دارم با زبانی که برای شما قابل فهم باشد صحبت کنم. کلمات ما تا  هنگامی که ما با خون‌های‌مان به آن‌ها زندگی نبخشیده‌ایم، مرده‌اند.» به طور خلاصه تحریک عواطف، منجر به ایجاد و پذیرش باورهای رادیکال می‌شوند. به خصوص باورهایی که مرگ برای آن‌ها ارزش دارد. عواطف، زاینده‌ی باورهای جدیدند. زیرا این اعتقادات مستلزم پذیرش نوعی ارزش بر اساس باورهای متعالی هستند.

«شهادت»
در زبان عربی شهادت دو معنا دارد. غربی‌ها آن را تنها در معنای تهاجمی‌اش درک می‌کنند: آن‌هایی که جان خود را غالباً در جهاد مقابل ما فدا می‌کنند، یعنی استشهادیون. اما در معنای اصلی این مفهوم ناظر به کسانی است که به دست دشمن کشته می‌شوند، یعنی شهدا. کسانی‌که غالب آن‌ها کشته‌های غیرنظامی هستند. تمایز بین این دو مفهوم دارای اهمیت بسیار است. زیرا اکثر تروریست‌ها و گروه‌های آن‌ها به شما می‌گویند که در محله، شهر و یا وطن‌شان پیش از آن که به عنوان استشهادیون (بمب‌اندازها) شناخته شوند به عنوان شهدا (کشته‌گان بی‌گناه) شناخته می‌شوند. مردم چه موافق و چه مخالف عملیات انتحاری باشند، می‌دانند که یک استشهادی جان خود را برای انتقام آن‌ها که پیش از او کشته شده‌اند و نیز جلوگیری از مرگ آن‌هایی که در آینده ممکن است کشته شوند، به خطر می‌اندازد.
کسانی که با تروریست‌ها مصاحبه می‌کنند غالباً از آن‌ها این سخن را می‌شنوند که تماشای تصاویر رسانه‌ها در نتیجه‌گیری آنان مبنی بر این‌که مسلمانان مورد تهدیدند نقش عمده‌ای دارد. یک چریک در غزه یک‌بار با من در مورد قدرت تلویزیون صحبت می‌کرد. او می‌گفت: «تفاوت بین انتفاضه‌ی اول و دوم در نقش تلویزیون نهفته است. قبلاً من می‌دانستم که ما کی در این‌جا مورد هجوم قرار می‌گیریم و یا در نزدیکی کمپِ مورد هجوم هستیم. اما واقعیت حملات در جاهای دیگر برایم واضح نبود. ولی حالا من نمی‌توانم از اسرائیل فرار کنم. تلویزیون آن‌ها را به درون زندگی من می‌آورد و شما نمی‌توانید تلویزیون را خاموش کنید. شما چگونه می‌توانید فقط با خودتان زندگی کنید. در همان زمان که نمی‌توانید مشکل را نادیده بگیرید، می‌خواهید کاری انجام ‌دهید تا مردم‌تان را حفظ کنید. ما با یک کشمکش درونی زندگی می‌کنیم. در چنین موقعیتی آیا غیر این است که شما تصمیم به مبارزه می‌گیرید؟»
برای همه ما، تصاویری که در تلویزیون مشاهده می‌کنیم دو روند جداگانه را برمی‌انگیزاند: عکس‌العمل‌های مؤثر و ارزیابی‌های آگاهانه. ما احساس شخصیت‌های نمایش‌داده‌شده را داریم. اما احساسات ما به‌وسیله‌ی یک ارزیابی واقعی از بین می‌رود. اگر تصاویر تلویزیونی در مورد گروه شما که مورد حمله است باشد، حضور فعال شما در صحنه به مقدار زیادی محتمل است. این چیزی است که ما در ترورهای جدید شاهدش هستیم. گروه‌های جهادی جهانی، مانند ۷۸ درصد شبکه‌ی ساگمن غالباً بومی سرزمین‌های جنگی نیستند. شبیه توصیف‌هایی از مبارزان غیربومی در عراق، که تصاویر بی‌عدالتی‌ها را در رسانه‌ها دیده‌اند و در جهت حمایت از دوستان یا اقوامی که در آن‌جا دارند و برای کمک به آن‌ها احساس وظیفه ‌کرده‌اند.

