یکشنبه ۲۸ شهریور ۱۴۰۰
اخبار اصفهان
سرتیتر اخبار
چاپ خبر
۰۹:۴۴ - ۱۴۰۰/۰۵/۰۹

اختصاصی/

درس خارج فقه آیت الله مهدوی: فصل فی النیۀ؛ احکام روزه– مسئله 19، 20، 21، 22 و 23

در ادامه تقریرات درس خارج فقه استاد آیت الله سید ابوالحسن مهدوی (حفظه الله) امام جمعه موقت اصفهان مورخ دوشنبه ۱۰/۳/۱۴۰۰ مبحث کتاب الصوم، به نظر طلاب و علاقه مندان می رسد.

ندای اصفهان- حجت الاسلام جواد جلوانی

(مدرسه علمیه صدر بازار)

در ادامه تقریر درس خارج فقه استاد آیت الله سید ابوالحسن مهدوی (حفظه الله) و حواشی بر کتاب عروه الوثقی مورخ دوشنبه 10/3/1400 که به طور اختصاصی توسط ندای اصفهان پیاده سازی شده است، به نظر طلاب و اساتید می رسد.

جهت دریافت دروس قبلی اینجا را کلیک کنید.

کتاب الصوم: فصل فی النیۀ؛ احکام روزه مسئله 19، 20، 21، 22 و 23

***

بسم الله الرحمن الرحیم

مسئله نوزدهم از مباحث صیام:

اگر یوم الشک را روزه گرفت به نیت این‌که از شعبان باشد حالا چه نیت ندبی یا نیت قضائی اما اجمالاً می‌گفت که از ماه شعبان است که قبلاً هم ‌عرض کردیم بعد مفطری را نسیاناً میل کرد و بعد هم معلوم شد که ماه رمضان بوده روزه او صحیح است و مجزی از رمضان هست. تناول مفطر نسیاناً ضرر نمی‌زند چنانچه اگر معلوم شد که ماه رمضان نیست و باز شعبان باقی ‌ماند باز روزه او صحیح است یا بعد از این‌که آشکار شد که ماه رمضان است و نیت رمضان کرده بود مجدداً نسیان عارضش شد و چیزی میل کرد. باز این تناول مفطر نسیاناً مضر نیست.

دلیل این فرمایش هم این است که خوردن و کلاً مطلقا مفطر نسیاناً هیچ ضرری به صحت صوم نمی‌زند. مراجع هم همه تبعیت کرده‌اند.

***

 مسئله بیستم:

اگر روزه به نیت شعبان گرفت و بعد صوم خودش را به ریا افساد کرد، بعد ثابت شد که رمضان است این به جای رمضان دیگر محسوب نمی‌شود و مجزی نیست ولو این‌که رمضان بودنش قبل‌از زوال معلوم شود. کاری به قبل‌از زوال و بعد از زوال ندارد.

دلیلش هم این است که ریا مبطل روزه است. بنابراین وقتی روغن ریخته شد دیگر چطوری می‌خواهند آن را جمع کنند و دیگر این باطل شد.

منتها یک چیز را باید به فرمایش سید اضافه کنیم که مستحب است تأدباً امساک بکند، البته ایشان امساک را می‌گفتند که واجب است و بعضی احتیاط واجب می‌کردند. اما عرض کردیم که این بحث اخلاقی است و شرعاً واجب نیست. وقتی روزه نیست امساک او امساک استحبابی و اولویت دار تأدبی است.

***

 مسئله بیست و یکم:

اگر روزه یوم‌الشک به نیت شعبان گرفت که درستش هم همین است و حتماً باید برای شعبان روزه بگیرد. روز سی‌ام شعبان را به نیت شعبان روزه گرفت و بعد نیت افطار کرد و قبل ‌از این‌که برود چیزی بخورد معلوم شد که رمضان است و قبل از زوال هم بود، حالا نیت روزه بکند روزه‌ی او صحیح است. این برای آخر شعبان است و اما اگر نیت در یومی از شهر رمضان نسیاناً افطار کرد، نیت کرد که دیگر برود روزه‌اش را بخورد اما توبه کرد و مجدداً قبل ‌از زوال نیت کرد این را دیگر می‌گویند فایده ندارد.

