سه شنبه ۰۴ آبان ۱۴۰۰
اخبار اصفهان
سرتیتر اخبار
چاپ خبر
۱۵:۵۶ - ۱۴۰۰/۰۶/۰۷

ریشه یابی اومانیسم/

عصیان بشر و رجعت به پاگانیسم یونان

یک بررسی تاریخی روشن می‌کند که مغرب‌زمین، از آغاز، همان زمان که آن را «اوقات اساطیر» می‌گویند –دیوانه‌وار– در حال جنگِ با خداست. اگر به همان قرن چهاردهم بازگردیم، می‌بینیم که یونانی‌مأبی چنان در اروپا بالا گرفته بود که حتی علم و هنر اروپا محتاج آموختن زبان یونانی شده بود... و این ریشه ای برای گسترش اومانیسم بود

ندای اصفهان- محمدمهدی حاجعلی(مستندساز و پژوهشگر سینما)

چکیده: غروب قرون‌وسطی سرآمد و اومانیست‌ها – که برخی بر این باورند برخی از آنها از اربابان و کشیش‌های کلیساها بودند – آن زمان که شیفته و واله متون یونانی شدند در اقدامی عجیب و البته قابل‌بررسی دست به ترجمه متون ادبیات باستانی یونان زدند. تحولی بنیادین و البته نفسانی بر پایه چندگانه‌پرستی یونانی با این اقدام رقم خورد که باید گفت چنین دگرگونی شگرفی در غرب – اگر نگوییم بی‌سابقه – کم‌سابقه بوده است. پذیرش آیین مسیحیت را، آن‌هم پس از سال‌ها تحمل رنج و شکنجه، می‌توان به‌عنوان تحولی بزرگ نام برد؛ اما رنسانس از جنس دیگری است که نه‌تنها غرب که تمام جهان را متحول ساخت.
در این‌بین، دین و دین‌مداری نه‌تنها مهجور ماند، بلکه به‌عنوان عامل اصلی عقب‌افتادگی و عدم ترقی غرب در آن هزار سال معرفی شد؛ سهل‌اندیشی است اگر کسی بار تمام ناکامی‌ها و کاستی‌ها در جامعه غرب را تا آن زمان، به گردن گفتمان دین‌باوری بیندازد؛ حال آنکه همین دین – ولو از نوع انحرافی‌اش – مانعی عمده در برابر مشکلات اجتماعی اروپا بود.

مقدمه

در رابطه با دوران قرون‌وسطی[۲] و جنبش رنسانس و نوع مواجهه با دوران مدرن مسائل بسیاری می‌توان طرح کرد و بررسی موشکافانه حاکمیت کلیساها، چرایی انحطاط و سقوط امپراتوری رم، به انزوا رفتن کلیساها، حتی چرایی وقوع پروتستانتیسم[۳]، واکاوی حرکت اومانیست‌ها و خیلی از عناوین دیگر را می‌شود در ارتباط با آن پی‌گرفت؛ اما هم‌راستا با عنوان این نوشتار قصد داریم تنها رابطه بشر با دین و دیانت (به طور مطلق) را مشخص کنیم و نیز در ادامه ریشه عصیان زمینی غرب علیه آسمان را بهتر بفهمیم.
گفتنی است که در این قلم‌فرسایی قصد نداریم از قرون وسطی و هر آنچه در این دورانِ پر التهاب رخ داده جانبداری کنیم و خود را سپر بلای افراط و تفریط‌ عاملان، حاکمان و عالمانِ دینیِ غرب در قرون وسطی نماییم؛ بلکه می‌خواهیم ابتدا با تمرکز بر گُذارِ غرب (از دوره دین‌محوری منحرف‌شده به عصرِ عصیانگری انسان) این نکته را متذکر شویم که تاریخ غرب یک بازه زمانی بهم پیوسته است که از «ماقبل تاریخ» آغاز می‌شود و می‌توان آن را تا بی‌نهایت ادامه و مورد بررسی قرار داد؛
ما نمی‌توانیم تاریخ هزار ساله «قرون وسطی» را از دل تاریخ غرب به یک‌باره جدا کنیم و آن را صرفاً انحرافی ناخواسته توسط عده‌ای ظاهرالصّلاحِ ذی‌نفعِ فرصت‌طلب، یعنی اُسقفان و پاپ و طرفداران دین بدانیم؛ چنین تصویری اشتباه و ناصواب است. این برهه نیز بخشی از همان تاریخ است، مقدمه‌ای است برای ادامه تاریخ غرب (غرب مدرن) و مؤخره‌ای برای قبل از آن، به شکل پیوسته، که بررسی همه‌جانبه ما را به نتیجه‌ای مطلوب می‌رساند. از طرفی نیز این نوشتار بر آن است تا مقاطعی از تاریخ هنر غرب را از ابتدای وقوع جنبشِ رنسانس، هر چند کوتاه و مختصر، واکاوی کند؛ آن هنگام که انسان غربی با نشستن بر اریکه غرور خودبنیادِ خود تلاش می‌کرد نگرشِ دیگرگونه‌ای را از این عالم و مواجهه با آن عرضه کند.

