یکشنبه ۲۸ شهریور ۱۴۰۰
اخبار اصفهان
سرتیتر اخبار
چاپ خبر
۱۱:۲۰ - ۱۴۰۰/۰۵/۰۸

کتاب الصوم/

تقریرات درس خارج فقه آیت الله سید ابوالحسن مهدوی: فصل فی النیّۀ- مسئله 10 و 11 و 12

در ادامه تقریر درس خارج فقه آیت الله سید ابوالحسن مهدوی (زید عزه) و حواشی بر کتاب عروه الوثقی مورخ چهارشنبه ۵/۳/۱۴۰۰ که در ایام کرونا به صورت مجازی برگزار شده است، به نظر طلاب و اساتید می رسد.

ندای اصفهان- حجت الاسلام جواد جلوانی

(مدرسه علمیه صدر بازار)

در ادامه تقریر درس خارج فقه آیت الله سید ابوالحسن مهدوی (زید عزه) و حواشی بر کتاب عروه الوثقی مورخ چهارشنبه 5/3/1400 که در ایام کرونا به صورت مجازی برگزار شده است، به نظر طلاب و اساتید می رسد.

جهت دریافت دروس قبلی اینجا را کلیک کنید.

کتاب الصوم فصل فی النیّۀ- احکام روزه- مسئله 10 و 11 و 12

***

بسم الله الرحمن الرحیم

مسئله دهم:

زمانی‌که صوم روز معینی را نذر بکند بعد اتفاق افتاد که همان روزی‌که نذر کرده روزه بگیرد مثلاً با ایام‌البیض مصادف شده است که ایام‌البیض هم مستحب است که روزه بگیرد، حالا اگر قصد کرد که با روزه یوم البیض هم وفای به نذر بکند و هم صوم ایام‌البیض را قصد کرد در این ‌صورت ثواب بر هر دو می‌برد. اگر قصد نذر تنها کرد ثواب بر همان نذر می‌برد و البته صوم ایام‌البیض هم از عهده او ساقط است.

ولیکن عکس این جایز نیست که روزه‌ی ایام‌البیض را قصد بکند اما وفای به نذر را نیت نکند چون نذر کرده است.

در این فرمایش سید ما سه مطلب را عرض می‌کنیم.

نکته اول: وقتی قصد هر دو را می‌کند، هم وفای به نذر و هم ایام‌البیض را، ثواب بر هر دو می‌برد. اگر قصد یکی را کرد پس ثواب بر همان یکی می‌کند نظیر امتثال امر ابوین یا احد ابوین که در بحث روز گذشته هم اشاره کردم. گفتم اگر شخص نیت کرد که من امر ابوین را دارم امتثال می‌کنم (در جایی که پدر و مادر امر به یک عملی را گفتند)، گفتند ده نان بگیر، وقتی قصد می‌کند که من امتثال امر هر دو را دارم می‌کنم ثواب هر دو را می‌برد. اگر یکی را قصد کرد ثواب همان یکی را می‌برد.

 نکته دوم: قصد صوم ایام‌البیض اگر بکند در این ‌صورت اگر این قصد او از وفای به نذر لابه شرط باشد یعنی نسبت‌ به او بی‌تفاوت است یا غافل است. فعلاً قصد ایام‌البیض را کرده نسبت ‌به او هم ساکت است. می‌دانید که «لا به شرط اجتمعُ معَ الف شرط» در این ‌صورت فرمایش سید درست است و سقطَ الاخر. ولیکن اگر قصد به‌شرط لا از وفای به‌شرط کند در این ‌صورت این جایز نیست.