و همچنین اگر یوم الشک به قصد واجب معین نه به قصد نیت شعبان روزه گرفت. یک واجب معینی را قصد کرد بعد هم نیت عصیاناً افطار کرد و مجدداً توبه کرد و قبل‌از زوال معلوم شد که از رمضان است این فایده‌ای دیگر ندارد.

 ما در این فرمایش سید دو مطلب را عرض می‌کنیم؛

نکته اول: روایات دال بر صحت صوم شخص از رمضان است، یعنی کسی که به نیت شعبان روزه گرفت نیت افطار کرد اما افطار نکرد یا حتی نیت هم نکرد اگر یادتان باشد قبلاً روایتش را خواندیم حدیث چهار باب دو از امام سوال کرد که مردی نذر کرده ‌است که یک ماه روزه بگیرد، نیت روزه کرد، بعد نیت افطار کرد دوباره نیت روزه کرد، حضرت در جواب فرمودند «هذا کُلّه جائزٌ» این معنایش این است که نیت افطار لیست مضررۀً بالصوم. این حرف اول است.

 نکته دوم: اما بعضی قائل‌اند که واجب معین این‌طوری نیست؛ حالا چه رمضان و چه غیر رمضان. ولیکن اظهر آن است که فرقی بین واجب معین و غیر معین نیست. این را باید توضیح بدهیم. توضیحش این است آیا نیت اتیان قاطع بدون اتیان عملی (همین‌که نیت کرد آب بخورد) آیا نیت اتیان قاطع بلا اتیانه عملاً آیا مضر است؟ عرض ما این است که مضر نیست.

حضرت امام (ره) بین نیت قاطع و نیت قطع تفصیل قائل شده‌اند. این تفصیل توضیحش این است که ایشان می‌فرمایند اگر نیت قاطع باشد این ضرر نمی‌زند، اگر نیت قطع است این مضر به صحت صوم است. این تفصیل حضرت امام نمی‌دانم منشأ اش از کجاست؟ ولیکن وجهی ندارد. اشکال کلام ایشان این است که نیت قطع معلول نیت قاطع است. وقتی کسی نیت می‌کند که آب بخورد یعنی نیت می‌کند که روزه نباشد، روزه خودش را قطع می‌کند. لذا این‌که فرق گذاشتند شاگردانشان هم از ایشان تبعیت کردند و گفتند اگر نیت قطع استقلالاً کرد این مضر است، استقلالاً یعنی کاری به نیت قاطع نداشت و همین‌طور نیت قطع بکند.

نیت قطع معنایش این است که «عدمُ کونه صائماً». عبارت دقیق است و باید واضح‌‌تر بگوییم. اصلاً نیت قاطع از نظر ادبی دو احتمال است؛ لذا اشکال ادبی هم دارد. نیت قاطع اگر اضافه به فاعل باشد اصلاً عبارت اشکال پیدا می‌کند چون قاطع چه چیزی را نیت کند؟ یعنی کسی که قطع‌کننده‌ی صوم است نیت کرده ‌است و مفعولش هم نیامده، نیت قاطع اصلاً غلط است و ابهام دارد. اما منظور حضرت امام این نبوده، نیت قاطع اضافه به مفعول ایشان گرفته‌اند یعنی صائم قاطع را نیت بکند و قاطع یعنی مثلاً آب بخورد.

حالا بعد از این‌که عبارت را تصحیح می‌کنیم باز هم ایراد بعدی هست و آن اینکه نیت قاطع علت برای نیت قطع است و نمی‌شود تفکیک بین این دو بکنیم. نیت قطع استقلالی یعنی چه؟ مگر می‌شود انسان بدون این‌که قاطع بیاورد همین‌طور بگوید که من استقلالاً روزه نیستم و اینجا دلیلی برای بطلان اش نداریم. تنها دلیلی که برای نیت قطع هست، تجری است. بگوییم این آقا نیت کرده ‌است که روزه نباشد این متجری می‌شود و تازه بحث می‌شود که عملاً معصیت نکرده و فقط از نظر ذهنی متجری است و دلیل بر بطلان صوم نداریم.