تاریخ و ماقبل تاریخ

«تاریخ» آن زمان آغاز می‌شود که بتوان از گذشته بشر شواهد و مستنداتی عینی، اعم از اشیاء و بناهای تاریخی، حکاکی‌ها و هر آنچه نشان از فعلیت بشر داشته باشد، به عنوان سند مطرح کرد و آن را به اثبات رساند و در حالت ایده‌آل بتوان آن‌ها را داخل موزه‌ها در معرض نمایش قرار داد. اگر بخواهیم به توضیحی مختصر در باب موزه‌داری بسنده کنیم، باید گفت که فرهنگ موزه‌داری در مشرق‌زمین نیز متاثر از غرب است که تنها یک نمایش تمدنی به حساب می‌آید. اگر بخواهیم خوب و بدش را ببینیم، آشنایی با گذشتگان، ظاهر و شیوه زیست آنان، تا حدودی حاصل می‌شود؛ اما بحث بر سر محدود کردن همه شناخت ما از بشر گذشته تنها از این طریق، خود بدان معنی است که اصراری برای عینی کردن مفاهیم و شناختِ ما از گذشته وجود دارد. حال آنکه تا این حد عینی کردن تاریخ و عاری ساختن آن از تحلیلِ روابط و معنا و نیز معادل کردن گذشته بشر – به عنوان پشتوانه فکری و تمدنی او – با شیء و ماده خود معنادار است و جا دارد آن را تحلیل کنیم؛
برای مثال برداشت و فهم جهان از حضرت نوح (ع) به یافته‌ها و بقایای کشتی ایشان و محل فرود آن در آرارات یا جاهای دیگر اگر محدود شود، فرآیند عینی کردن مفاهیم را – که در مغرب زمین مرسوم است – طی کرده است؛ حال آنکه ارتباط یافته‌های آرارات با کشتی جناب نوح (ع) اثبات نشده و تنها راه دریافت و شناخت این مسائل این نیست! در باب تقسیم‌بندی ادوار تاریخ بشر نیز وضع به همین صورت است [تاریخ هنر]؛ براساس منابع تاریخی که در این‌سو نیز ترجمه می‌شود و در دسترس قرار می‌گیرد، اعصار و ادوار زیست بشر بر اساس تکنولوژی روز بشر تقسیم می‌شود؛ عصر مس، عصر سنگ، عصر مفرغ و آهن. در چنین نگاهی به تاریخ که مبتنی بر تکامل ابزار است، نه خود انسان که دستاوردهای او مورد بررسی قرار می‌گیرد و تنها بر اساس دستاوردهای عینی و مادی اوست که مورد شناسایی قرار می‌گیرد.
معمولاً ابتدای تاریخ بشر را اختراع خط می‌دانند و از این ابداع به بعد است که روایتگری سرگذشت بشر آغاز می‌گردد؛ و این به عبارتی یعنی همانا ضابط و حافظِ آن مستندات عینی-تاریخی، خط است. تا اینجا حدودی از تاریخ و به نوعی نحوه‌ی برقراری ارتباط با آن را دریافتیم؛ حال لازم است به توصیف ماقبل تاریخ[۴] بپردازیم. این دوره را که همچون فضایی مه‌آلود روایت می‌شود «دوران اسطوره‌ها» می‌نامند؛ دوران مبهم و نامعینی که در آن مناسبات عالم به شکل دیگری در جریان بوده و منطقی فرابشری، اساس آن را تشکیل می‌داده است. آن دوران ماقبلِ زمان را در زمره جهان اسطوره‌ها می‌آورند که به اعتقاد برخی برای فهم فلسفه وجودی این جهانِ دست‌نیافتنی، باید اوهام و آمال بشرِ کمالگرا یا به تعبیری دیگر، انسانِ پر عیب و نقص را واکاوی کرد تا شاید بتوان علت خلق اسطوره‌ها در ذهن و زبان مردمان گذشته را تا حدودی دریافت.
یک ادعا بیان می‌کند بشری که بر نداشته‌ها و نواقص وجود خود آگاه بوده و در مسیر تحقق باور‌ها و آرزوهای خود ناتوان، دست به داستان‌سرایی و قصه‌پردازی زده است و کمال مورد انتظار خود را در قالب افسانه‌ها و اسطوره‌ها ریخته است؛ هر فرهنگی نیز با نقص و کمبودی مختص به خود، دست به خلق واهیِ اسطوره‌های سرزمینی خود می‌زد تا به فراخور احوالاتش، از طریق اسطوره‌ها، به عنوان جبران‌کننده آن کاستی‌ها، به آرامش دست یابد. این‌طور نیست که نشود و نخواهیم این تحلیل را بپذیریم؛ چه‌‌بسا قابل اعتنا باشد و بتوان فرهنگ اسطوره‌های ملل را همچون آیینه‌ای تمام‌نما از افکار، فرهنگ، ادب و اخلاق و اعتقاد هر ملتی دانست که با بررسی موشکافانه و تحلیل موقعیت و روابط اسطوره‌های هر ملت به نتایج اساسی و ریشه‌دار درباره ملل رسید، اما آنچه در قرن حاضر به عنوان شواهدی قابل تأمل خودنمایی می‌کند و ما را بر آن می‌دارد تا برای تکمیل و ترمیمِ تحلیل فوق به تکاپو بیفتیم، اثر ویژه «ماقبل تاریخ» بر «تاریخ» است.