سید این صورت یک و دو را تفاوتی بین به‌شرط لا و لابه شرط نگذاشتند و در هر دو صورت سید فرموده‌اند که نمی‌تواند قصد ایام‌البیض را بکند و وفای به نذر را نکند. اختلاف مختار ما با ایشان در این است که اگر لابه شرط روزه بگیرد این اشکالی ندارد، ایام‌البیض را قصد کرده ولیکن نسبت‌ به وفای به نذرش لا به‌شرط باشد در این ‌صورت باید بگوییم او هم ساقط می‌شود مثل این‌که امتثال امر پدر را قصد می‌کند و نسبت ‌به امتثال امر مادر لابه شرط باشد. اما اگر به ‌شرط لا قصد بکند فرمایش سید آن‌جا صحیح است که این درست نیست چون به شرط لا می‌گوید من فقط می‌خواهم دستور پدر را رعایت کنم و نمی‌خواهم اصلاً قصد امتثال امر مادر را بکنم بطوری که اگر او به‌تنهایی گفته بود من عمل نمی‌کردم. در مورد صوم هم همین‌طور است.

 نکته سوم: کلامی از آیت‌الله ‌العظمی خوئی (رض) و تابعین ایشان هست که می‌فرمایند معتبر نیست در وفای به نذر که آن عنوان را قصد بکند و بگوید من عنوان نذر را قصد می‌کنم تا وفای به نذر حاصل بشود، بلکه کافی است که متعلق نذر که همان روزه است را بیاورد، روزه را که گرفت خودبه‌خود این نذر ساقط می‌شود.

در جواب به ایشان عرض می‌کنیم با این نکته دومی که گفتیم جواب ایشان روشن است و آن اینکه قصد وفا زمانی‌که به شرط لا نباشد و کان لا به شرط باشد، در این‌ صورت با او جمع می‌شود نظیر کسی که مثلاً از وفای به نذر غافل باشد و روزه بگیرد. دراین‌صورت این بر سقوط نذر کافی است اما اگر به قصد لا و به‌شرط لا از وفای به نذر باشد چطور ایشان می‌فرمایند که کافی است؟

***

مسئله یازدهم:

می‌فرمایند اگر در روز واحدی چند جهت از وجوب متعدد شد که از چند جهت مثلاً واجب باشد که روزه بگیرد، مثلاً هم نذر کرده که چهارشنبه‌ها را روزه بگیرد، هم نذر کرده که دهم هر ماه را بگیرد و چهارشنبه و دهم با هم اتفاقاً یکی شد.

گاهی هم جهات استحباب با هم جمع می‌شود مثلاً عید غدیر است و هم روز جمعه است. گاهی هم مخلوط از وجوب استحباب است، در هر صورت در همه این موارد اگر شخص صائم جمع قصد جمیع وجوب و استحباب‌ها را بکند به‌خاطر همه این‌ها ثواب می‌برد. اگر بعضی را قصد کرد در این ‌صورت «اُثیبُ علی المنویّ و سقط بالنّسبه الی البقیّه» و البته نسبت ‌به بقیه آن‌ها هم ساقط می‌شود.

توضیح این کلام سید هم در بحث‌های گذشته واضح شد؛ مجدد اشاره می‌کنم که ما دلیل داشتیم که ثواب مترتب بر فعل است مع القصد. اگر کسی عملی را انجام داد و قصد داشته باشد ثواب می‌برد ولیکن گاهی ممکن است بگوییم که بعضی از جهات را قصد کرده، دراین‌صورت آن‌چیزی را که قصد نکرده نمی‌توانیم بگوییم که ثوابش را می‌برد.

و اما ما یک ایراد جزئی به سید داشتیم که باز تکرار می‌کنیم و آن این است که اگر این صومی که به دو جهت وجوب دارد انجام می‌شود از دو نوع باشد، و حتی بگوییم اگر در یومین باشند حتماً باید تکرار بکند و اما اگر در روز واحد باشد سقوطش درصورتی است که نیت جمیع را بکند یا اگر هم بعضی را نیت می‌کند لابه شرط نیت بکند.

برخلاف این‌که به‌شرط لا قصد بکند به‌شرط لا عن واحدٍ. بگوید من این روزه را می‌گیرم به شرطی که آن جهت وجوب یا جهت استحباب نباشد. اگر یک چنین شرطی را بکند چطور سید دارند می‌گویند که امر به همه وجوب ها یا همه استحباب ها ساقط می‌شود؟ این آقا تقید کرده و صوم خودش را به ‌شرط احد نیات متقید کرده است. در این ‌صورت «لایکفی ان غیر المنوی » این صوم او از آن صومی که منوی نیست نمی‌تواند کفایت بکند. سید فرمودند که کفایت می‌کند ما می‌گوییم نه در این‌مورد کفایت نمی‌کند.