ارزش‌های مقدس، شبکه‌های اجتماعی
اعتقادات مذهبی به راحتی نمی‌توانند افراد را در یک قالب درآورند. آن‌ها مانند مجموعه عقایدی که هماره موجودند می‌باشند و نیاز به یک عامل برانگیزاننده دارند. گویا در قفسه‌های یک سوپرمارکت در انتظار کسی‌اند که بیاید و آن‌ها را برای خودش بردارد. عموماً افراد هنگامی که قالب‌های معمول‌شان دیگر نتوانند در تبیین جهان اطراف آن‌ها کارآمد ظاهر شوند، اعتقادات را از قفسه‌ها بیرون می‌کشند.
اگر باورها تنها از مفاهیم مقدس زاییده‌ نشوند، نمی‌توانند رفتارهایی شبیه شهادت را به‌وجود ‌آورند. به‌علاوه افرادی که مایل به بمب‌‌اندازی‌اند ارزش‌های جهادی مانند جنگیدن برای زندگی، شرافت و برابری را برتر از همه‌ی ارزش‌های دیگر قرار می‌دهند. این یک دستور الهی مقدس نیست؛ ولی با این حال در عوض آن، وعده‌ی پاداش‌های الهی به آنان داده می‌شود.
حال می‌توان سؤال‌های جدیدی مطرح ساخت و پرسید به راستی چرا افراد عادی حاضر می‌شوند کشته شوند و جان‌شان ـ چنین قربانی‌ گران‌قیمتی ـ را فدا سازند؟ یک پاسخ احتمالی این است که بگوییم زیرا جامعه‌شان مورد تهدید است. اما باید توجه داشت که درون یک ساختار اجتماعی ـ یک گروه ترور، یک واحد نظامی، یک خانواده، یا گروه دوستان ـ همیشه کسانی هستند که پیاپی ایمان‌شان به دلایلی از جمله یک احساس وظیفه، یک احساس شرمندگی و این‌ باور که باید کاری انجام دهند، نوزایی می‌شود. در درون هر اجتماعی اعتقاد به هدف و اعتقاد به این‌که افراد باید در راستای اثبات اعتقاد و پای‌بندی‌شان به آن هدف کارهایی انجام دهند و باید از مأیوس‌کردن یک‌دیگر شرم‌گین و خجالت‌زده باشند در فرایندی مشخص ایجاد و بازتولید می‌شود. ممکن است شخصی با گرایش‌های جهادی در یک گروه اجتماعی به صورت اتفاقی جاگیر شود، اما لازمه‌ی آن پیش از هرچیز درک بی‌عدالتی است.

مفاهیم سیاست
آیا ما هر روز اسیر می‌کنیم، می‌کشیم و تروریست‌های بیش‌تری را دل‌سرد می‌کنیم تا این‌که مدارس و روحانیون رادیکال نیروهای تازه‌ای‌ بگیرند، تعلیم دهند و آن‌ها را در برابر ما به صف کنند؟
سخن‌رانی داخلی رونالد رامسفلد در شورای امنیت ملی آمریکا ۲۰۰۲