شرح مُطول این بحث در این مقال نمی‌گنجد اما توضیح مختصر همین بس ‌که وقتی به بناهای دوران باستان یونان و رم و معابد آن می‌نگریم، امر پرستش در میان است و شاهد توتم‌های[۵] عظیم‌الجثه در معابدشان هستیم. در اینجاست که متوجه مسئله‌ای ورای معماری و هنر و آثار تاریخی – باستانی می‌شویم. این عجزِ در برابر سنگ و صنم نشان می‌دهد در پس این آثار و باقی‌مانده‌های باستانی، به دور از آنکه تنها اوهام و آمال مردمان باشد، اعتقادی – البته از سر ترس – در جان انسان آن سامان وجود داشته است.
با نظر به داستان‌های اساطیری که زمان وقوع آن‌ها را ماقبل تاریخ می‌دانند، نمی‌توان مرز میان دو زمان «ماقبل تاریخ» و «تاریخ» [خاصه در فرهنگ غرب] را به درستی مشخص کرد. در ماجرای نبرد تروا – که نقل‌های بسیاری از آن در منابع اسطوره‌ای یونان آورده‌اند – و پس از شکستی که با حیله و خدعه توسط یونانیان بر مردم تروآ تحمیل شد و پراکندگی شاهزادگان تروایی، هر کدام به نقطه‌ای از عالم، گویند: یکی از شاهزادگان تروایی بنام پاریس[۶] به سرزمینی وارد شد و سبب تأسیس شهر پاریس شد که اکنون نیز به همین نام مشهور است. درباره شهر رم نیز نظری مشابه آن وجود دارد؛ رِموس[۷] و رُمولوس[۸]، کودکان و نوادگانی تروایی بودند که آنان را بانیان شهر رم می‌دانند. این دو کودک از ماده گرگی (گرگ کاپیتول[۹]) شیر می‌خوردند؛ تا اینکه بالغ می‌شوند و سرزمینی که در آن رشد کرده‌اند بنامی مشتق و مشترک از نام آنان شهرت می‌یابد؛ شهری که اینک نیز آن را با نام رم می‌شناسیم.
بین این دو برادر اختلافی می‌افتد، رموس به دست برادر دیگر رمولوس کشته می‌شود و رمولوس پادشاه رم می‌شود. با نقلی مشابه انگلستان نیز به دست یک تروایی دیگر تأسیس می‌شود؛ «هر یک از ایالت‌های کوچک یا دولتشهر‌های یونان، یک خاندان شاهی مخصوص خود داشت و هر خاندان شاهی دوست داشت خود را از تبار یکی از جاودانان بداند. عیناً شبیه آنچه در انگلستان یک‌هزار سال پیش رواج داشت: الفرد کبیر [Alfred the Great] خود را نواده اودین [Odin] می‌دانست. (در نظر ساکسون‌ها [Saxons] و دانمارکی‌ها [Danes] اودین مقام و موقعیتی شبیه زئوس یونانی داشت؛ و اگر نویسندگان قرون وسطی درست گفته باشند خاندان سلاطین انگلیس تا برسد به خود ملکه حاضر، به راستی می‌توانند خود را از طرفی به اودین و طرف دیگر به آنتِنور [Antenor]، پیرِ تروآ، مشاور و عموزاده پریام تروایی [پادشاه تروآ]، منسوب بدانند).»[۱۰]
این داستان‌های منقول که واقعیت و تخیلش در هم‌آمیخته است، یک پای آن در اسطوره و پای دیگرش در واقعیت است، چگونه توجیه می‌شوند؟ چه اصراری بر این است که تاریخ غرب به عالم اسطوره‌ها گره بخورد؟ می‌بینیم که در مغرب‌زمین رابطه تنگاتنگ و بدون مرزی میان «تاریخ» و «ماقبل تاریخ» وجود دارد؛ وقتی نسبت به این رابطه عمیق می‌شویم، در خواهیم یافت که این آمیختگی تنها بر مدار تخیل نمی‌گردد و ریشه در واقعیتی دارد که برای تاریخ غرب،  پشتوانه و افتخاری قابل اعتناست. فرهنگ و هنر، تاریخ و فلسفه و دیگر علوم غرب، از ترمینولوژی تا محتوا و اصول، همه و همه وامدار یونان هستند.
این سفر دور و دراز به ماقبل تاریخ، به عنوان مقدمه و تمهیدی برای ورود به بحث صورت گرفت تا ابتدائاً از آن گذشته رمزآلود شناختی حاصل شود و نهایتاً شرح و نظری بر ایام گُذار قرون وسطی به دوره مدرن و آغاز نهضت رنسانس مطرح شود.