***

مسئله دوازدهم:

این مسئله مربوط به نیت است. آخرین لحظه‌ای که باید برای روزه نیت بکند چه زمانی است؟ سه تصور را بیان می‌کنند؛ اگر روزه واجب معین باشد مثل روزه ماه رمضان، آخر وقت نیت «عند طلوع الفجر الصادق» آن لحظه دیگر باید نیت بکند و البته جایز است نیت را مقدم هم بیندازد. در هر جزئی از اجزای شب قبل ‌از آن روزی‌که می‌خواهد روزه بگیرد ساعت 10، 11 یا یک نصف شب در هر لحظه از آن لحظه‌های شب قبلش می‌تواند نیت بکند آخر وقتش عند الطلوع الفجر است.

صورت دوم اگر فراموش کرد یا جاهل بود به این‌که رمضان وارد شده است. در این ‌صورت می‌فرمایند تا قبل ‌از ظهر هر زمان که متذکر شد به شرطی که مفطری انجام نداده باشد وقتش ادامه دارد و مجزی از آن روز می‌شود ولیکن اگر از ظهر گذشت دیگر فایده ندارد؛ عمداً نمی‌تواند نیت را تأخیر بیندازد اما در صورت نسیان یا جهل اشکالی ندارد. این مربوط به واجب معین بود.

و اما مورد دوم، واجب غیرمعین است. واجب غیرمعین مثلاً کفاره بر گردنش هست و می‌خواهد این روزه‌ها را بگیرد یا مثلا نذر که معین هم نیست و همین‌طور نذر کرده که پنج روز روزه بگیرد. در واجب غیر معین وقت اختیاری او از اول شب تا زوال امتداد دارد. اختیاراً حتی می‌تواند نیت نکند و تا ظهر تأخیر بیندازد اگر مفطری انجام نداده باشد نیت می‌کند که آن واجب غیر معین را دارد انجام می‌دهد. فرقی هم نمی‌کند که قبل‌ از این‌که نیت بکند تردد داشته که نیت بکند یا حتی تصمیم داشته که روزه نگیرد، اما قبل ‌از ظهر نیت کرد که بگیرد.

و اما صورت سوم روزه‌های مندوب هست. روزه‌های مندوب نیتش امتداد دارد تا به مقداری که از غروب زمانی باشد که بتواند در آن زمان تجدید نیت بکند مثلاً نیم ثانیه، یک ثانیه به غروب، در آن یک ثانیه اگر نیت بکند کافی است.

در مسئله دوازدهم، 5 مطلب را می‌خواهم خدمتتان عرض کنم؛

نکته اول: ملاک حصول عزم بر صوم همان امساک از مفطرات با قصد قربت است و این باید از اول طلوع فجر تا آخر روز باشد و اگر از ذهنش رفت خواب بود یا غفلت داشت باز مشکلی نیست و او باید قبلش یک چنین عزمی داشته باشد که من از اول فجر تا آخر روز می‌خواهم امساک کنم قربةالی‌الله ولو بعد خوابش ببرد، غفلت بگیرد، خلاصه این زمان از اول طلوع فجر است اما حدوث این عزم زمان خاصی ندارد، این‌که فرمودند از اول شب یا وسط شب می‌تواند نیت بکند مربوط به حدوث عزم است یعنی تصمیم را کی می‌گیرد؟ مثلاً ساعت ده شب. اما تصمیم نمی‌گیرد که از ساعت ده شب امساک بکند، متعلقش همان طلوع فجر هست.