لذا به اعتقاد ما تفاوتی بین واجب معین و غیر معین نیست. حالا توضیح بیشتری دارد که در مسئله 22 که ادامه‌ی بحث مسئله 21 هست من توضیح بیشتر را ارائه می‌کنم و یک شبهه‌ای هم وجود دارد که این شبهه را هم جواب می‌دهیم.

***

 مسئله بیست و دوم:

اگر قطع را یا قاطع را در روزه واجبِ معین نیت کرد این تفاوت که آقای یزدی این‌جا گذاشته‌اند باعث شده که حضرت امام فرق بین این دو بگذارند و توجه به این نکته بکنند و بگویند فرق است. درحالی‌که عرض کردم قطع معلول قاطع است تا زمانی‌که قاطع نیاید چیزی قطع نمی‌شود. خودبه‌خود بگوییم مثلاً قطع می‌شود این‌که وجود ندارد و حتماً یک قاطعی هست و این‌که ببینیم قاطع محدود است به آنچه که شارع گفته‌ است.

سید هر دو را با هم ذکر می‌کند؛ یا قطع را نیت می‌کند که من روزه نباشم یا قاطع را نیت می‌کند که برود چیزی را میل بکند و این‌جا عبارت ابهام ندارد زیرا فعل و فاعل هست و قطع و قاطع هر دو بعدش مفعول است. لذا این عبارت درست است اما این‌که حضرت امام می‌گویند «نیت القاطع»آن گفتند ایراد دارد، چون معلوم نیست که نیت به فاعل اضافه ‌شده یا مفعول و بعد هم ایراد پیدا می‌کند که توضیحش را دادیم.

اما مسئله 22 «لو نوی القطع أو القاطع فی الصوم الواجب المعیّن بطل صومه» چون اینجا نوی فاعلش در آن مستتر است دیگر قطع و قاطع را مفعول معنا می‌کنیم، شکی در آن نیست. اگر در روزه واجب معین قطع را نیت کردیم یا قاطع را نیت کردیم، اگر نیتش در روزه واجب معین مثلاً ماه رمضان بود می‌گویند روزه او باطل است و فرقی هم نمی‌کند که نیت قطع و قاطع را همین الان یا نیم‌ ساعت دیگر بگوید که می‌روم روزه‌ام را می‌خورم، می‌گویند این روزه او باطل است. اگر متردد بود که روزه را بگیرد یا نه باز می‌گویند که باطل است. لذا صحت فقط در یک حالت است و آن اینکه جزماً نیت بکند که در تمام روز روزه باشد.

یک استثنا می‌زنند و می‌فرمایند گاهی تردد باعث بطلان نمی‌شود و آنجایی است که شک در بطلان صوم و عدمش دارد. یک کاری کرده مثلاً غباری به حلقش رسیده و نمی‌داند و مسئله را بلد نیست این هم تردد دارد و یک عارضی آمده و نمی‌داند آیا روزه‌اش باطل است یا نه؟ این تردد می‌گویند باعث بطلان نمی‌شود ولو این‌که ترددش مستمر باشد تا این‌که برود و از کسی سوال بپرسد.

آیا آن تردد مبطل آن است که من روزه بگیرم یا نه؟ این را می‌گویند باطل نیست. پس اگر نیت قطع کرد یا نیت قاطع کرد یا تردد داشت در روزه معین باطل است. فرقی هم نیست که رجوع به نیت صوم قبل‌از زوال بکند یا نکند. دیگر باطل شد. پس چه قبل‌از زوال و چه بعد از زوال آن فرقی نمی‌کند.

اول مسئله فرمودند واجب معین این حکم را دارد. در واجب غیر معین اگر نیت قطع، قاطع یا تردد داشت می‌فرمایند روزه او صحیح است اگر دوباره قبل ‌از زوال به نیت برگردد.