جنبش رنسانس؛ چرا و چگونه؟!

یک اتفاق‌نظر و اجماع تاریخی، در قرنی پر التهاب که کلیدواژه «عصیان» آن را پیش می‌برد، سبب شد تا تفکری جدید و البته مخاطره‌‌آمیز شبیه به اژدهایی خونخوار از دل اروپا سربرآورد؛ انسان، در ابتدای این اقدامِ مخالف فطرت، با پشت کردن به قرون وسطی که به‌مثابه روحِ دینداریِ غرب به شمار می‌رفت، تلاش می‌کرد خود را در مناسبات این عالم پیش بیندازد و به زعم خود محورِ تمام تحولات و تصمیمات جاری عالم باشد؛ البته باید اشاره کرد که مخاطبان آشنا با علوم انسانی و مسلّط به آن، به طور حتم می‌دانند که برای درک و انتقال بهتر این معنا، بهتر آن است که در این نوشتار بجای واژه انسان، «نفسانیت انسان» را نشاند؛ این نفسانیتِ تاریخیِ خودمختار که طَمعِ سیطره بر عالمِ وجود را در خود می‌پروراند، نهایتاً در مغرب‌زمین به پوچی، یأس و رخوت انجامید؛ که می‌توان تیرگی و تلخی آن ناکامی را در فرهنگ و سیر تاریخی آن سامان مشاهده کرد.
این انسانِ پشت‌کرده به دین، وقتی یگانه پشتوانه خود یعنی همان دین و معنویت را به ورطه نابودی کشانده بود، یکه‌وتنها چه باید می‌کرد؟! انسانِ تیره‌اندیشِ قرون چهارده و پانزده، از آنجاکه دیگر هیچ قیدی را برنمی‌تافت، در پی آن بود تا نارسایی‌ها و ناداشته‌هایش را تماماً به گردن دین بیندازد. در این دوران به جای سرزنش کردن انحراف و بدرفتاری مسئولان کلیساها، به طور مطلق دین انکار شد و معنویات و وحی و موعظه عامل عقب‌ماندگی و تیره‌بختی مردم اروپا تلقی شد.
تفکرِ انسان‌محوری و نفس‌پرستی (اومانیسم) چگونه می‌توانست «دین» را ولو از نوع انحرافیِ قرون وسطایی‌‌اش تحمل کند؟ دین که مجموعه‌ای است از قیود و دستورات سلبی و ایجابی به همراه اخلاقیاتی که جایگاه فرد را در جامعه مشخص می‌کند، برای نفسانیت حیوانی و عنان‌گسیخته بشر هرگز مفرّی باقی نمی‌گذارد؛ برای حاکمیت انسان بر انسان – که در حقیقت حاکمیت نفس اوست – گریزی نیست مگر برچیدنِ دین و معنویات و بریدن رابطه انسان با آسمان! باید دین و دیانت را بی‌ملاحظه کنار زد تا امکان تحرک و جولان برای نفس اماره بشر فراهم آید. رنسانس ابتدایِ چنین جولانگاهی است که می‌رفت تا بشر را بار دیگر به شرک و چندگانه‌پرستیِ[11] دوران باستان یونان و رم بازگرداند. مخالفت با دین، نه یک حرکت ابتدئاً جمعی و اجتماعی که نخستین بار با تحریک اومانیست‌ها بر فکر و فرهنگ و هنر اثر گذاشت و از فلورانسِ ایتالیا آغاز شد. نهضتی که بیش‌ از دو قرن رفته‌رفته در اروپا فراگیر شد و این اتفاق مهم در عالم غرب، جنبش رنسانس[12]، به معنای نوزایی لقب گرفت.
رنسانس را بیشتر جنبش و تحولی بوجود آمده در سده پانزده میلادی در حدود سال‌های سقوط قسطنطنیه یا امپراطوری رم شرقی می‌دانند. دکتر زرشناس اما ضمن اشاره به انحطاط غرب از قرن دوازدهم میلادی، آغاز عصر مدرنیته و رنسانس را دهه‌‌های پایانی سده چهارده بر‌می‌شمارند: «پس از انحطاط غرب قرون وسطی که از نیمۀ قرن دوازدهم آغاز گردید، حال و هوای کلی اروپا به ویژه در ایتالیا دگرگون شد. به‌گونه‌ای که از از دهه‌های پایانی قرن چهاردهم [سال ۱۳۷۴ و مرگ پترارک[13]] و یا به اعتقاد برخی مورخان از زمان به سلطنت رسیدن هنری هفتم و خاندان «تئودور» در انگلیس [۱۴۸۵] را می‌توان آغاز عالم و عهد تازه‌ای دانست که آن را عالم مدرن یا مدرنیته و یا غرب مدرن می‌نامند. [اقوال و نظرات دیگری هم در این زمینه مطرح گردیده است که پرداختن بدان‌ها کار این رساله نیست] علی‌ای‌حال به اعتقاد ما از دهه‌های پایانی قرن چهاردهم میلادی، طلیعۀ عصر مدرن یعنی رنسانس ظاهر گردیده است.»[14]
به هر ترتیب، پس از قرون وسطی، اومانیست‌ها دین را به ‌کلی کنار زدند و نه‌تنها دین‌گریز که دین‌ستیز شدند. ساده‌لوحانه است اگر فساد اخلاقی و مالی کلیسا، اشرافیت و تبعیض، بدرفتاری متدیّنین، دامن‌زدن به جنگ‌های بی‌منطق و خونین توسط پاپ و مواردی از این دست را تنها دلایل مخالفت با دین در اروپا بدانیم؛ نظری به تاریخ روشن می‌سازد که انسان غربی هر آینه در پی بهانه و امکانی برای فرار از اوامر و نواهی الهی بوده و تا امروز بر این خطای خود اصرار می‌ورزد. تاریخ نشان می‌دهد که اگر فساد و افراط دوره‌های ماقبل رنسانس هم نبود، از آنجاکه بشرِ غربی عنانِ نفس را به دست شَهَوات سپرده بود، بهانه برای تغییر رویه و مخالفت با دین و شریعت کم نداشت و در یک کلام، برای ایستادگی در برابر آسمان، میل و رغبت زایدالوصفی داشته و همچنان نیز دارد. این رفتار و طرز تفکر ضددین را می‌توان در تمام دوره‌های بعد از رنسانس به وضوح دید.
