پنجشنبه ۰۱ آبان ۱۳۹۹
اخبار اصفهان
سرتیتر اخبار
سرویس: فرهنگ و هنر
چاپ خبر
۱۴:۲۸ - ۱۳۹۹/۰۶/۳۰

خلاصه کتاب؛

بیم موج: مهارت‌های زیست اخلاقی در فضای مجازی/ به قلم حجت الاسلام علی رهبر

امروزه، راهکارهای کلی، هیچ قفلی را نمی گشایند و فقط می گویند که این قفلها در کجا قـرار گرفته اند؛ از اینرو، در این کتـاب که مخاطبانش خانواده ها و جوانان آشـنا با فضای مجازی هستند، برخی آسـیب های فضای مجازی را واقع بینانه بررسـی و تحلیــل و راه حل هایی کاربردی بـرای آنها بیان شده است

به گزارش ندای اصفهان، متن زیر خلاصه کتاب «بیم موج: مهارت‌های زیست اخلاقی در فضای مجازی» به قلم حجت الاسلام علی رهبر (استاد اخلاق و عضو هیئت علمی دانشگاه صنعتی اصفهان) است که در سال 1395 در 112 صفحه توسط نشر مهرستان (قبسات) به چاپ رسیده است.

خلاصه کننده: زهرا اکبری

(مسئول نهضت سواد رسانه انقلاب اسلامی (نسرا) خواهران شهرستان برخوار- استان اصفهان)

 ***

نوشته پشت جلد کتاب:

درحقیقت این کتاب، کلیدهایی برای گشـودن قفل های ورود به دنیای بی آسیب مجازی فراهم می سـازد تا نسل کنونی هنگام ورود به فضای مجازی با بحران فکری و اخلاقی روبه رو نشوند و از آثار مثبت این فضا نیز محروم نمانند.

کتاب بیم موج بایدها و نبایدهای اخلاقی را برای زندگی جدید بشر در فضای مجازی به ارمغان آورده تا در گردابی چنین حائل، بتوان کشتی زندگی را به سلامت، از شب تاریک دنیا عبور داد.

یادداشت ناشر

روزی بشر بر شتر می نشست، در رقابت جسم و روح، تصمیم می گرفت؛ اما امروز در انتخاب کدامین شبکه ماهواره و کدام سایت و کدام نرم افزار و کدام کتاب و کدامین رفیق تصمیم می گیرد.

امروزه، بشر راحت تر به آبشخورها دسـت می یابد و گاهی برای انتخاب هایش مدیریت های ثانیه ای می طلبد. حساسیت های فضای مجازی می طلبد که انسان پیش از ورود به آنها خود را آماده کند و با امنیتی بیشتر در این راه گام بردارد.

چه بسیارند کسانی که با عضویت در گروهی مجازی یا رجوع به سایتی، زمینه انتخاب درست برایشان فراهم شد و به معارف الهی و آیـات آفاقی آسان تر دســـت یافتنـــد و چـــه انبوه انـــد انســـان های معصومـی کـــه بـــه ایـن دریـای پرتالطـم آمدند و اندیشـه ها، باورهـا، اخلاق و فتوتشـان تباه شـــد و چـــه ارتباط هـای تعریف نشـده ای شـــکل گرفـت که نسلی را بـــه گرداب های گناه کشانید.

مسدود کردن این رسانه های مجـازی و محدود کردن بشر در اسـتفاده از این رسـانه ها، نه ذاتا ممکن اسـت و نه مصلحت.

آنچه می تواند تـــا حدود زیادی جلوی این ســیل بنیان افکن را بگیرد، عبارت اســـت از: توجیه نســـل، ایجاد محدودیت های منطقی، رعایت اخـلاق، مدیریت بهره مندی و قطع نکـــردن ارتباط با آگاهان مسـیر تکامل و عالمان مهذب.

امروزه، راهکارهـــای کلـــی، هیچ قفلی را نمی گشایند و فقـــط می گویند که این قفلها در کجا قـرار گرفته اند؛ از اینرو، در این کتـاب که مخاطبانش خانواده ها و جوانان آشـنا با فضای مجازی هســـتند، برخی آســیب های فضای مجازی را واقع بینانه بررسـی و تحلیــل و راه حل هایی کاربردی بـرای آنها بیان شده است.

 

در­آمد

در نگاه جامعه­ شناسانه به مسائل اجتماعی به صورت هنجارها و ناهنجارها نگاه می‌شود. راهکارهایی که در این عالم برای جبران ناهنجاری­ها مطرح می­شود، قانون های محکم و بیداری وجدان است. ولی در جایی که صحبت از اصلاح اخلاق و رفتار اجتماعی باشد، از طریق فطرت و اعتقاد به خدا و قیامت، پالایش فکر و دل مردم آسان­تر خواهد بود.

دین­گرایی، سرمایه­ی قداست است و انسان باید باورهایش با حس تقدیس همراه باشد. انسان فطرتا برای خدا حرمت قائل است و بعضی مواقع حاضر است از خواسته های خویش بگذرد. دین آسمانی برای انسان این حس را برمی­انگیزد. بیدار شدن وجدان هم یکی دیگر از رسالت های آئین آسمانی است. از این رو با تقویت بعد معنوی می­توان از آسیب های فضای مجازی در امان ماند.