دولت بوش معتقد است که ایدئولوژی خشونت، ریشه‌ در تروریسم دارد و قلع و قمع آن و پیروانش راه رسیدن به جهانی بهتر است. ولی مردم به خاطر ایدئولوژی به جهاد نمی‌پیوندند. درست است که هماره رهبران رادیکالی وجود دارند که احساسات خشم و انزجاری که در میان مسلمانان جهان به غلیان آمده است را تغلیظ می‌کنند؛ اما آن‌ها نمی‌توانند چیزی که در میان بسیاری از مردم عادی وجود ندارد را برانگیزانند. امروزه در میان تحرکات تروریستی، عرضه به قوت تقاضا وجود دارد. درک این‌که چرا این‌گونه است اولین قدم برای ازبین‌بردن حرکات تروریستی است. تئوری شبکه‌های اجتماعی چندین معنا برای سیاست دارد:
اول به دلیل آن‌که تعهد به جهاد به ندرت یک تصمیم پر منفعت است و به‌هیچ‌وجه یک تصمیم صریح و روشن نیست، منع نظامی آن کاری تقریباً شکست‌خورده است. تروریست‌ها و شورشیان ارتباطاتی که اسرارشان را فاش می‌کند را از بین ‌می‌برند و شبیه واحدهای نظامی، بسیاری از آن‌ها ترجیح می‌دهند تا حد مرگ بجنگند تا این‌که برادران‌شان را رها کنند.
دوم این‌که در شرایط درگیری‌های شهری نابرابر، خسارت‌های جانی مأموریت‌های نظامی غالباً اجتناب‌ناپذیر است. رهبران نظامی باید هم‌چنین اثر خسارت‌های جانی بر مردمی که در اطراف تروریست‌ها و شورشیان هستند را محاسبه کنند. آن‌ها غالباً از سوی مردم به عنوان مهاجم شناخته می‌شوند. این باعث به‌وجودآمدن احساسی برای مقابله با آن‌ها می‌شود. درست همان‌گونه که یک فلسطینی به یک گزارش‌گر می‌گفت: «اگر نجنگیم، رنج می‌بریم. اگر بجنگیم هم رنج می‌بریم. با این تفاوت که در حالت دوم، علاوه بر ما آن‌ها [اسرائیلی‌ها] هم رنج می‌برند.»
در پایان باید گفت یافته‌ها پیرامون راه‌هایی که مردم بدان وسیله اعتقادات‌شان را دریافت می‌کنند، نشان می‌دهد که جنگ عقاید چیزی نیست مگر این‌که عقاید به طور احساسی با اهداف ما تشدید می‌شوند. تشدید احساسات، زمانی ظاهر می‌شود که ارزش‌هایی که ما آن‌ها را ترویج می‌کنیم، نقش ما را در واقعیت‌های محلی دنیای خارج انعکاس ‌دهند.

نشریه هابیل پیش شماره

 درباره‌ی نویسنده
نیکول آرگو (Nichole Argo
) دانشجوی دکترای دانشگاه ام‌آی‌تی در رشته‌ی علوم سیاسی است. وی دارای مدرک کارشناسی از دانشگاه دولتی وینونا (۱۹۹۸م) و نیز مدرک کارشناسی ارشد در رشته‌ی مطالعات سیاست بین‌الملل از دانشگاه استنفورد کالیفورنیا (۲۰۰۲م) می‌باشد. آرگو هم‌اکنون عهده‌دار سرپرستی مطالعه‌ای پیرامون مجریان عملیات‌های استشهادی و انتحاری ـ که آنان را «بمب‌های انسانی» می‌نامد ـ است. وی پیش از آغاز دوره‌ی PHD خود به مدت دو سال در سال‌های۲۰۰۳ و ۲۰۰۴ در کرانه‌ی باختری و غزه زندگی کرده و در این مدت خبرنگار آزاد «جورازیلم پست» بوده است. وی پیش از آن هم چندی در رواندا، افریقای جنوبی و زیمباوه به تحقیق می‌پرداخته است. اکنون نیز ساکن کمبریج است و برای تکمیل تحقیقات خود گهگاه به غزه سفر می‌کند. آرگو روش تحقیق‌اش را تلفیقی از روش‌های روان‌شناسی اجتماعی و علوم حسی می‌داند و دلیل انتخاب این رشته برای تحصیل در دانشگاه را نگرانی‌اش درباره‌ی جهان کنونی عنوان می‌کند. زیرا معتقد است دولت‌های جهان به خصوص دولت ایالات متحده تنها در حوزه‌ی منافع خود می‌اندیشند و این میان انسان‌ها و گروه‌های انسانی کنار گذاشته شده‌اند. به اعتقاد او تنها راه مطالعه‌ی مسایل بین‌الملل روش‌های علمی است.
نیکول آرگو از ترجمه و چاپ مقاله‌اش در «هابیل» استقبال کرد و البته از نوشتن یادداشت اختصاصی، به دلیل عدم شناخت مخاطبان نشریه سر باز زد. در مقابل از تمایل بسیارش برای سفر به ایران برای‌مان نوشت و این‌که «می‌خواهم با مردم شما درباره‌ی جنگ‌تان حرف بزنم». مقاله‌ی «بمب‌های انسانی: نگاهی دوباره به رابطه‌ی مذهب و ترور» در آوریل ۲۰۰۶ میلادی منتشر شده است. روشن است که ما در بسیاری موارد با تحلیل‌ها و نظرات نویسنده‌ی مقاله تفاوت‌نظر داریم. اما این مقاله می‌تواند بیان‌گر روایتی از یک جوان محقق غربی درباره‌ی مفهوم «شهادت» باشد. روایتی که البته روایت رایجی در آن‌سوی آب‌ها است و بنابراین واجد اهمیت و تأمل بسیار است.

