جمعه ۱۹ آذر ۱۳۹۵
اخبار اصفهان
سرتیتر اخبار
سرویس: سیاسی
چاپ خبر
۰۷:۲۳ - ۱۳۹۴/۱۱/۱۳
شاه
شیرخشک آمریکایی!
 گذری بر اصلاحات ارضی شاه و پیامدهای آن +اسناد   

انقلابی که شاه با عنوان سفید از انقلاب سرخ کمونیست ها متمایزش کرده بود از ۶ اصل آغاز و به تدریج به ۲۱ اصل رسید. با چشم پوشی از مابقی اصول انقلاب سفید، اصلاحات ارضی فقط یک تجربه بود که با آزمون و خطا به دست آمد و چیزی بر میزان تولید ایران نیفزود...

ندای اصفهان- مهدی ورپشتی (کارشناس تاریخ)/

یکی از مسائلی که در علل وقوع انقلاب اسلامی مورد توجه صاحب نظران این عرصه است، اصلاحات ارضی و پیامدهای آن می باشد که توسط عوامل رژیم سابق به اجرا گذاشته شد. اصلاحات ارضی اقدامی بود که صورت گرفت و موافقان و مخالفان رژیم سابق در بررسی تحولات جامعه ایرانی به خصوص علل نارضایتی مردم، آن را کنار نمی گذارند و هر کدام دلایلی برای اثبات مدعای خود دارند.

به طور خلاصه باید گفت سیاست توسعه در ایران پیرو درآمدهای کلان نفتی به اجرا در آمد. یرواند آبراهامیان با در نظر گرفتن گزارشات در سال های مختلف می نویسد: «میزان درآمد نفت که در سال ۱۳۴۲، ۵۵۵ میلیون دلار بود، در سال ۱۳۴۷ به ۹۵۸ میلیون دلار، در سال ۱۳۵۰ به ۲/۱ میلیارد دلار، در سال ۱۳۵۳ به ۵ میلیارد دلار و پس از چهار برابر شدن قیمت نفت در بازارهای جهانی در سال ۱۳۵۵ به حدود ۲۰ میلیارد دلار رسید.[۱]»

با وجود این درآمدهای کلان، رژیم سابق با طرح هایی روبرو شد که در نتیجه آن درآمد نفت به ظاهر صرف امور عمرانی و توسعه کشور گردید اما در واقع این طرح ها دلارهای نفتی را از کشور خارج می کرد چرا که صنایع ایران بیش از پیش وابسته به غرب می شد. از این نمونه طرح اصلاحات ارضی است که بدون مطالعه و برآورد وضعیت روستاها به اجرا درآمد و نتایج اقتصادی زیان آور آن رفته رفته بر فرهنگ و اجتماع نیز تأثیر گذاشت. پس از اجرای این طرح بود که ایران به خرید محصولات کشاورزی از دیگر کشورها روی آورد و درآمد حاصل از فروش نفت صرف کالاهایی شد که توان تولید آن در کشور وجود داشت.

تاریخچه

اولین بار در سال ۱۳۳۷ زمزمه هایی در خصوص اصلاحات ارضی از مجلس شورای ملی برخاست که آن لایحه تصویب نشد. بسیاری بر این عقیده اند که در آن زمان اکثر نمایندگان مجلس خود از مالکان عمده زمین ها و آبادیها بودند و علت عقیم ماندن این طرح را متضرر شدن نمایندگان مجلس می دانند.

سابقه اصلاحات ارضی در ایران مربوط به قبل از سال های ۱۳۳۷ بود آن هم در آذربایجان و زمانی که فرقه دموکرات در آن ناحیه اعلام استقلال نمود. اما در سال ۱۳۴۱ حسن ارسنجانی به عنوان وزیر کشاورزی در کابینه امینی دست به اجرای اصلاحات ارضی زد تا برزگران صاحب زمین باشند و به اصطلاح از زیر یوغ مالکان عمده بیرون آیند. مدتی بعد این طرح به عنوان نمونه ای از تفکرات شاهانه تبلیغ و تمجید شد و شاه آن را به عنوان اصل اول انقلاب سفید خود به ملت ارائه کرده و به رأی عمومی گذاشت. اصل اول انقلاب سفید شاه و ملت «الغای رژیم ارباب و رعیتی یا تصویب اصلاحات ارضی در ایران بر اساس لایحه اصلاحی قانون اصلاحات ارضی مصوب دی ۱۹ دی ماه ۱۳۴۰ و ملحقات آن[۲]» بود.

