سه شنبه ۰۴ آبان ۱۴۰۰
اخبار اصفهان
سرتیتر اخبار
سرویس: فرهنگ و هنر
چاپ خبر
۱۰:۵۹ - ۱۴۰۰/۰۵/۲۷

تعریف استعاره از دیدگاه ارسطو؛

به بهانه ترجمه سعید هنرمند از کتاب «بوطیقای ارسطو»

ارسطو استعاره را عمل بیگانه‌سازی نام‌ها تعریف می‌کند؛ فرمول‌های آن هم بدین‌گونه است: «جایگزینی از نوع به گونه، یا از گونه به نوع، یا گونه‌ای به گونه دیگر، یا بر پایه مقایسه، که اساس آن نسبت… است».

به گزارش ندای اصفهان، رساله فن شعر ارسطو (=بوطیقا= صناعت= Poetics) از مهم‌ترین میراث فلسفی ادبی یونان می‌باشد، این رساله، اولین کار بازمانده در حوزه نظریه دراماتیک و اولین رساله فلسفی موجود با تمرکز بر سخن‌شناسی و نظریه ادبی است. ارسطو در فن شعر، مفهومی را بررسی می‌کند؛ که از آن تحت عنوان «شعر» یاد می‌کند.

فن شعر برای زمان‌های متمادی در دنیای غرب مفقود بوده و تنها در قرون وسطی و اوایل دورهٔ رنسانس از طریق ترجمهٔ لاتین که از روی نسخهٔ عربی نوشته شده توسط ابن رشد، انجام شده بود در دسترس قرار گرفت. معروف‌ترین کسانی که دست به کار شرح و تلخیص فن شعر زده اند به فارابی و ابن‌سینا است.

رساله «فن شعر» مربوط به اواخر عمر ارسطو است و به همین دلیل علی‌القاعده باید اختلافی اساسی با تعالیم افلاطون داشته باشد. گفته‌اند که شاعران، نخستین قربانیان آرمان‌شهر افلاطون بوده‌اند. او این گروه را به این دلیل که با زندگی فلسفی و عقلانی نسبتی ندارند از مدینه خود طرد کرده‌است. اما میراث دار او، ارسطو، با نپذیرفتن آموزه اساسی حکمت افلاطونی (مثل) میان زیبایی و اخلاق، تمایز نهاد و این هر دو ارزش را دارای جایگاهی جدا در معرفت بشری دانست.

درونمایه

رسالهٔ «فن شعر» دارای بیست و شش بخش کوتاه است. چهار بخش نخست آن به تعریف شعر می‌پردازد و در بارهٔ رابطه میان شعر و تقلید، منشأ و انواع شعر و انواع تقلید بحث می‌کند. بخش پنجم مقدمه‌ای است بر سه موضوع کمدی، تراژدی و حماسه. در بخش‌های شش تا بیست و دو به تعریف تراژدی و مشخصات آن می‌پردازد و مباحثی را در بارهٔ اندازه و یگانگی کردار، کردارهای ساده و پیچیده، دگرگونی و بازشناخت، اقسام باز شناخت، اجزاء تراژدی، ترس و شفقت در تراژدی، اندیشه و گفتار در تراژدی، اجزاء گفتار، تراژدی و عقده گشایی، سیرت اشخاص داستان، و اوصاف گفتار شاعرانه طرح می‌کند.

سه بخش از آخرین بخش‌های رسالهٔ «فن شعر» در بارهٔ حماسه است، و در این سه بخش پس از بررسی ناقص و کوتاهی در بارهٔ شعر حماسی، به بررسی شعر حماسی هومر، به عنوان نمونه می‌پردازد. در آخرین فصل رساله نیز به مقایسه بین تراژدی و حماسه پرداخته، با استدلالی منطقی ثابت می‌کند که تراژدی بر حماسه برتری دارد و از آن عالیتر است. یک فصل از رساله نیز به پاسخ گویی به بعضی از اشکالات منتقدان اختصاص یافته و در آن ارسطو خطاهایی را که در فن شعر ممکن است روی دهد بررسی و تجزیه و تحلیل کرده‌ است.

***

کتاب «بوطیقای ارسطو» (ترجمه متن همراه با کنکاشی در تئوری بوطیقا) توسط نشر چشمه در سال 1398 در 213 صفحه به چاپ رسیده است.

این کتاب جدیدترین و پنجمین ترجمه فارسی از بوطیقای ارسطو است که مترجم سعید هنرمند معتقد است ترجمه های قبلی نارسا است زیرا مترجمان قبلی (مانند عبدالحسین زرینکوب) با تئوری های ادبی مدرن ناآشنا بوده اند و متوجه نظریه ارسطو نشده اند بلکه صرفا به فارسی سازی کلمات پرداخته اند و برای برخی مفاهیم هم معادلی در قالب های ادبی فارسی پیدا نکرده اند.