 

فصل اول

آسیب های بافتی  فضای مجازی

ارتباط فضای مجازی با احساس امنیت و آرامش:

لازمه­ی پرستش خداوند، امنیت است و اسلام، مبارزه با مفسدان فی­الارض و سارقان و… را جدی گرفته است. «طبق آیه 55 سوره نور»

خداوند از ترس و ناامنی، آنان را به امنیت و آرامش می­رساند که مرا بپرستید. تکامل انسان با وجود امنیت و آرامش محقق می­شود. رابطه آن را با فضای مجازی باید بیندیشیم که آیا فضای مجازی آرامش و امنیت را برای ما به ارمغان می­آورد یا نه؟!

2ـ آثار مثبت فضای مجازی در زندگی انسان­­ها:

اگر آسیب های فضای مجازی را در نظر نگیریم و فقط به آثار مثبت و دستاوردهای آن بنگریم؛ شامل تبادل خبرها، دستیابی به کشف­ها، میانبرزدن در نوشتن مقاله­ها، آسان سازی خرید و تجارت و جلوگیری از فعالیت های تکراری و… است. برای استفاده­ی مذهبی ها و دردمندان جامعه دینی از این فضا 2 دیدگاه وجود دارد:

  • – دیدگاهی می گوید هرگز نباید وارد شوند؛ زیرا استفاده مذهبی ها از این فضا موجب رونق اندیشه مؤسسان و تحقق هدف های آنها می­شوند.
  • – دیدگاه دیگر می گوید برای دفاع از ارزش­ها و باورهای اسلامی حتما باید حضور داشته باشند: اگر میدان را برای دشمنان خالی گذارند آنها بدون هیچ مانعی با استفاده از ابزارها، اخلاق، عزت و استقلال اسلامی را تخریب خواهند کرد.

3ـ آسیب های بافتی «ذاتی» فضای مجازی

انسان دارای دو بعد ماورائی «روح» و زمینی «جسمانی» است.

در کشمکش میان روح و جسم، عقل و وجدان، انبیا و ائمه، روح را در غلبه بر خواسته های خاکی یاری می­کند و شیطان های جنی و انسانی بُعد زمینی انسان را تقویت می­کنند. رستگاری نصیب کسی است که اراده کند، خود را  رشد دهد و استعدادهای نهفته­ی خویش را شکوفا سازد.

برای رسیدن به رستگاری باید مقابل فحشا، گناه، فساد و تباهی ایستاد. اسلام در این باره وظیفه ای بر دوش آگاهان گذاشته است. چون اگر در جامعه فحشا نباشد، بی شک در مسابقه روح و نفس اماره، پیروز میدان روح است (بُعد معنوی). ولی اگر زمینه هایی برای غلبه نفس اماره فراهم شود، امکان شکست بعد معنوی قوت می یابد. از این رو اگر در فضای مجازی شبهه یا دروغی پخش شود، آگاهان باید پاسخی صریح و سریع دهند و کاربران نیز پاسخ های صحیح را نشر داده تا دیگران گمراه نشوند.

در ادامه به برخی از این مؤلفه ها اشاره می کنیم.

  • * حراج گوهر زمان

فضای مجازی خاموش است و در عین حال پر صدا؛ اما اغلب باتلاقی بیش نیست.

رها بودن فکر و قوه خیال زمینه وسوسه شیطان را فراهم می سازد که گاه کنترل از دست فرد خارج می شود و گرفتار گرداب گناه. اگر با قدرت از خوبی های فضای مجازی بهره ببریم با مدیریت، بدی های آن را مهار می کنیم. بی تدبیری در استفاده از فضای مجازی حاصلی جز لغو و لهو نخواهد داشت.

لغو استعدادسوز است و لهو راهزن گوهر زمان.

  • * بی نظمی و خود فراموشی

اگر عمر هر انسان را در نظر بگیریم؛ چه زمانی باید با کتاب خدا آشنا شویم؟ کی به خویشتن خویش برگردیم و نیازهای آن را برآوریم؟

اصولا این عالم از آفت لبریز است و چه آفتی آسیب‌زاتر از مقابله فضای مجازی با کشف خویشتن خویش و بشر را از اندیشه استقلال خواهی و کرامت و عزت غافل کردن.

برای به دست آوردن موفقیت: به برنامه ریزی، مراقبت، اجرا، آفت زدایی و صرف وقت نیاز است.

  • * امکان غفلت زدگی و لهو گرایی

فضای مجازی، به دلیل تنوع و دستیابی آسان به آن اغلب زمینه غفلت و لهو را در افراد ایجاد می کند. چون جسم، متعلق به زمین است اگر خواسته های جسمانی ما بر بعد معنوی غالب شوند انسان را لهو و لعب و… محاصره می کند و به تعبیر قرآن کریم، انسان فقط ظاهری از حیات دنیا را می فهمد. آیه 7سوره روم، يَعْلَمُونَ ظَاهِرًا مِّنَ الْحَيَاةِ الدُّنْيَا وَ هُمْ عَنِ الْآخِرَةِ هُمْ غَافِلُونَ(7)

حکایت ما و فضای مجازی چنان است که شاعر فرمود:

رشته ای برگردنم افکنده دوست         می کشد هر جا که خاطرخواه اوست

  • * غرق شدن در اقیانوس داده ها

امروزه انسان ها در فضای مجازی همچون تشنه ای هستند که دیگران او را در رودخانه ای خروشان مرتب به زیر آب می برند اما نه تنها سیراب نمی شود بلکه تا حد خفگی پیش می رود.