ایستادن در برابر تفکر دینی – شاید آن وجهاش که به افراط‌های مسئولان کلیساها باز می‌گردد – نخستین‌بار به جریان پروتستانتیسم[15] و حرکت مُتهوّرانه مارتین لوتر و پیروانش باز می‌گردد. اگرچه افراط پیروان و اطرافیان لوتر مسیر اعتراض‌های او را به سویی دیگر برد تا جایی که آن تندروی‌ها مورد اعتراض شخص لوتر هم واقع شد، اما با این حال جرقه‌های مقابله با دین‌مداریِ پیش از رنسانس از نهضت پروتستانتیسم به پا خواست. پس از رنسانس نیز، حذف کلیّت و مطلق تفکر دینی در دستور کار قرار گرفت. «مورخان مدرنیست پس از رنسانس و به ویژه در عصر روشنگری و نیز افرادی چون ژان میشله[16] و یاکوب بورکهارت[17] بسیار کوشیده‌اند تا دوره تاریخی موسوم به قرون وسطی در غرب را اولاً دوران غلبه تمدن دینی و حاکمیت اندیشه‌های دینی و ثانیاً دوران خشونت تمام‌عیار و استبداد فراگیر و تاریک‌اندیشی و جهل جلوه دهند.
در واقع مورخان مدرنیست به ویژه در عصر روشنگری و پس از آن، با دینی دانستن قرون وسطی و سپس ارائه چهره‌ای ظالمانه و جاهلانه از آن قصد دارند تا دین و اقتدار نظام‌های دینی را مترادف با جهالت و ظلم و خشونت بنمایانند و بدین‌سان برای سکولاریسم عصر مدرن، مشروعیت و اعتبار ایجاد نمایند.»[18]
در همین متن هم پیداست اما در ادامه دکتر زرشناس، دینی دانستن دوران قرون وسطی را به کلی رد می‌کنند: «… قرون وسطی به هیچ روی روزگار غلبه و حاکمیت تفکر دینی یا نظام حکومت دینی [از نوع مسیحی یا غیر آن] نبوده است.»[19] و آن را آمیخته با تفکر منحط یونانی توصیف می‌کنند؛ البته آنچه نباید از آن غافل شد و این نوشتار بیان آن را رسالت خود می‌داند این است که خواه ناخواه دوره تاریخی قرون وسطی – به‌ویژه در هنرِ داستان‌نویسی (رمان) و آنچه سینما از آن دوره نشان می‌دهد – به مثابه روح دینداری شناخته می‌شود و هدف از حمله به قرون وسطی و طرد آن و استخفاف تفکر اسکولاستیکی[20]، همانا حمله به دین و دین‌مداری است، بی‌آنکه فرقی بین مذاهب و فرقه‌ها قائل شوند. این دوران در تفکر و ادبیات رایج شبه‌روشنفکریِ خارجی و داخلی، دوران ظلمانی و تاریکی است که همه تیره‌اندیشی‌ها بدان بازمی‌گردد.
آنان مدعی‌اند که این دوره باعث پس‌رفت و عقب‌افتادگی غرب بوده و حالا هر کس، در هر کجا دین‌باور شد – از هر نوعش – و زیست دین‌مداری را تجویز و ترویج کرد، تنگ‌نظر است و مانع ترقی خواهد شد. اینجا لازم است متذکر شویم که تقدّم بر تثبیت گفتمان دینی است؛ یعنی فارغ از آنکه بر چه دین و آیینی تأکید داشته باشیم، ابتدا لازم و ضروری است در عرصه هنر «اصلِ دین‌باوری» را یادآور شویم. گفتمان غالب هنرِ امروزِ جهان که طی سالیان (از رنسانس به این‌سو) حاصل آمده است، در مقابل مسیحیت قرار ندارد، بلکه به زعم آنان، دین در هر نوع  آن،  راهی به عرصه هنر ندارد(!) و ابراز عقیده و ایدئولوژی، هنر را نازل می‌کند؛ حال آنکه اگر عابدان معبد آکروپل[21] یونان و بندگانِ خالص این دین جدید ابراز وجود و عقیده‌ای داشته باشند، شکوه‌ای نخواهد بود؛ چراکه صدر تا ذیل آن عقیده بر شریعت نفس است. اینجا دیگر هنر نازل نمی‌شود و این البته مغالطه‌ای شبه‌روشنفکرانه و مذموم است که سال‌های درازی است به هدف اجابت تمایلات نفسانی بیان می‌شود. پس از این، مواجهه خارج از ادیان و استیلا بر گفتمان غیردینی است که می‌توان و باید در جهت استحقاقِ آیینِ حق و برتر، در عالم هنر برآمد.
اگر جان‌مایه دوران رنسانس و بعدتر حتی دوران انقلاب صنعتی و عصر روشنگری را خلاف و علیه دین برمی‌شماریم، بی‌دلیل نیست. اولین دلیل آن، مقابله اومانیست‌های تجدیدنظرطلب با کلیّتی به نام حاکمیت کلیساها و هر آنچه منسوب به دین است بود و در اصلی‌ترین و اساسی‌ترین استدلال، باید به عقبگرد تاریخی دنیای غرب اشاره داشت؛ یعنی رجعت به پاگانیسم یونان.