اصلاحات ارضی

انقلابی که شاه با عنوان سفید از انقلاب سرخ کمونیست ها متمایزش کرده بود از ۶ اصل آغاز و به تدریج به ۲۱ اصل رسید. اما اصل اول که موضوع بحث ماست، هم خود در بردارنده تحولاتی شد و هم جامعه را دچار تحولاتی کرد. با چشم پوشی از مابقی اصول انقلاب سفید، اصلاحات ارضی فقط یک تجربه بود که با آزمون و خطا به دست آمد و چیزی بر میزان تولید ایران نیفزود. مقدار ناچیز افزایش محصولات کشاورزی به هیچ وجه با رشد فزاینده سال های دهه چهل هماهنگ نبود؛ این در حالی است که هنوز سلطنت طلبان اصلاحات ارضی را در ایران موفق ارزیابی می کنند و اسناد قابل ملاحظه ای ارائه می دهند اما حقیقت مطلب این نیست.

هدف از اصلاحات ارضی تقسیم زمین های اربابی بین رعایا و دهقانان بود، تا از این طریق بتوانند نیازهای جمعیت رشد یافته ایران را تأمین کنند. دست اندرکاران این طرح تصور می کردند اگر هر دهقان خود صاحب زمین باشد، تمام نیروی خود را صرف کشت زمینی خواهد کرد که تمام محصول آن عاید خودش خواهد شد و به این ترتیب تولیدات کشاورزی افزایش چشمگیری خواهد یافت. اما مسائلی در بین بود که دولتمردان وقت به آن توجه نداشتند.

غربزدگی

فرد هالیدی[۳] نویسنده و محقق ایرلندی الاصل مقیم انگلستان به عنوان متخصص مسائل خاورمیانه در سال ۱۹۷۸ میلادی یعنی درست یک سال قبل از انقلاب ایران دست به تحقیقاتی پیرامون توسعه در ایران زد. کتاب او در اوایل سال ۱۹۷۹ یعنی در زمانی که رژیم شاه آخرین نفس ها را می کشید و دست و پا برای بقا می زد به چاپ رسید. از جمله مسائلی که هالیدی مد نظر قرار داده است همین طرح اصلاحات ارضی می باشد. در یک برآورد کلی او معتقد است: «اصلاحات ارضی واسطه اصلی دگرگونی کاپیتالیستی در روستاها بوده است. هر چند این اصلاحات تحت شعار «زمین از آن برزگر» انجام شد و درنتیجه بنا بر آن بود که خصلت مساوات گرایانه ای داشته باشد، اما اجرای آن به نحوی بود که تقسیمات اجتماعی تازه ای در روستا به وجود آورد و در واقع به جای ساخت پیشین ماقبل سرمایه داری، یک ساخت طبقاتی سرمایه داری پدید آورد.[۴]»

چنانچه هالیدی تحلیل کرده طبقه جدیدی در جامعه ایران متولد شد و رژیم که متوجه این امر گردید دو مرحله دیگر این طرح را به اجرا گذاشت. تولیدات کشاورزی پس از اصلاحات ارضی رشد چندانی نداشت و نتوانست پاسخگوی جمعیت ایران باشد. از این رو واردات اقلام مصرفی آغاز گردید و از این پس ایران با اتکای بیشتر به منابع نفتی، خود تبدیل به یکی از بزرگترین بازارهای کالاهای غربی در جهان شد.

در روستاها که اوضاع چندان بسامان نبود، روستا نشینان راهی شهرهای بزرگ شدند. این امر خود مشکلاتی را نیز در شهرها به وجود آورد. زاغه های اطراف تهران و خانه های محقر دیگر شهرها محصول همین بیکاری روستا نشینان بود چرا که صنایع هم توان جذب تمام نیروی بیکار مانده روستاها را نداشت. کتاب غربزدگی نوشته جلال آل احمد، که از جمله کتب ممنوعه در دوران رژیم گذشته بود وضاع را این گونه تشریح می کند:

«از روستا؛ روستا هم که خالی شده است و گاوها را سر بریده اند و قنات ها که خوابیده اند و پیچ نمره پنج موتور چاه عمیق هم که شکسته و خیش تراکتور هم که زنگ زده و پوسیده و کمپانی سفارش هم که بدهد، یدکی ها، نه زودتر از یک سال دیگر وارد نخواهند شد. آخر همه اهالی یک شهر را که نمی شود با شیر خشک اهدایی امریکا یا با گندم های استرالیا سیر کرد.[۵]»