کتاب ارسطو متنی تخصصی است که فهم آن برای عموم آسان نیست. آنچه در ترجمه آقای هنرمند برجسته می‌نماید، تمرکز بیشتر او بر روی نظریه‌های ادبی ارسطو است که مترجم ضمن گردآوری نظریه‌های این فیلسوف، به بررسی و پژوهش و موشکافی آن‌ها نیز پرداخته است.

– گفتگوی سعید هنرمند با پایگاه اطلاع رسانی فرهنگ امروز پیرامون ترجمه خود از کتاب بوطیقا را (از اینجا) بخوانید.

– میزگرد تفصیلی نقد و بررسی کتاب بوطیقای ارسطو را در پایگاه اطلاع رسانی شهرستان ادب (از اینجا) بخوانید.

در ادامه قسمتی از متن کتاب را با همدیگر می خوانیم.

ص 170- استعاره:

ارسطو استعاره را عمل بیگانه‌سازی نام‌ها تعریف می‌کند؛ فرمول‌های آن هم بدین‌گونه است: «جایگزینی از نوع به گونه، یا از گونه به نوع، یا گونه‌ای به گونه دیگر، یا بر پایه مقایسه، که اساس آن نسبت… است». در قیاس ممکن است رابطه هنگامی به وجود آید که «دومی نسبتی با اولی داشته باشد و چهارمی نسبتی با سومی. ما ممکن است چهارمی را برای دومی بکار گیریم یا دومی را برای چهارمین.» (بوطیقا 21)

این‌ها مثال‌هایی هستند که ارسطو ارائه می‌دهد:

«این‌جا کشتی من دراز کشیده»؛ به‌جای «لنگر» فعل دراز کشیده آمده که استعاره‌ای از یک‌گونه به نوع است.

«اولیس درحقیقت ده‌هزار کار شرافتمندانه انجام داد». «ده هزار»… این‌جا به‌جای واژه‌ی «خیلی» استفاده شده‌است.

«زندگی را با برنز تهی کردن»…، این‌جا «تهی کردن» به‌جای «خدمت کردن» استفاده‌شده… است، و هر دو گونه‌هایی از «از دست رفتن» هستند.

«دوران کهن به زندگی مانند است به رابطه عصر با روز، و می‌توان عصر را دوران کهن روز خواند… و می‌توان دوران کهن را عصر زندگی نامید.»

گونه چهارم را می‌توان در این نما نشان داد:

1- زندگی

2- دوران کهن

3- روز

4-عصر

برای حالت چهارم، ما شاید بتوانیم اصطلاح ویژه‌ای به استعاره بیفزاییم، زیرا اصطلاح جابه جا شده‌ است. ارسطو همچنین اشاره می‌کند که «در برخی حالت‌ها نامی برای قیاس وجود ندارد، اما استعاره را می‌توان به‌همین سان به کار بست.» همچنین «با نامیدن چیزی با اصطلاحی دیگر، نمی‌توان کارکرد آن را انکار کرد- برای نمونه، سپر را نه پیمانه خدا (پیمانه ارس)، بلکه پیمانه بی شراب نامیدن.» (بوطیقا 21)

درست است که طبقه بندی های امروز ما از مجازها دقیق ترند و برخی از استعاره‌های ارسطو بیشتر مجاز هستند، به‌ویژه مجازهای مضمر، یا که تنها کوته نوشتی هستند، مثل «پهپاد» در فارسی یا «سی دی» (لوح فشرده) در انگلیسی. اما در بحث‌های جدید اشتباهات زیادی در استفاده از این اصطلاح‌ها روی می‌دهد (بخشی از آن برای این است که طبقه‌بندی‌ها دقیق نیستند). ما می‌توانیم خیلی ساده زیر اصطلاح استعاره چندین گونه‌ی فهرست شده‌ی ارسطو را بیاوریم؛‌ گذشته از آن، اگر روش منطقی را به کار گیریم، و خواهیم دید که فرق روشنی میان مجاز و کوته‌نوشت نیست.

استفاده از واژه‌های روشن و سرراست سودمندی هایی دارد؛ مهم‌ترین آن روشنی در طبقه‌بندی مفاهیم پشت آن‌هاست. اما استعاره راهی است مهم در تولید معنای جدید و انتقال آن با واژه یا عبارتی رایج و نمی‌توان به‌سادگی از کنار آن گذشت. اما در رابطه با آنچه در بوطیقا می‌بینیم، تلاش ارسطو در طبقه‌بندی استعاره‌ها بیشتر به این می‌ماند که می‌خواسته مفاهیم کاربردی پشت آن‌ها را روشن کند.