یونان؛ جایگزینی برای ایمان

ماجرای این رجعت از آنجایی آغاز می‌شود که انسان اروپایی، پشتوانه‌ی خود را که نزدیک به ده قرن بود پَس زد و به کلی آن را نادیده گرفت. در حقیقت بخشی از تاریخ و اعتبار سرزمینی و اعتقادی خود را – که منسوب به قرون وسطی و حاکمیت کلیساها بود – منکر شد یا به عبارتی دقیق‌تر، از آن برائت جست. چنانکه گفته شد، تأثیرگذارانِ عرصه علم و هنرِ آن دوران، دین را متهمِ ردیف اول معرفی کردند و بر آن پنهانی و آشکارا تاختند. آنها قصد داشتند تا این‌بار برنامه زندگی بشر را به دست خودِ او بسپارند؛ اما در این بین آنچه دانستن آن مهم می‌‌نماید این است که: این انسانِ از دین گریخته، پس از اینکه گذشته خود را پس زد، چگونه و با کدام پشتوانه علمی و اعتقادی می‌توانست پیش برود؟ چگونه و به چه اعتبار می‌توانست آن پیشرفت و ترقی مدنظرش را رقم بزند؟ چطور می‌توانست اثر هنری بیافریند؟ حال آنکه این غرب پر ماجرا، بزرگ‌ترین پشتوانه فکری – اعتقادی خود را منکر شده بود! او دیگر به چه چیز می‌توانست رجوع کند؟ ذهن و زبان و روحِ غرب، برای زیست، اندیشه و علی‌الخصوص هنر، سخت نیازمند مرجع و منبع بود. از آن گذشته هویتِ هنر ایتالیا، فرانسه، انگلیس، آلمان و دیگر نقاط اروپا چه جایگزینی می‌توانست داشته باشد؟ و مرجعیت کدام انگاره را می‌توانست برگزیند تا تأثیرگذار و مُبدع باشد؟!
تا پیش از این، همه‌ی نگاه‌ها – به عنوان یک مرجع – به سمت کلیسا بود. با از سکه افتادن این نهاد فعّال، متفکران، هنرمندان و صاحب‌نظران باید پشتوانه‌ای محکم و قابل اتکا پیدا می‌کردند تا توان طرح تأملات و عقاید جدید خود را داشته باشند. اینجا بود که پس از آن برائتِ تاریخی، توجه انسان آن روزگار به دنیای ماقبل تاریخِ اساطیر معطوف شد. این دوران به عنوان آیینی احیا شده، دیگر بار، فرهنگ اساطیر و افسانه‌ها را جلودار جریان فکری و هنری مغرب زمین کرد. این آیین و شریعتِ جدید، این بار نه از طریق کتابی آسمانی، که به‌واسطه ترجمه آثار مکتوب یونان و روم، همگان را پنهانی یا آشکارا به جن پرستی – آن هم از نوع تازه‌اش یعنی بت‌پرستیِ مدرن – دعوت می‌کرد.
آثار ادبی یونان و روم به شکلی همه‌گیر در سرزمین اروپا ترجمه می‌شد و در اختیار علاقه‌مندان شعر و ادبیات قرار می‌گرفت. همیشه «نهضت ترجمه» تاثیر مخربی بر فرهنگ داشته و دارد، برای تحولی بنیادین، اروپا نیز در این راستا تن به این نهضت و تغییر داد. «نویسندگان و شاعران و رساله‌نویسان و نسخه‌نویسان و همه آنهایی که به نحوی در یکی از وجوه ادبی و یا تئوریک جنبش اومانیسم فعال بوده‌اند، به یک اعتبار اولین نمایندگان فرهنگی عالم مدرن و مبلغان و مروّجان و ره‌آموزان مدرنیته بوده‌اند. اگر چه اومانیست‌ها در چند شهر مختلف ایتالیا حضور و فعالیت داشته‌اند اما فلورانس را باید کانون اصلی فرهنگی جنبش اومانیسم (در هر دو وجه ادبی و تئوریک آن[22]) دانست. جنبش اومانیستی در وجه ادبی خود عمدتاً متمرکز بر احیاء و بازنویسی و تقلید و تفسیر آثار مختلف یونان و لاتین باستان بود. اومانیست‌ها با جستجوی متون ادبی و لاتین باستانی می‌کوشیدند تا این نسخه‌های اصلی و مهجور را از طریق رونویسی (و بعدها از طریق چاپ) تکثیر نمایند و با تکیه بر آن آثار، نوعی آیین نگارش مبتنی بر قواعد یونانی و لاتین کلاسیک استخراج و تدوین نمایند. ادیبان اومانیست با تکیه بر احیاء متون باستانی می‌کوشیدند تا میراث مکتوب به‌جامانده از کلیسای کاتولیک غرب قرون وسطی را به حاشیه رانده و مورد کم‌توجهی قرار دهند.
بسیاری از شاعران و ادیبان اومانیست به فرهنگ شرک یونانی – رومی تعلق خاطر داشتند، اما عمدتاً توجه به آثار ادبی و غیرادبی باستانی و احیاء و تکثیر آنها دستمایه نوعی بازخوانی آثار یونانی – رومی باستان در افق مدرنیته و اومانیسم قرار می‌گرفته است. در واقع ادیبان و شاعران و نویسندگان اومانیست، مطالعه و تفسیر آثار ادبی مکتوب یونانی – رومی را دستمایه نحوه‌ی بازخوانی و بازاندیشی اومانیستی – مدرنیستی قرار می‌دادند. بدینسان در ذیل وجه ادبی جنبش اومانیسم، توجه و بازخوانی و تفسیر آثار مکتوب یونان و لاتین باستان محملی برای ترویج مدرنیته و فرهنگ و ادب اومانیستی گردید.»[23]
اروپا آگاهانه و با تدبیر به سمت استحاله فکری و فرهنگی کشانده شد، به طوری که این آثار ادبی، انجیل و هنرمندان، پیامبرانش شدند. با وجود این، هرگز «خدا»پرستی از بین نرفت، بلکه از نوع یونانی‌اش سربرآورد و پاگانیسم یا چندگانه‌پرستی در سایه نفس‌پرستی بشر، جایگزین دینِ کلیساها شد.
پر واضح است که آدمی هرگز نمی‌تواند دین را (به معنای مطلق آن) کنار زند؛ اگر خلاف این را هم بپذیریم، هرگز نمی‌توان توجه به نیازهای درونی و اهمیت به فراماده و معنویت را در بشر منکر شد؛ هر چند بشر غربی در طول تاریخِ خود از این تلاش مذبوحانه دست‌بردار نبوده و پاسخِ نیازهای انسان را در ساحت جسمانی انسان و عالم ناسوت، دنبال می‌کرده است. با این همه، قطعاً انسان نمی‌تواند در ناسوت بماند و در ولنگارِ ماده و مواد، در این عالمِ فانی سردرگم باشد.[24]