این نکته اول که فکر می‌کنم بین این دو در کتب قدما فرقی گذاشته نشده و اختلاف در عبارت‌های شان فراوان است. عزیزان می‌توانند به عبارت‌های قدما مراجعه بکنند، می‌بینید که اضطراب خیلی دارد. چون فرقی بین حدوث عزم با عمل صوم با تصریحی که الان به این واضحی خدمتتان گفتم در کلمات قدما نمی‌بینید، به همین خاطر گاهی اشکال گرفته اند. لذا وقتی می‌خواهد تصمیم بگیرد تصمیم را از اول شب یا حتی زودتر، یکی دو روز قبل تصمیم می‌گیرد که ماه رمضان من می‌خواهم روزه بگیرم و این کافی است. ولیکن زمان امساک قبل‌از طلوع فجر اصلاً نیست و حتماً باید طلوع فجر بشود.

 نکته دوم: عبادت حتماً باید تمامش نیت قربت باشد، مثل نماز از اول تکبیر تا سلام همه باید برای قربةالی‌الله باشد. روزه هم همین است، روزه هم باید بگوییم این نیت از طلوع فجر تا مغرب است و این به‌خاطر عبادیتش است. باز تکرار می‌کنم زمان حدوث عزم در آن فرقی نیست که در آخر شب باشد، وسط شب باشد، اول شب باشد یا حتی قبل از او باشد، حتی این‌که نیت کرد و خوابید هنگامی‌که طلوع فجر بود این برای روزه هیچ اشکالی ندارد، فقط ایرادی این‌جا به ذهن می‌رسد و آن ایراد مقارنت بین نیت و عبادت است که مثلاً در نماز نمی‌تواند اول نماز یا وسط نماز را خواب باشد؛ آن دلیل خاص دارد به دلیل این‌که نماز باید کلش با طهارت جلو برود و خواب معارض با طهارت است. ولیکن در بحث روزه خواب معارض اش نیست.

لذا در صلاۀ نمی‌تواند اولش بخوابد. در آن‌جا می‌گوییم مقارنت می‌خواهد و قاعده مقارنت را آنجا می‌گوییم ولیکن در بحث روزه می‌گوییم همین‌که عمل امساک را از طلوع فجر تا مغرب نیت بکند این دیگر کافی است و این عمل امساک با موردی که بگوییم حدوث نیت قبل از طلوع فجر باشد، صادق است و حین طلوع فجر غافل باشد یا خواب باشد. اما ارتکاز در نفسش بالاخره قبلش بوده و آن قانون وجوبش است و خواب هم گفتیم که معارض نیست.

 نکته سوم: سه مورد را سید بیان کردند یکی واجب معین بود، در واجب معین اگر تأخیر انداخت درصورتی‌که نسیان (نه تأخیر عمدی) داشت یا با جهل به این‌که ماه رمضان است و نمی‌دانست که ماه رمضان وارد شده به‌ همین خاطر نیت را طلوع فجر نکرد. این‌جا بزرگان بر صحت روزه او اجماع دارند اگر نیت را تا قبل ‌از زوال بدهد و افطار هم نکرده باشد و الا اگر از ظهر گذشت دیگر فایده ندارد یا قبل ‌از ظهر باشد ولیکن از روی نسیان یا جهل افطار کرده باشد دیگر به درد نمی‌خورد.

اجماع مختص به واجب معین است و در این اجماع بین این‌که واجب معین رمضان باشد یا غیر رمضان باشد، فرقی نیست. روزه قضای مضیق باشد مثلاً پنج روز روزه قضا از سال گذشته دارد و الان هم پنج روز به رمضان فعلی مانده است، این‌ هم واجب معین می‌شود، یا حتی مطلق مضیق باشد، یک ‌روزه‌ای باشد اما وقتش ضیق باشد، گفته باشد من در این ماه پنج روز روزه می‌گیرم اگر چنین چیزی گفته و به پنج روز آخر ماه رسید، در این ‌صورت بالاخره روزه مطلق و مضیق می‌شود.