فضای مجازی معلمی است که به جای تربیت انسان متفکر و تحلیلگر، از کاربران شاگردانی علامه‌نما می سازد.

امام علی (ع) در خطبه 239 نهج البلاغه می فرمایند: «ناقِلان و روایتگران علم انبوه اند و رعایت کنندگان اندک.»

  • * اختلال در تبدیل آگاهی به عمل

انسان برای تبدیل آگاهی به عمل به واسطه نیاز دارد. آگاهی تنها کافی نیست. فرآیند تبدیل آگاهی به عمل در باب ایمان بدین گونه است:

علم و آگاهی»»» شوق شدید »»» اراده »»»  عمل

فضای مجازی به طور کاذب فرد را اسیر غرور می کند و او چنان گمان می کند که علامه دهر شده است. وقتی فردی عادت کند که همه آگاهی های خود را از شبکه های مجازی دریافت کند، احساس بی نیازی کاذب می کند.

  • * احساس سیری دروغین

افرادی که در فضای مجازی با انبوهی از یافته ها، داده ها و… مواجه هستند احساس غرور دروغینی دارند که علمشان در حد عالمان هست ولی این داده ها سطحی و کم ارزش هستند؛ در حالی که انسان در مسیر تکامل علمی یا معنوی، در صورتی پیشرفت دارد که احساس کند تا مقصد راه درازی پیشرو دارد و همچنان باید تلاش کند.

  • * محرومیت از دانسته های تثبیت شده

دریافت هایی که در فضای مجازی به آسانی بدست می آیند قابل ستایش نیستند و ارزش چندانی ندارند. بین نحوه بدست آوردن چیزی و حفظ آن، رابطه ای دو طرفه برقرار است.

دانشمندان قدیم می گفتند «الدرس حرف و التکرار الف» درس را یکبار فرا می گرفتند و سپس آن را بسیار تکرار می کردند و برای پاسخ به سوالات از دانسته ها و حافظه بلندمدت بهره می بردند ولی امروزه فضای مجازی بی هیچ رنج و زحمتی اطلاعاتی در اختیار انسان قرار می دهد که هیچ کدام در حافظه ماندگار نیست و هنگام استفاده از آن اطلاعات حتما باید در فضای مجازی جستجو کنیم.

  • * سطحی نگری و قشری گرایی

انسان دو نوع گرایش متضاد دارد که از دو نیاز سرچشمه می گیرد:

در بعضی مواقع برای رسیدن به خواسته هایش تلاش می کند و در بعضی مواقع زحمت فکر کردن را هم به خود نمی دهد.

فضای مجازی با بهره برداری از گرایش انسان به لهو و لعب، بستری مناسب برای سطحی نگری و دوری از تفکر در انسان ها فراهم آورده است. قرآن کریم در آیه 7سوره روم می فرماید:

«يَعْلَمُونَ ظَاهِرًا مِّنَ الْحَيَاةِ الدُّنْيَا وَهُمْ عَنِ الْآخِرَةِ هُمْ غَافِلُونَ» برای رهایی از سطحی نگری می توان ساعتی را صرف تفکر کنیم زیرا خاصیت تفکر، مکث و آرامش است.

  • * به حاشیه رفتن رسالت های انسانی

خداوند برای تحقق تکامل انسان در تمام ابعاد وجودی اش باید و نبایدهای بسیاری را بیان کرده است. فعالان فضای مجازی خواسته یا ناخواسته از برخی تکالیف انسان ساز غافل می شوند. این افراد ممکن است عاقل تر که می شوند رفتارشان را مدیریت کنند اما در نوجوانی ضربه سنگینی خواهند خورد. رسالت ها که از آنها غافل می شویم همان وظایفی است که در دین به صورت بایدها و نبایدها آمده است و به زندگی نشاط می دهد.

  • * بی میلی به برقراری ارتباط های حضوری

وقتی دو انسان با یکدیگر رابطه برقرار کرده و حضوری با هم دیدار داشته باشند، علاوه بر دیدار و ارتباط جسم ها، حس و حال بهتری هم دارند کهنتیجه تلاقی دو روح است. برقراری ازتباط های مجازی با دیگران، میل ارتباط با خانواده و خویشان را در ما اشباع می کند و روح ما انرژی و نشاط لازم را جذب نمی کند مثل وقتی که در جمعی از اعضای خانواده یا دوستان هستیم و با وقت گذرانی با گوشی همراه نوعی تنهایی جدید برای خودمان درست می کنیم.

  • * بی مهری به مطالعه

در فضایی آرام و ساکت مطالعه کردن، حس تفکر و شنیدن صدای درون را در انسان بر می انگیزد؛ در حالیکه در دنیای پر نقش و نگار فضای مجازی مطالعه یا جایی ندارد یا جسته گریخته و بی تأمل است.

  • * توهم پایان یافتن تکلیف

آیه 7 و 8 سوره انشراح می فرماید: «إِذَا فَرَغْتَ فَانصَبْ، وَ إِلَى رَبِّكَ فَارْغَب»

پیام آیات: کار اصلی پیامبر ابلاغ رسالت بوده است. در مرحله بعدی پیامبر باید به کار دیگری بپردازد. در کار جدید باید رغبت و نشاط داشته باشند.