جلال آل احمد از متفکرین معاصر است که پس از عمری مبارزه و سفر به دهات ایران و دیدار با مردمِ در روستا مانده دست به نگارش کتاب غربزدگی زد. او نتیجه اصلاحات ارضی را چنین ارزیابی کرده و شاید سیل همین انتقادات بود که دستگاه حاکمه را بر آن داشت تا این طرح را در مرحله ای دیگر به اجرا گذارد به امید بازدهی بیشتر. اما بعد از آن این طرح برای بار سوم هم به اجرا گذارده شد که با طرح اولیه بسیار تفاوت داشت. بحث بیشتر بر سر این موضوع از حوصله این نوشتار خارج است اما به عنوان نمونه دو سند از روزنامه های وقت اصفهان که حقیقت امر را تا حدی منعکس می کند، ارائه می دهیم.

خبرهای روز اصفهان

سند اول مقاله ای است که قبل از اجرای طرح اصلاحات ارضی در روزنامه «خبر روز اصفهان» منتشر گردیده. مقاله ای با عنوان «رفورم ارضی نشانه یک تحول از بالا» و هدف طرح اصلاحات ارضی «از بین بردن قدرت نفوذ فئودالها» معرفی کرده «که در قرن بیستم موجب ناراحتی شده اند». جالب تر اینکه مقاله پیش از آنکه حاصل قلم یک کارشناس ایرانی باشد ترجمه ای است از نوشته یک روزنامه آلمانی به نام «کریست آندولت» و از همه اسف بارتر اینکه مقاله محتوای چندانی ندارد. چرا که نویسنده به چند روستا سفر کرده و یکی دو دیدگاه از روستا نشینان را منعکس کرده است و به هیچ وجه مقاله کارشناسانه ای محسوب نمی شود.

 

اصلاحات ارضی

در این مقاله ابتدا به وضعیت اقتصادی دهقانان و خرده مالکان پرداخته شده و حتی سرانه مصرف مواد غذایی در خانه یک دهقان را با خانه یک فئودال قیاس کرده است. یک تحلیل ناشیانه از دو نوع زندگی و نتیجه ای که مسلم است: اصلاحات ارضی می تواند سطح زندگی طبقات ضعیف تر را بالا برده و رضایت عمومی ایجاد کند.[۶]

در ادامه این مقاله که در شماره بعد روزنامه به طبع رسیده آمده است: «اما با اجرای طرح تقسیم اراضی واقعا اصلاحات از نقطه نظر حساسی شروع شده. ما در مناطق مختلف ایران نظرات مختلفی در این باره شنیدیم. اکثریت مردمی که نفع خصوصی ندارند عقیده داشتند که با در نظر گرفتن وضع سیاسی مملکت قدمی [که] برداشته شده بسیار مؤثر است، زیرا با اجرای این امر به تبلیغات شوروی و مخالفین جواب کافی داده شده است. عده ای هم که محافظه کار هستند عقیده داشتند که مالکین تحریک می کنند و دست به کارهایی خواهند زد و اقداماتی خواهند نمود تا میزان محصول کاهش یابد[۷]»

چنانچه ملاحظه می شود نقطه قوت این مقاله البته به پندار بانیان چاپ آن به این است که در روزنامه ای آلمانی منتشر شده، اما باز هم نویسنده قاطعانه حرفی برای گفتن ندارد. این ها با چشم پوشی محتوای ضعیف مقاله است، چرا که یک نفر نویسنده آلمانی که با مردم ما هم زبان هم نبوده نمی تواند ارزیابی درستی از وضعیت روستاهای کشور پهناوری مانند ایران به دست آورد. جای تأسف اینجاست که همانند اصل طرح که خود وارداتی از غرب بود، تحلیل آثار و پیامده های آن نیز واردات محسوب می شود.

درد دل یک خرده مالک

کمی بیشتر از یک سال که طرح اصلاحات ارضی به اجرا در آمد سند دیگری در روزنامه ای دیگر به دست آمد. در این زمان به علت فضای خفقان و سرکوب کمتر روزنامه ای از طرح های ملوکانه انتقاد می کرد، اما در این بین روزنامه «اصفهان» که به دست مرحوم «امیرقلی امینی» روزنامه نگار باسابقه اصفهانی چاپ می شد در لفافه مسائلی را مطرح می کرد. این روزنامه در یکی از شماره های خود که در اوایل سال ۱۳۴۳ منتشر کرده نامه ای را از یک خرده مالک درج نموده که تا حدودی مشکلات ناشی از طرح تقسیم اراضی را منعکس می کند.