ولی نگاه ارسطو به استعاره خیلی محدود است، حتی وقتی‌که تاکید می‌کند استعاره می‌تواند در درک اندیشه‌ی نو نقش مهمی بازی کند. در این‌جا هم می‌بینیم که استعاره مورد نظر او کارکردی کمکی و تکمیل‌کننده دارد. و او آن را استثنائی، انحرافی، گریزنده و آرایه‌ای افزوده بر زبان روزمره می‌بیند. درحالی‌که زبان‌شناسی مدرن استعاری سازی را به‌عنوان ابزاری بنیادی در آفریدن معنا می‌داند. پل ریکور ازجمله فیلسوفانی است که روی استعاره به‌ عنوان شیوه‌ای مهم برای تولید معنا کار کرده‌است. «شاید از نگاه مدرن عجیب بنماید که ارسطو قادر نبود ظرفیت‌های استعاره را به اندیشه طبیعی زبان پیوند بزند و از این زاویه به موضوع بنگرد.»

این نگاه به استعاره به‌عنوان امری غیرضروری ممکن است ما را به این پرسش برساند که چرا اصطلاح استعاره نه‌ فقط برای رابطه کلی میان دو اصطلاح بکار رفته، بلکه برای جایگزین کردن خود اصطلاح نیز استفاده‌ شده است.

البته از این زاویه، منظور ارسطو کافی به مقصود می‌نماید، زیرا او کار استعاره را فقط محدود به حوزه ادبیات می‌داند، و منظور از آن هم استعاره‌هایی است که گونه آفرینی می‌کنند و هر چیزی را بدل به پدیده‌ای همه‌گیر و فراگیر می‌کنند- یعنی آن‌هایی که در شعر استفاده می‌شوند. تعجب می‌کنیم وقتی می‌بینیم سخن آخر ارسطو درباره استعاره چنین است:

«درحقیقت استفاده درست از این فرم‌های شاعرانه و نیز ترکیب‌ها و واژگان مهجور جالب اند. اما از هر نظر که بنگریم، مهم‌ترین کار یک شاعر داشتن مهارت در استعاره پردازی است. این چیزی نیست که بتوان از دیگر دیگران آموخت؛ و در واقع وجود آن نشانه نبوغ است، زیرا یک استعاره خوب نشانه دریافتی غریزی از چیزهای همسان در امور ناهمسان است». (بوطیقا 22)

این از آن ادعاهای ناب در بوطیقاست، چون شعر را نتیجه نوعی نبوغ می‌انگارد، و نه شگردهایی که کسی می‌تواند بیاموزد و به کار گیرد؛ نکته‌ای که ارسطو نیز بدان اشاره کرده‌است.

پی نوشت‌های کتاب:

(محاکاه در عربی)؛ اصطلاحی که افلاطون در نظریه معروف خود مُثُل به کار می‌برد. در جمهوری نیز شاعران را مقلد اعلام می‌کند، اما منظوری نکوهیده از آن ارائه می‌دهد. ارسطو تقلید را پایه آموزش و آموختن می‌داند و امری نهفته در سرشت آدمی.

ابن‌سینا برای تقلید از اصطلاح «محاکات» استفاده کرده‌ است: «و لهذا السبب ماصار التعلیم لذیذاً، لا الی الفلاسفه فقط، بل الی الجمهور، لما فی التعلیم من المحاکاه، لان التعلیم تصویر مللا مرفی رقعه النفس.» (ارسطو و بدوی، 1953) ضمن آوردن این سخن از ابن‌سینا فکر می‌کند که آموزش خالی از تقلید نیست (ارسطو و مجتبائی، 55) که البته سخن خود ارسطوست.

انتهای پیام/

برچسب‌ها: , , , , , , ,

مطالب مرتبط

  1. لانگ (langue) و پارول (parole) اصطلاح‌های سوسور درباره سیستم زبان هستند: لانگ سیستم کلی یا به سخنی سیستم تجریدی زبان براساس قوانین ممکن است؛ و پارول اجرای زبان در یک‌سخن یا اظهارنظر یا نوشته‌است. در شطرنج قواعد مثل لانگ است و هر بازی مثل پارول.

نظر شما
نام :

ایمیل :

از درج کامنت های توهین آمیز معذوریم
متن کامنت :
 


پایگاه خبری علیرضا ملک پور: مهارت در کار ضامن اشتغال پایدار
پایگاه خبری علیرضا ملک پور: مهارت در کار ضامن اشتغال پایدار
نوشت ایران؛ نوشت افزار باکیفیت ایرانی اسلامی
نوشت ایران؛ نوشت افزار باکیفیت ایرانی اسلامی
پایگاه خبری رهیافته
پایگاه خبری رهیافته
اصفهان شرق
اصفهان شرق
تبلیغات در مردمی ترین سایت استان اصفهان؛ 09132706715
تبلیغات در مردمی ترین سایت استان اصفهان؛ 09132706715
به توان تشکیلات! (کتاب تقدیرشده منتقدین) 09132706715
به توان تشکیلات! (کتاب تقدیرشده منتقدین) 09132706715