توانمندی انسان محدود است، انسان نباید تمام توان و نشاطش را صرف یک کار کند و با ضعف سراغ کار دیگر برود. در مورد استفاده از فضای مجازی می توان با صرف همه انرژی و توان در فضای مجازی برای آغاز تلاشی دوباره رغبتی نداشت و از طرفی می توان در گروه های فرهنگی فعال بود و به رشد اندیشه و فرهنگ سازنده کمک کرد. در این راستا فضای مجازی نیازمند کنترل، تغذیه مناسب و نظارت است.

  • * حاکم شدن روابط مکانیکی بین افراد

در فضای مجازی ارتباط ها متنی و تصویری است و افراد برای نشان دادن احساساتشان از قبیل غم، شادی، تعجب و… از شکلک ها استفاده می کنند که یک واکنش مصنوعی است و بعضی مواقع موجب بد فهمی یا ایجاد توهم در طرف مقابل می شود. ولی ارتباط های حضوری، افراد در رابطه شان چیزی وراء کلمه و تصویر حاکم است که می توانیم حس درونیمان را به خوبی به یکدیگر منتقل کنیم. فضای مجازی آمادگی برخورد دیجیتالی را در افراد تقویت می کند و به تدریج حیا و وقار و حرمت‌گذاری را کاهش می دهد. در بعضی افراد رفتار و گفتارشان عینا ادبیات فضای مجازی است که ناخواسته این فضا بر رفتارشان غالب شده است.

  • * ناامنی در محتوی

حواسمان باشد در فضای مجازی از روی غفلت، با حضور مداوم و بی قید و شرط انبوهی از اسرار یا اطلاعات ساده را غیر عمد در اختیار دشمنان قرار ندهیم.

برای دشمن مهم نیست فردی که از این فضا و ابزار استفاده می کند فرد سرشناس است یا نه، مهم دلمشغولی ها و دغدغه های مردم است که می توان به آسانی نبرد علیه اسلام انقلابی را از جنگ سخت به جنگ نرم و عرصه فرهنگی و جنگ با حیا و پاکدامنی و کم کردن ارزش ها کشاند.

فضای مجازی ناامن است، رازدار اسرار خود و دغدغه های دیگران باشیم.

  • * بی تحرکی

در گذشته جوانان روی اسب می نشستند، واقعا پویا بودند و احساس شجاعت می کردند ولی امروزه کودکان روی اسب های مصنوعی ثابت می نشینند و تخیل اسب سواری دارند. جوانان که در هنگام رانندگی آهنگ با صدای بلند گوش می دهند علاوه بر جلب توجه کردن، به دنبال تخلیه انرژی هستند ولی این نیز تخیلی بیش نیست. این تحرک خیالی به تدریج جایگزین تحرک حقیقی می شود که عمدتا این مشکل را فضای مجازی ایجاد کرده است.

در فضای مجازی سواراسب خیال خود می تازیم و در توهم خود، به شجاعت و پویایی خویش می بالیم. 

 

فصل دوم

شیوه های مقابله با آسیب های فضای مجازی

در ادامه به برخی از مؤلفه ها اشاره می کنیم.

  • * استفاده هدفمند از فضای مجازی

فضای مجازی ویژگی خاصی دارد: ممکن است با هدف مشخص وارد آن بشویم؛ ولی او ما را به حوزه های ناخواسته ای می کشاند، علاوه بر اینکه ورود به شبکه های مجازی باید هدفدار باشد، به شدت نیز باید مراقب باشیم که حوزه های نطلبیده ما را به خود نخوانند.

رشته ای بر گردنم افکنده دوست                    می کشد هر جا که خاطرخواه اوست

برای صحیح سازی هدف ها دو راهکار وجود دارد:

الف) مراجعه به مشاورانی که با ابعاد وجودی انسان آشنا و برنامه تکامل و رشد انسان را بدانند.

ب) ببینیم ارزش انسان چقدر است؟ آیا پسندیده است خود را با کارهای بی هدف ضایع کنیم؟

  • * استفاده بهینه از زمان

قطار زمان هیچ ایستگاهی جز منزلگاه آخرت ندارد و برای هیچ کس متوقف نخواهد شد. پس باید زمان را مدیریت کنیم و از لحظه لحظه آن غافل نشویم.

برای پیشگیری از وقت سوزی در فضای مجازی دو کار لازم است:

الف) زمانی که  به فعالیت در فضای مجازی اختصاص می دهیم، باید در مقایسه با فضای حقیقی کمتر باشد.

ب) مشخص باشد که در هفته چند بار به فضای مجازی مراجعه می کنیم.

برای انجام این دو کار به اراده قوی نیاز داریم که می توان با مشورت گرفتن، خواندن نماز اول وقت، خواستن از خدا و… اراده مان را تقویت کنیم. هر فعالیتی زمان خاصی می طلبد که بر اساس میزان نشاط انسان مشخص می شود، بهترین زمان برای مراجعه به فضای مجازی 5-4 عصر است.

  • * توجه به سلامت روحی و جسمی

حضور در فضای مجازی برخی اعضای بدن مانند چشم، مغز و اعصاب را درگیر می کند و باعث کم تحرکی می شود. برای حفظ سلامت جسم و روح و افزایش نشاط، لحظه ای کار را متوقف کنیم، چشم ها را ببندیم، کمی عضلات سر و گردن و مهره ها را ورزش دهیم.