 ما سه مطلب را در فرمایش ایشان عرض می‌کنیم؛

نکته اول: گفتیم که نیت قطع علی الاظهر قاطع نیست و همچنین اگر تردد داشت در این‌که آیا قطع بکند یا نه؟ یا اگر شک در بطلان داشت در همه موارد باطل نیست، اگر هم شک داشت استصحاب محکم است. استصحاب می‌گوید هنوز روزه او صحیح است.

 نکته دوم: این فرقی که سید بزرگوار یزدی (رض) بین واجب معین و غیر معین گذاشتند و فرمودند در واجب معین اگر نیت قطع کرد باطل است ولی در غیر واجب معین اگر تردید داشت یا نیت قطع کرد گفتند اشکالی ندارد به شرطی که تا قبل‌ازظهر به نیتش برگردد؛ این فرقی که گذاشته‌اند فارق اش چیست؟ خیلی از مراجع هم این فرق را پذیرفته‌اند. فارق اش این است که نیت از طلوع فجر تا غروب در روزهای معین معتبر است. بعضی این را گفته‌اند که روزه رمضان را باید نیت از فجر تا غروب داشته باشد. اما در غیر معین روایت داریم که قبل ‌از زوال می‌تواند نیت نداشته باشند و بعد نیت بکند.

 ایرادی که این کلام دارد این است که اگر کسی به سمت بطلان رفت و گفت باطل می‌شود یا گفت فرق است، همین‌طور که ایشان گفته‌اند فرق بین واجب معین و غیر معین است، اگر این باشد دیگر فرقی بین قبل ‌از زوال و بعد از زوال در غیر معین نیست. این یک نکته هست که بین قبل‌از زوال و بعد از زوال چه فرقی می‌کند؟ اگر واقعاً باطل باشد، دیگر باطل است.

همچنین اگر نیت به‌ شرط لا کرد، به ‌شرط لای از روزه کرد که امساک من به‌شرط لا است (به‌شرط لا یعنی نمی‌خواهم که روزه باشم)؛ کسی که چنین نیتی می‌کند متجری است ولیکن ما قطع به بطلان اش نداریم و دلیل بر بطلان نداریم که متجری روزه او باطل است. استصحاب هم بر خلاف این است و استصحاب می‌گوید هنوز روزه او صحیح است.

 نکته سوم: دقت بکنید که جواب یک شبهه هست که شایسته بود که این را قبلاً هم مطرح می‌کردیم. آن شبهه این است روایاتی که داریم دلالت بر این دارد که اگر جهلاً یا نسیاناً نیت نکرده بود و بعد نیت کرد روزه او صحیح است. بعضی خواسته‌اند از این روایت مفهوم گیری بکنند؛ گفتند روایت می‌گوید اگر جهلاً یعنی جاهل به ماه رمضان بود و نیت نکرد بعد معلوم شد که ماه رمضان است پس مفهوم دارد. مفهومش این است که عمداً اگر نیت نکرد روزه‌اش باطل است یا روایت نسیان را می‌گویند که فراموش کرد که ماه رمضان است و نیت نکرده بود بعد معلوم شد؛ آن ‌وقت گفتند چون نسیاناً بود پس معلوم می‌شود در مقابلش عمد است.

این چیزی است که بزرگان از آن استفاده کردند و مفهوم‌گیری است در حالی‌ که از نظر اصولی این موارد مفهوم ندارد چون دارد غالب موارد و اکثر موارد را بیان می‌کند. اکثر موارد یعنی نوع مسلمان‌ها عمداً تجری ندارند در این‌که نخواهند روزه بگیرند. کی نیت می‌کند که روزه نگیرد؟ وقتی‌که جاهل باشد یا نسیان باشد. چون نود درصد مسلمان‌ها تجری ندارند لذا آمده سوال نوع مسلمان‌ها را کرده، در حالی‌که صرف این‌که نیت بکند که روزه نباشد آیا روزه‌اش باطل است؟ این را دلیل نداریم، ممکن است بگوییم که مفطر منحصر است به اینکه آب بخورد، غذا بخورد، سر زیر آب بکند، جماع بکند، قسم دروغ بخورد اگر منحصر به این‌ها است و کسی این‌ها را انجام نداده خودبه‌خود امساک بوده فقط نیت نداشته است.