گزیده‌ها:

    • اساساً مبارزین و بمب‌اندازها به وسیله‌ی قیود اجتماعی تحریک می‌شوند و حتا هنگامی که گروه‌های جهادی، قرآن و سنت را برای شکل‌دادن به مبارزه‌ی خود برمی‌گزینند، توجیه آن‌ها برای خشونت اصولاً غیردینی، دنیوی و ناشی از نارضایتی است.
    • حمله‌کنندگان انتحاری از افراد جانی، بی‌سواد و یا فقیر نیستند. بلکه عمدتاً از عوام و تحصیل‌کردگان طبقه‌ی متوسط‌اند. آن‌ها دارای علایم جامعه‌ستیزی یا افسردگی نیستند و به نظر نمی‌رسد که بیش از دیگر هم‌نوعان‌شان رنج کشیده باشند.
    • پس از ۱۱ سپتامبر این باور که ترور با افراط‌گرایی مذهبی پیوند خورده تقریباً به باوری قطعی تبدیل شده است.
    • در حال حاضر از ۳۵ سازمانی که ترورهای انتحاری را انجام می‌دهند، ۳۱ سازمان اسلامی‌اند. ولی ۵ سال پیش اکثریت حملات به وسیله‌ی سازمان‌های سکولار انجام می‌شد، نه سازمان‌های دینی. بر این اساس باید گفت روابط ترور/ مذهب در طول زمان تغییر کرده است.
    • به نظر می‌رسد که اکثر مسلمانان از جمله استشهادیون، جهاد دفاعی را در برابر بی‌عدالتی‌های خشن اجتماعی تأیید می‌کنند.
    • رسیدن به مفهوم اسلامی جهاد که گستره‌ی مفهومی وسیعی از جهاد خرد/ کلان، جمعی/ فردی، تهاجمی/ دفاعی و یا جهاد اخلاقی را شامل می‌شود، کار بسیار پیچیده‌ای است. اما طرفه آن‌که بسیاری افرادی که امروزه به جهاد می‌پیوندند هم چندان درگیر این مباحث نشده‌اند. آن‌ها متفکرین مذهبی نیستند و جهاد هم اصولاً تنها بر اساس مسایل هیجانی دفاع برای آن‌ها جاذبه دارد.
    • در زبان عربی شهادت دو معنا دارد. غربی‌ها آن را تنها در معنای تهاجمی‌اش درک می‌کنند: آن‌هایی که جان خود را غالباً در جهاد مقابل ما فدا می‌کنند، یعنی استشهادیون. اما در معنای اصلی این مفهوم ناظر به کسانی است که به دست دشمن کشته می‌شوند، یعنی شهدا. کسانی‌که غالب آن‌ها کشته‌های غیرنظامی هستند. تمایز بین این دو مفهوم دارای اهمیت بسیار است.
    • اعتقادات مذهبی به راحتی نمی‌توانند افراد را در یک قالب درآورند. آن‌ها مانند مجموعه عقایدی که هماره موجودند می‌باشند و نیاز به یک عامل برانگیزاننده دارند. گویا در قفسه‌های یک سوپرمارکت در انتظار کسی‌اند که بیاید و آن‌ها را برای خودش بردارد.

برچسب‌ها: , , , ,

FacebookTwitterGoogle+TelegramWhatsAppLineYahoo MessengerLinkedInPinterestTumblr

مطالب مرتبط

  1. فرید می‌گه:

    چرا در امریکا ، کشور ازادی بیان اینطور نظرات کمتر و یا اصلا پخش نمی شود؟
    ازادی بیان انها تقلبی و دروغین نیست؟

نظر شما
نام :

ایمیل :

از درج کامنت های توهین آمیز معذوریم
متن کامنت :
 


میدان نیوز
میدان نیوز
حوزه و روحانیت
حوزه و روحانیت
جوان انقلابی
جوان انقلابی
انقلابی شدن
انقلابی شدن
اصفهان شرق
اصفهان شرق
تبلیغات
تبلیغات
گفتمان نیوز
گفتمان نیوز
وعده صادق
وعده صادق