سعی کنیم بر اساس برنامه ای مشخص ورزش کنیم و خواب کافی داشته باشیم. برای حفظ سلامت روحی آیه های هشداردهنده ای از قرآن کریم را جلوی دید قرار دهیم مانند آیه 14سوره علق: «اَلَمْ يَعْلَم بِأَنَّ اللَّهَ يَرَی»

فضای مجازی چون دریاست؛ پس بدون «قل أعوذ بربّ الناس» به آن وارد نشو که غرق می شوی!

  • * حضور هوشمندانه در فضای مجازی

فضای مجازی اقیانوس بی‌کران داده است. ما بزرگترها باید مراقب فرزندانمان باشیم و در این اقیانوس بی‌‎کران رهایشان نکنیم. امروز روز دوستی با جوانان است. با لبخند زدن، گرم گرفتن با آنها و ابراز محبت، آنها را به فعالیت های گروهی دعوت کنیم و اندیشه های درست را از طریق ارتباط عاطفی به آنان القا کنیم و از آسیب هایی که ناآگاهان از فضای مجازی به آن دچار شده اند عبرت بگیریم. مراکز فرهنگی، هیئت های جوانان، فرهنگسراها و مساجد مکان های مناسبی هستند که در جوانان تاثیرگذار باشند.

  • * اولویت دادن به زندگی حقیقی

هم فضای مجازی به دنبال جذب کاربران و هم کاربران مشتاق حضور در فضای مجازی اند. باید به طور تمرینی ساعت هایی از موبایل و رایانه و… دور باشیم و در جمع های خانوادگی و دوستانه حضور پیدا کنیم تا اعتیادمان به این ابزارها کاهش یابد و از زندگی حقیقی لذت ببریم.

  • * ایفای نقش گزینشگر و فعال

امروزه رگبار بی امان اطلاعات بر ما می بارد. این ما هستیم که باید انتخاب کنیم چه بخوانیم و چه ببینیم. ما هستیم که باید بر فضای مجازی غالب شویم. مراکز فرهنگی باید هشدارهای مربوط به فضای مجازی را به صورت کوتاه و خوش آب و رنگ بین مردم توزیع کنند تا مردم با احتیاط بیشتری وارد این فضا شوند. در چند جای قرآن اشاره شده چون انسان ها بیهوده و باطل آفریده نشده اند پس نباید کارهایی که در رشد و تکامل انسان ها اثرگذار نیست را انجام بدهند.

گرگ های زیادی در کمین نسل جوان هستند، تنها رهایشان نکنیم.

  • * عقل گرایی به جای تنوع طلبی

انسان علاوه بر حس تکامل طلبی، حس لهوگرایی نیز دارد، از این رو باید بر همه فعالیت های خود، عقل را حاکم کند. انسان اگر اراده قوی نداشته باشد شبکه های مجازی بر اراده او غالب می شود و هر جا بخواهد او را دنبال خود می کشد. کنترل این فضا کار آسانی نیست و راه حل آن خودکنترلی است. کارشناسان سلامت معنوی هشدار می دهند که مراقب خود باشید ولی اغلب انسان ها احتیاط نمی کنند چون ارزش گوهر وجودی خود را نمی دانند.

  • * تبدیل تهدیدها به فرصت

انسان توان تبدیل تهدید به فرصت را دارد که ابزار آن تفکر است. با تفکر نیمی از انسانیت شکوفا می شود و نیم دیگر آن با برقراری رابطه عاطفی میان خالق و مخلوق به ثمر می نشیند. با سیر در طبیعت و دیدن نشانه های بی پایان خدا زمینه فکر فراهم می شود و آثار آن را در انتخاب هایمان و تغییر دغدغه های بی ارزش به با ارزش خواهیم دید. انتخاب درست و انتخاب فضای مجازی هردو تابع تفکرند. با تفکر، از تهدیدهای فضای مجازی فرصت بسازیم، قبل از آنکه مثل ماهی های کوچک و کم تجربه صید شویم.

  • * زنده نگهداشتن دل به یاد خدا

ذکر زبانی، یاد کردن زبانی خداست و ذکر حقیقی، یاد کردن خدا و اولیائش در قلب است.

«نورُ علی نور» زمانی محقق می شود که همواره انسان با رفتار و گفتار و در قلب و ذهنش پیوسته متوجه خدا باشد. خوب است کنار وسایل ارتباطی‌مان با فضای مجازی آیاتی از قرآن کریم بگذاریم.

برایمان یادآور شود: عالم محضر خداست، در فضای مجازی سیر کنیم چه در فضای حقیقی نفس بکشیم.

  • * توجه به خلوت حقیقی و خودآگاهی

فضای پر جاذبه مجازی، به سادگی اجازه خلوت کردن و با خود بودن به کسی نمی دهد.

خلوت حقیقی این است که درباره خویشتن خویش بیندیشیم و به خودآگاهی برسیم. جوانی که در اتاقی خلوت وارد فضای مجازی می شود، تنها نیست؛ بلکه تمام جهان با او و همراه و همدم او هستند. وقتی می خواهیم صدایی که از دوربه گوشمان می رسد را شناسایی کنیم، این صداهای اطرافمان را خاموش کنیم. حال صدایی از درون ما به گوش می رسد که صدای فطرت است و شرط خوب شنیدنش این است که صداها و ذهنیت های بیرونی را مهار کنیم، مثل کنترل فعالیت در فضای مجازی.