 نکته چهارم: واجب غیر معین هست که وقتش اختیاراً تا زوال امتداد دارد، آن هم اجماعی هست اما اجماعش این‌جا مدرکی است. روایات متعددی از باب دو جلد هفتم وسائل الشیعه صفحه 4 داریم. حدیث دوم ابواب وجوب صوم از امام هفتم (ع) هست «فِی الرجلِ یَبد و له بعد ما یصبح و یرتفع النهار فی صوم ذلک الیوم لیقضیه من شهر رمضان، و لم یکن نوی ذلک من الیلل…» بعد از این‌که صبح شد و روز دیگر بلند شده یک‌مرتبه قصد کرده قضای ماه رمضان گذشته را بگیرد. راوی می‌گوید این از شب نیت نکرده بود. «قال (ع): نعم لیصمه و لیعتدّ به اذا لم یکن أحدثَ شیئاً».

حدیث ده باب دو موثقه عمار ساباطی هست که عرض کردیم عمار صحیحه هست مرسوم شده که موثق برایش می‌گویند و الا آل عمار را در رجال می‌گویند همه‌شان روایاتشان صحیح است.

از ابی‌عبدالله (ع): کی باید اراده بکند که می‌خواهد روزه را نیت بکند؟ «قال: هو بالخیار الی أن تزول الشّمس، فاذا زالت الشمس فان کان نوی الصّوم فلیصم، و ان کان نوی الافطار فلیفطر…» ببینید این را به مورد واجب غیر معین که چند روز از ماه رمضان دارد اما وقت ضیق نشده حملش کردند. حضرت می‌گویند تا زوال هم اختیار دارد، اختیار این‌که می‌تواند عمداً هم تأخیر بیندازد، اگر ظهر شد و نیت روزه کرده بود. به این عبارت یک کلمه باید اضافه بکنیم؛ عبارت یک مقدار ابهام دارد لذا راوی می‌گوید شخصی دوباره از امام پرسید که آیا این زالتِ الشمس منظور بعد از ظهر باز هم اختیار دارد یا قبل‌ از ظهر؟ دنباله روایت این است «…سُئلَ  فاِن کانَ نوی الافطار یستقیمُ عن ینوی الصّوم بَعد مازالت الشّمس؟ قال لا».

نکته پنجم: راجع ‌به روزه مستحبی است، آن‌ هم اجماع داریم که نیتش تا غروب ادامه دارد. روایات باب سه [صفحه 7] را ملاحظه بکنید. حدیث اولش موثقه ابی بصیر هست چون قبل از ابی بصیر سماعۀ ابن مهران هست که واقفی است. «قال سألت ابا عبدالله (ع) عن الصّائمِ المتطوّع…» می‌خواهد روزه مستحبی بگیرد «…تعرضُ له الحاجۀ، قال: هو بالخیار ما بینه و بین العصر، و إن مکث حتّی العصر…» اگر نیت تا عصر نکرد ولو قبل اش هم نیت نکرده است «…فله أن یَصوم ذلکَ الیوم إن‌شاء.

آیت الله سید ابوالحسن مهدوی- امام جمعه موقت اصفهان

انتهای پیام/

برچسب‌ها: , , , , ,

مطالب مرتبط

نظر شما
نام :

ایمیل :

از درج کامنت های توهین آمیز معذوریم
متن کامنت :
 


نوشت ایران؛ نوشت افزار باکیفیت ایرانی اسلامی
نوشت ایران؛ نوشت افزار باکیفیت ایرانی اسلامی
ثبت نام حوزه علمیه مشکات اصفهان/ طرح تحولی ویژه دانشجویان/ کلیک کن
ثبت نام حوزه علمیه مشکات اصفهان/ طرح تحولی ویژه دانشجویان/ کلیک کن
پایگاه خبری رهیافته
پایگاه خبری رهیافته
اصفهان شرق
اصفهان شرق
تبلیغات در مردمی ترین سایت استان اصفهان؛ 09132706715
تبلیغات در مردمی ترین سایت استان اصفهان؛ 09132706715
به توان تشکیلات! (کتاب تقدیرشده منتقدین) 09132706715
به توان تشکیلات! (کتاب تقدیرشده منتقدین) 09132706715