در مورد نماز ما گفتیم دلیل داریم که باید از اول تا آخرش نیت داشته‌باشیم اما در مورد روزه فقط روایت جهل و نسیان را می‌گوید. ما این نکته را اضافه می‌کنیم و می‌گوییم که کاری به جهل و نسیان ندارد بلکه اگر کسی عمداً هم نیت کرد که روزه نباشد و تجری کرد اما هیچ‌ چیزی هم نخورد، می‌خواست برود آب بخورد، رفت و دید آب نیست و دوباره نخورد و توبه کرد. این را مراجع از مفهوم روایت‌ها استفاده بطلان کرده‌اند اما نظر ما این است که این ظاهراً تجری است و بنابراین 90 درصد جهلاً یا نسیاناً نیت نمی‌کنند و آن 10 درصد که عمدی است و معصیت تجری کرده است و استحقاق مؤاخذه را دارد اما این‌که روزه‌اش باطل باشد دلیل محکمی می‌خواهد.

***

 مسئله بیست و سوم:

واجب نیست که بداند «صوم ترک مفطرات با نیت است» یا «کف النفس از مفطرات با نیت است». خیلی مختصر دارد می‌گوید که واجب نیست اما منظورشان تفصیلی است.

 ما دو مطلب را عرض می‌کنیم؛

نکته اول: اگر کسی داعی بر امتثال امر خدا اجمالاً دارد و صحتش هم داعی دارد بر اینکه اجمالاً بداند اگر این کار را کرد صحیح است، باید بگوییم روزه او درست است چون یقین به موافقت قطعیه دارد. یقین به برائت ذمه دارد بنابراین روزه او صحیح است.

 نکته دوم: احتیاج نیست در صحت به این‌که حتماً موافقت تفصیلی داشته باشد. موافقت تفصیلی در بحث تقلید همین را می‌گویند که یا شخص باید مجتهد باشد تا موافقت تفصیلی در عمل بیاورد یا مقلد باشد و اما اگر کسی نه مجتهد است و نه مقلد (تارک طریق اجتهاد و تقلید است)، احتیاط می‌کند.

کسی که محتاط است بعضی می‌گویند عبادتش باطل است چون موافقت تفصیلی ندارد. عرض ما این است که ما هیچ دلیلی بر بطلان این نداریم. در بحث اجتهاد تقلید هم این را طرح کردیم همین‌که عملش را می‌داند مطابق با واقع است این عملش صحیح است. تارک طریق اجتهاد و تقلید هم اجمالاً اگر بداند عمل او صحیح است و احتیاط اش درست است آن‌هم اشکالی ندارد و مراجع هم از ایشان تبعیت کرده‌اند.

آیت الله سید ابوالحسن مهدوی، استاد اخلاق، کلام، تفسیر، فقه و اصول

انتهای پیام/

برچسب‌ها: , , , , , , ,

مطالب مرتبط

نظر شما
نام :

ایمیل :

از درج کامنت های توهین آمیز معذوریم
متن کامنت :
 


نوشت ایران؛ نوشت افزار باکیفیت ایرانی اسلامی
نوشت ایران؛ نوشت افزار باکیفیت ایرانی اسلامی
ثبت نام حوزه علمیه مشکات اصفهان/ طرح تحولی ویژه دانشجویان/ کلیک کن
ثبت نام حوزه علمیه مشکات اصفهان/ طرح تحولی ویژه دانشجویان/ کلیک کن
پایگاه خبری رهیافته
پایگاه خبری رهیافته
اصفهان شرق
اصفهان شرق
تبلیغات در مردمی ترین سایت استان اصفهان؛ 09132706715
تبلیغات در مردمی ترین سایت استان اصفهان؛ 09132706715
به توان تشکیلات! (کتاب تقدیرشده منتقدین) 09132706715
به توان تشکیلات! (کتاب تقدیرشده منتقدین) 09132706715