 

فصل سوم

آسیب های محتوایی فضای مجازی       

  • * نگاه های مسموم و آسیب زا

آیات و روایات فراوانی درباره خطرهای چشم لجام گسیخته هشدارهایی می دهند؛

رسول اکرم (ص) فرمودند: «نگاه اول، نگاه اشتباه و غیرعمد است، نظر دوم عمد است و نظر سوم تو را هلاک می کند.»

تفاوت خطرکردن های معنوی با خطر کردن های عادی مثل دست زدن به سیم عریان متصل به برق در این است که گناه برای نفس جاذبه دارد. نگاه کردن به زنی آرایش کرده در کوچه و خیابان و نگاه کردن به تصویر زنی در موبایل، هردو حرام است و متأسفانه بستر اینگونه نگاه ها در فضای مجازی بسیار فراهم است. نگاه حرام تیری است از تیرهای شیطان، چه در دنیای واقعی به روحمان اصابت کند و چه در فضای مجازی به آن آلوده شویم.

  • * کمرنگ شدن مرزهای حیا و عفت

خداوند مرد و زن را کاملا متمایل به یکدیگر آفرید تا با ازدواج با یکدیگر زمینه آرامششان فراهم شود.

در ذات زن گرایش به مرد و در ذات مرد گرایش به زن وجود دارد و ادامه نسل به گرایش این دو به یکدیگر وابسته است. قرآن کریم در آیه 53 سوره احزاب در مورد همکاری و گفت و گوی زن و مرد فقط در صورت ضرورت این چنین می فرماید:

تا زنان علاوه بر رعایت پوشش اسلامی، کمتر در معرض دید مردان قرار گیرند، زیرا رویارویی با نامحرمان ممکن است به قلب زن و مرد آسیب بزند و خداوند برای حفظ پاکی قلب ها، چهره به چهره شدن نامحرمان با هم را صلاح نمی داند و این فقط مختص زنان پیامبر نیست.

با این تفاسیر، رفتارمان در فضای مجازی چگونه است:

1- در فضای حقیقی، گرچه نامحرمان چشم در چشم هم اند اما شرم و حیا دارند و رعایت ادب می کنند ولی در فضای مجازی که یکدیگر را نمی بینند، شرم و حیا و ادب جایگاهی ندارد.

2- هنگامی که دو طرف همدیگر را نمی بینند، با قوه تخیل از همدیگر موجودی ایده آل می سازند.

3- در فضای مجازی پیام و تصویر طرف مقابل، سندی است که در صورت ادامه ندادن رابطه، افشا می شود و باعث آبروریزی طرفین می گردد.

گاهی افراد برای کمک کردن به یکدیگر وارد این رابطه ها می شوند ولی نفس اماره و وسوسه های شیطان اجازه نمی دهد از این خطر مصون بمانند.

لذت های بشر دو نوع هستند: لذتی که وجدان و عقل با آن مشکلی ندارند و لذتی که بر خلاف عقل و وجدان باشد. در حقیقت لذت هایی که در نوع دوم قرار دارند فرد در آن لحظه واقعا لذت می برد ولی خیلی زودگذر است و به تلخی، فشار وجدان، عذاب الهی، رفتن آبرو و ناآرامی تبدیل می شود.

رسول اکرم (ص) فرمودند: هرگز زن و مردی خلوت نکنند که نفر سوم شیطان است.

  • * رواج یافتن شایعه ها

شایعه در کاربرد امروزی به خبر غیر واقعی گفته می شود. گاهی جمعی شایعه ای را می شنوند و باور می کنند و برای اثبات درستی یا نادرستی به آن خبر غیر واقعی دامن می زنند، مثلا در ماجرای آشوب های خیابانی گاهی جمعی شایعه ای را می شنوند و باور می کنند و چون عده ای آن را بازگو کرده اند انگیزه ای برای پیگیری درستی یا نادرستی آن ندارند.

گاهی برای منحرف کردن دغدغه ها و خواسته های مردم، شایعه ای منتشر می شود. همواره دشمن حوزه های حساس و معنوی و ریشه های فداکاری های امت ها را نشانه گرفته و در تلاش است گزاره های مقدس دین مانند: قیامت، مهدویت و عاشورا برای مردم عادی سازی شود. دشمنان با شایعه سازی ها حرمت ها را می شکنند، حق را ناحق و خوب را بد جلوه می دهند. مثلا با نشان دادن تصویر قمه زنی تعدادی شیعه نما همه شیعیان را از گروه های انتحاری می دانند.

حال، با وجود فضای مجازی، روز به روز شایعه سازی و انتشار آن سرعت گرفته است. وقتی کاربری وارد گروهی می شود و یک شایعه را نشر می دهد، بر اعضای آن گروه که قسمتی از جامعه هستند اثری مخرب می گذارد.

  • * گرم شدن بازار شبهه افکنان

پرسش برخاسته از ضمیر پاک انسان حق طلب است و شبهه گزاره ای است که امیرالمومنین (ع) می فرمایند: شبهه را بر این دلیل شبهه گویند که شبیه به حق است. (خطبه 38 نهج البلاغه)

عده ای با طرح شبهه به دنبال فتنه هستند و فتنه جامعه مومن و خانواده مومن و فرد مومن را از اعتدال در دینداری و پاکی خارج می کند. در خطبه 50 نهج البلاغه آمده که سرآغاز پیدایش فتنه دو چیز است: هوای نفسانی که پیروی می شود و احکامی که از دین نیستند ولی به نام دین وارد دین می شوند.