اصلاحات ارضی

در این نامه آمده: «اخیرا برای اخلالگری چند نفر که قانون را اشتباهی حالی زارعین می کردند، باغات بنده را عدوانا تصرف نمودند و مقدار زیادی اشجار مثمر آنها را غصب نموده احشام خودشان را توی باغات ریخته و خرابی های زیادی به باغات وارد آورده اند.[۸]»

قسمت دیگر نامه این خرده مالک که بسیار جالب توجه است نشان می دهد که قانون تقسیم اراضی چه ذهنیتی برای طبقه زارع به وجود آورده است: «حالا ما می گوئیم زارع باید به مالک اذیت بکند و در کلیسان[۹] هم می کنند و بنده هم حرف ندارم، لابد باید این جور باشد. ولی زارع که نباید زارع دیگر را اذیت کند.[۱۰]»

این دو سند نشانگر آن است که طرح اصلاحات ارضی در چه شرایطی به اجرا در آمد و در نامه ای که این خرده مالک در روزنامه اصفهان به طبع رسانده به خاطر اینکه زمین بیشتری را زیر کشت برده از طرف عده ای که این قانون را دستاویز قرار داده مورد آزار واقع گردیده. مسلم است طرحی که در چنین شرایطی که جامعه ایران غالبا ناآگاه بوده اند و در روستاهایی که تعصبات قومی و مذهبی کورکورانه حاکم بوده و فقر عمومی روستانشینان که مزید بر علت است، به هیچ وجه این طرح پاسخگو نبود.

کشاورزی سنتی زمانی می توانست اقلام مورد نیاز مردم را تامین کند که جمعیت با میزان محصول بدست آمده هماهنگ بود. اما با رشد جمعیت و کشاورزی سنتی آن هم در شرایطی که حکومت کوچکترین تلاشی برای صنعتی شدن آن نمی کرد مسلماً اهدافی که برای تقسیم اراضی تعریف شده بود عملی نمی شد.

پی نوشت

[۱] – ایران بین دو انقلاب، یرواند آبراهامیان، ص ۵۲۵، ترجمه: احمد گل محمدی، محمدابراهیم فتاحی، چاپ یازدهم، تهران: نی، ۱۳۸۴

[۲] – تاریخ سیاسی معاصر ایران، سید جلال الدین مدنی، ج ۲ ص ۱۰، چاپ اول، قم: دفتر انتشارات اسلامی، بی تا

[۳]Fred Halliday

[۴] – ایران: دیکتاتوری و توسعه، فرد هالیدی، ص ۹۵، ترجمه محسن یلفانی، علی طلوع، چاپ اول: تهران، علم ۱۳۵۸

[۵] – غربزدگی، جلال آل احمد، ص ۸۸، چاپ اول، تهران: مجید ۱۳۸۶

[۶] – خبرهای روز اصفهان، سال پنجم، شماره ۳۵۶، ۲۱ آبان ۱۳۴۱

[۷] – همان، سال پنجم، شماه ۳۵۷، ۱۲ آذر ۱۳۴۱

[۸] – روزنامه اصفهان، سال بیست و دوم، شماره ۱۱۷۶، ۱۹ فروردین ۱۳۴۳

[۹] – نام روستایی در منطقه فلاورجان اصفهان

[۱۰] – روزنامه اصفهان، همان

برچسب‌ها: , , , ,

FacebookTwitterGoogle+TelegramWhatsAppLineYahoo MessengerLinkedInPinterestTumblr

مطالب مرتبط

  1. ناشناس می‌گه:

    چقدر تحلیل ضعیفی بود

  2. رهگذر می‌گه:

    نظر ناشناس اصلا قبل اعتنا هست؟
    اتفاقا این اسناد که در روزنامه های محلی هست بیانگر دوران اصلاحات ارضی می باشد. علاوه بر این رفرنس های قوی ای هم مورد استفاده قرار گرفته.
    خدا قوت نویسنده

  3. ناشناس می‌گه:

    اصلاحات ارضی طبق گفته های کتاب خاطرات فردوست باعث ضرر زدن به معیشت مردم ایران شد

نظر شما
نام :

ایمیل :

از درج کامنت های توهین آمیز معذوریم
متن کامنت :
 


میدان نیوز
میدان نیوز
حوزه و روحانیت
حوزه و روحانیت
جوان انقلابی
جوان انقلابی
انقلابی شدن
انقلابی شدن
اصفهان شرق
اصفهان شرق
تبلیغات
تبلیغات
گفتمان نیوز
گفتمان نیوز
وعده صادق
وعده صادق