نتیجه‌گیری

با نظر به این پیشینه رمزآلود، خواهیم دید که رجعت به فرامین و تعالیم غیررحمانی در تاریخ غرب اتفاقی بی‌سابقه‌ نیست؛ با صرفه‌نظر از معدود مقاطع دین‌باوری، آن هم از سوی برخی معتقدین و متدیّنین در غرب، یک بررسی تاریخی روشن می‌کند که مغرب‌زمین، از آغاز، همان زمان که آن را «اوقات اساطیر» می‌گویند – دیوانه‌وار – در حال جنگِ با خداست. اگر به همان قرن چهاردهم بازگردیم، می‌بینیم که یونانی‌مأبی چنان در اروپا بالا گرفته بود که حتی علم و هنر اروپا محتاج زبان یونانی شده بود تا جایی‌که مراکز و مدارسی برای آموزش زبان یونانی فراهم آمد؛ و همان‌طور که پیش‌تر نیز گفته شد هنرمندان و مجسمه‌سازان عملاً جلوداران و راهبران جامعه و رسماً مرجعی شده بودند با جایگاهی معادل اُسقفان و کشیشان قرون وسطی! شرک و الحاد از راه هنر و ادبیات وارد ذهن و زندگی انسان غربی شد و اروپا از رنسانس به بعد با این الحادِ بزک‌شده، به عالم فخر فروخت و هنوز هم بر همان مبنا حرکت می‌کند.

منابع:

  • – زرشناس، شهریار، ۱۳۹۴، دوران رنسانس (از مجموعه کتب صدایی دیگر)، تهران، نشر خبرگزاری تسنیم
  • – زرشناس، شهریار، ۱۳۸۷ (چاپ دوم)، پیش‌ درآمدی بر رویکردها و مکتب‌های ادبی (دفتر اول)، تهران، سازمان انتشارات پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی
  • – گرین، راجر لنسلین، ۱۳۹۳ (چاپ هفتم)، اساطیر یونان، ترجمه عباس آقاجانی، تهران، سروش

پي نوشت:

[۱]. پایان نگارش: ۲/آذرماه/۱۳۹۵؛ با سپاس فراوان از راهنمایی‌های دکتر مجید شاه‌حسینی (بابت تنظیم ساختار اصلی این متن) و همچنین دکتر شهریار زرشناس (به سبب یاری‌رساندن در تکمیل برخی موضوعات بکار رفته در این نوشتار؛ مانند رنسانس و قرون وسطی).
[۲]. Middle Ages
[۳]. Protestantism
[۴]. Older than history
[۵]. این کلمه مأخوذ از زبان قبایل سرخ‌پوست است و این قبائل ابتدائی، حیوانی را همچون نیاکان اولیه یا خدای اختصاصی قبیلۀ خود مورد توجه قرار می‌دهند و آن را توتمِ قبیلۀ خود خوانند. Totem (لغت‌نامه دهخدا، ذیل واژه توتم)
[۶]. Paris
[۷]. Remus
[۸]. Romulus
[۹]. Lupa Capitolina
[۱۰]. گرین، راجر لنسلین، ۱۳۹۳ (چاپ هفتم)، اساطیر یونان، ترجمه عباس آقاجانی، تهران، سروش، ص
[11]. Paganism؛ الحاد و کافرکیشی
[12]. Renaissance
[13]. Francesco Petrarca
[14]. زرشناس، شهریار، ۱۳۸۷ (چاپ دوم)، پیش‌ درآمدی بر رویکردها و مکتب‌های ادبی (دفتر اول)، تهران، سازمان انتشارات پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی، ص ۶۹
[15]. پروتستانتیسم از واژه protest (به معنی اعتراض) گرفته شده است؛ مخالفت و اعتراض علیه اعمال و رفتار اهالی کلیساها در قرن شانزدهم نهضتی را بنام «اصلاحات دینی» رقم زد. این حرکت اعتراضی سبب دوپاره شدن و تضعیف قدرت کلیسا در جامعه اروپا شد. اگر چه معترضان کلیساها متعدد بودند اما مارتین لوتر (Martin Luther) را به دلیل مخالفت‌های جدیدی و جنجالی‌اش، جلودار پروتستانتیسم می‌شمارند. این حرکت تا تبدیل شدن به یک مذهب در آیین مسیحیت پیش رفت، به‌طوری‌که تا زمان حال پیروان خود را دارد.
[16]. Jules Michele
[17]. Carl Jacob Christoph Burckhardt
[18]. زرشناس، شهریار، ۱۳۸۷ (چاپ دوم)، پیش‌ درآمدی بر رویکردها و مکتب‌های ادبی (دفتر اول)، تهران، سازمان انتشارات پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی، ص ۳۷
[19]. همان.
[20]. Scholasticism (فلسفه یا تفکر مَدرَسی): اسکولاها مدارس اروپایی بودند که در آن آموزه‌های فلسفی دوران قرون وسطی را آموزش می‌دادند. اسکولاستیک برگرفته از نام همین مدارس است که اشاره به تفکرات دینی و بستۀ قرون وسطایی دارد. در ادبیات جزم‌اندیشانۀ روشنفکری، اطلاق این تعبیر به هرگونه تفکر دینی است. (برای دریافت توضیحات مفصل به کتاب «درباره غرب سده‌های میانه» (از مجموعۀ کتب صدای دیگر) [ص ۱۵۷-۱۶۳] نوشته دکتر شهریار زرشناس، انتشارات تسنیم مراجعه شود.)
[21]. Acropolis: آکروپل یا آکروپلیس به صورت خاص به معنی بلندشهری در آتن است؛ اما در معنای عام آن بلندشهر، شهر مرتفع یا صخره مقدس و به عبارتی بلندترین نقطۀ شهر (آرمانشهر یونانی) را گویند. از آنجاکه این درخت زیتون (گیاه مقدس) به ارادۀ ایزد زنِ دانایی یعنی آتنا بر بلندی آکروپل روییده شده، آکروپل تقدس یافت و معبد آتنا در آنجا بنا شد.
[22]. جناب زرشناس در کتاب «دوران رنسانس» ذیل جنبش ادبی-فرهنگی اومانیست‌ها، قرن چهاردهم و پانزدهم و بخش کوچکی از قرن شانزدهم را به دو وجه اصلی «ادبی» و «نظری و تئوریک» تقسیم می‌کنند (ص ۸۶).
[23]. زرشناس، شهریار، ۱۳۹۴، دوران رنسانس (از مجموعه کتب صدایی دیگر)، تهران، نشر خبرگزاری تسنیم
[24]. ازاین‌روست که انسان برای یافتن پاسخ به نیازهای خود در پی عالمی دیگر است. به همین دلیل در قرن ۲۱ نسخه‌ای جدید تجویز می‌شود؛ اما نظر به عالمی دیگر مقصود اوست. شاهدیم که این تجویز راهی جز به گمراهی کشاندن بشر در پی نیست؛ توجه به دنیای جنّیان، شیاطین و موجودات عجیب‌وغریب، راه جبران نیاز فرا مادی و معنوی انسان این قرن تلقی و القا می‌شود. می‌بینیم که اگر در دوره باستان توجه به دنیای زیرزمین (هادس) موردنظر بود، این‌بار در قرن حاضر – از پس آن‌همه عقل‌گرایی و خردنمایی غربی- رجعتی به دنیای موجوداتِ فرازمینی چنان موردتوجه واقع می‌شود که تنها باید منتظر اعلام رسمی آن باشیم!

محمدمهدی حاجعلی؛ طلبه حوزه علمیه، پژوهشگر سینما و مستندساز

انتهاي پيام/

برچسب‌ها: , , , , , ,

مطالب مرتبط

نظر شما
نام :

ایمیل :

از درج کامنت های توهین آمیز معذوریم
متن کامنت :
 


پایگاه خبری علیرضا ملک پور: مهارت در کار ضامن اشتغال پایدار
پایگاه خبری علیرضا ملک پور: مهارت در کار ضامن اشتغال پایدار
نوشت ایران؛ نوشت افزار باکیفیت ایرانی اسلامی
نوشت ایران؛ نوشت افزار باکیفیت ایرانی اسلامی
پایگاه خبری رهیافته
پایگاه خبری رهیافته
اصفهان شرق
اصفهان شرق
تبلیغات در مردمی ترین سایت استان اصفهان؛ 09132706715
تبلیغات در مردمی ترین سایت استان اصفهان؛ 09132706715
به توان تشکیلات! (کتاب تقدیرشده منتقدین) 09132706715
به توان تشکیلات! (کتاب تقدیرشده منتقدین) 09132706715