بدخواهان با استفاده از اصلی منطقی دست به تحریف گزاره های دین می زنند، مردم را فریب می دهند و کسانی که اهل تفکر نیستند اصلی را حق می پندارند و در راه این حق قلابی فداکاری می کنند. مثلا در فضای مجازی نهضت اباعبدالله (ع) که در اوج اخلاص است را تحریف می کنند، حال اگر کسی اهل تفکر، وقت و مطالعه نباشد با شنیدن و خواندن این تحریف ها متزلزل می شود.

شبهه ها برای نوجوانان کم مطالعه که آزادانه در فضای مجازی سیر می کنند همچون بادهای سهمگین است. بهتر است با افرادی که در فضای مجازی آسیب دیده اند، دیدار و گفت و گو کنیم و از بزرگانی که دین‌آگاه و با تجربه هستند جویای آسیب های این فضا شویم مبادا درختان نورسته را اسیر خود کند و آنها را از ریشه بر کند.

  • * دامن زدن به خرافه ها

در تمام ملت ها، افسانه و خرافه وجود دارد. مردم علاقه ای ذاتی به حقیقت دارند و از خرافه متنفرند. گاهی سودجویان از این ویژگیِ ارزشمندِ نفرت از خرافه سوء استفاده می کنند و گاهی انسان های مشتاق حقیقت به غلط به سوی باطلان حق نما می روند؛ مانند مخالفان وحی الهی که برای مخدوش کردن قرآن، برچسب خرافه و اسطوره به آن زدند؛ درحالی که قرآن حق مطلق است.

امروزه در فضای حقیقی اگر مردم خرافه ای را می شنوند در مورد آن بحث و گفت وگو می کنند تا شاید حقیقت را روشن کنند، اما در فضای مجازی وقتی سخنی از طریق سایت یا شبکه اجتماعی پخش می شود امکان رو در رو صحبت کردن یا پرسش و اعتراض در مورد آن خیلی کم است و چون امکان تفکر تا حدود زیادی از کاربران گرفته می شود خرافه به جای حقیقت در گوشه ذهن مخاطب جا خوش می کند.

  • * کسب درآمدهای بادآورده

انسان برای گذران زندگی دنیایی باید کار کند و برای بدست آوردن روزی حلال تلاش کند. رسول اکرم (ص) فرمودند: «عبادت ده جزء دارد که نُه جزء آن در طلب روزی حلال است.»

کسب مال و سرمایه از نظر اسلام در چارچوب اقتصاد معتدل است؛ اسلام نه سرمایه داری را بی قید و شرط آزاد کرده و نه مالکیت را محدود، بلکه با پرورش جنبه معنوی انسان، راه های مجاز کسب سرمایه را نشان داده است تا نفس را مهار کرده و ایثار و انفاق کند بنابراین اخلاق و اقتصاد در اسلام با هم گره خورده است. اما رزق حرام، به تدریج چشم، گوش، عقل و وجدان آدمی را ناکارا و ایمان، اخلاق و صداقت انسان را فرسوره می سازد. با وجود فضای مجازی، بازاریان برای ورود به فضای تجارت به آسانی می توانند از فتوای فقیهان در مورد چگونگی کسب سرمایه در دین اسلام مطلع شوند اما اغلب چنین نمی کنند. حق‌کشی و له کردن عده ای زیر دست و پا برای رسیدن به بهره مالی و بی رنج به گنج رسیدن از مصیبت هایی است که فضای مجازی زمینه آن را به راحتی فراهم کرده است.

  • * جدال نکوهیده

برخی اختلاف های اخلاقی، همزمان در فضای حقیقی و مجازی وجود دارند؛ یکی از آن انحراف ها جدال نکوهیده است. جدال احسن در قرآن کریم به عنوان روشی مناسب برای خلع سلاح اهل باطل و دفاع درست و عادلانه از حق بوسیله کلام معرفی شده است و جدال غیر احسن، افراد بدون آگاهی، بدون تکیه بر استدلال، درباره خدا بحث می کنند.

امروزه در فضای مجازی، اعضای گروه که هر یک تفکری دارند، در مورد موضوعی با صحبت های منطقی و خردمندانه بحث و گفت و گو می کنند که جدال به صورت احسن صورت می گیرد اما اگر افراد شرکت کننده در بحث منطقی نباشند، امکان پرده دری، مطرح کردن شایعه و بی دلیل آبروی فردی ریخته شود، وجود دارد.

بیاییم با جدال نکوهیده در فضای مجازی دوستی هایمان را به کدورت و دشمنی مبدل نسازیم.

  • * شوخی های بی حد و مرز و گناه آلود

یکی از نعمت های خداوند، خندیدن است. روان انسان برای رهایی از فشارهای جسمی و روانی، نیازمند لطیفه هایی به دور از گناه برای خندیدن است. رسول خدا (ص) می فرمایند: «انسان عاقل باید شبانه روزش را به چهار قسمت تقسیم کند: مناجات با خدا، محاسبه خویشتن، حضور در محضر عالمان دین و بهره مندی از لذت های حلال و پسندیده.»

لذت های حلال مثل شوخی با خانواده، دوستان و خویشان، البته باید خط قرمزها رعایت شوند. چه در فضای حقیقی و چه در فضای مجازی، نباید برای مزاح، مطلبی را تعریف کنیم که گناهی را ترسیم کند؛ زیرا شنونده برای اینکه بخندد، نخست باید آن ماجرا را در ذهنش تصویرسازی کند که موجب غبارآلود شدن روح او می گردد. اقوام و اشخاص را مسخره نکنیم، روا نیست دیگران را دستمایه خنده خود و دیگران کنیم.

  • * رواج یافتن تمسخر و تهمت

در فضای مجازی، با روش های شنیداری و دیداری، می توان انسان ها و اقوام و شخصیت ها را به باد تمسخر و تهمت گرفت. در آیه 11 سوره حجرات آمده است «ای مؤمنان، نباید قومی قوم دیگر را مسخره کند، شاید آنها بهتر از این ها باشند.»

چند نکته در این آیه وجود دارد:

1- خطاب قرار دادن مؤمنان در این آیه نشان می دهد که شأن مؤمنان بیش از این است که قومی را مسخره کنند.

2- چه بسا کسانی که مسخره می شوند، بهتر از مسخره کنندگان باشند.

3- مسخره کنندگان نباید از عیب های خود غافل باشند.

در فضای مجازی با عضویت در گروه ها و کانال های ترویج دهنده تمسخر و خنده های ‌حرام، بازار گناهان را گرم نکنیم.

  • شکسته شدن حرمت ها

انسان حرمت دارد، اما انسان مؤمن، به ویژه پدران، مادران، استادان، بزرگترها و… بیشتر حرمت دارند؛ بنابراین، باید در محضر آنها ادب را رعایت کنیم. در روایات آمده است که حرمت انسان مؤمن از کعبه بیشتر است. گاهی در فضای مجازی حرمت بزرگان علمی، معنوی و… شکسته می شود. می توان اثر فضای مجازی را در رفتارهای برخی نوجوانان شاهد بود: ورود به مکانی زودتر از پدر و مادر، بحث و مجادله های غیر نیکو، پاها را مقابل آنها دراز کردن و…

بی شک اگر امروز، کوچکترها حرمت بزرگترها را بشکنند، روزی که فرزندان آنها می آیند، حرمت آنها را خواهند شکست. حرمت شکنی این است که کاری کنیم افراد با دیدن شخصی یا شنیدن نامش بخندد. در روایات آمده که با دیگران همانگونه رفتار کنید که دوست دارید با شما رفتار کنند. آیا دوست داریم دیگران، مارا با القاب خنده آور خطاب کنند؟

در فضای مجازی حرمت دیگران را نگه داریم تا حرمت ما را نگه دارند.

  • * اشاعه مطلب غیر واقعی

انسان ها در تعامل با یکدیگر با دل خوش بودن به اصل صداقت است که می توانند به گفتار و رفتار یکدیگر اعتماد کنند. فرد دروغگو، اعتماد دیگران را در کوتاه مدت می طلبد و به بی اعتمادی دیگران در بلندمدت نمی اندیشد، که این رفتار ساده لوحانه است. گاهی تبلیغات برخی گروه ها و پایگاه های مجازی در مورد کالا یا خدماتی دروغ نیست اما ضعف های آن را پنهان کرده و فقط نقاط قوت را نشان می دهند.

اعتماد میوه ای است که جز بر درخت راستگویی نمی روید.

  • * افزایش تکبر

اغلب افرادی که در فضای مجازی با دیگران مرتبط هستند، غافل اند از اینکه فردی حقیقی در فضای مجازی مشغول حرف زدن با اوست. گاهی افراد با ادعای تسلط بر فضای مجازی، از سر کبر و غرور حرمت بزرگان را می شکنند و همچنین رفتارهای حیاآمیز و فروتنانه کمتر دیده می شود.

در حقیقت کبر نتیجه نادیده گرفتن پنج اصل است: محدودیت، فقر وجود، وابستگی، بی ثباتی، نسبیت. امام صادق (ع) فرمودند: «هیچ فردی احساس تکبر یا سرکشی نمی کند، مگر به دلیل ذلتی که در درون خود می یابند.»

برای از بین بردن غرور و تکبر راهکارهایی وجود دارد:

1- عظمت خدا را بیشتر بشناسیم.

2- مردم را مخلوقات محبوب خدا بدانیم.

3- در سلام کردن پیشتاز باشیم.

4- یادمان باشد که با کبر به بهشت نمی رویم.

تواضع کردن بزرگی می آورد، چه در فضای مجازی و چه در فضای حقیقی.

  • * لغو گرایی و بیهوده گویی

خداوند هستی را به حق آفرید و فرمود که نظام موجود، باطل نیست و ما بازیگرانه دست به خلقت نزدیم.

در سوره مؤمنون یکی از ویژگی های مؤمنان رویگردانی از لغو است. لغو سخنی است که به آن اعتنا نمی شود و بدون فکر و تأمل ایراد می شود و به تمام فعالیت های آدمی راه می یابد. اغلب در فضای مجازی وبگردی به ولگردی تبدیل می شود. به تعبیر امام علی (ع) در نامه 45 نهج البلاغه نباید «ریسمان ضلالت» را به گردن اندازیم و بی هدف اینجا و آنجا کشانده شویم. باید با هدف و برنامه ریزی وارد فضای مجازی شویم تا ما را به گرداب لغو نکشاند.

  • * سرقت در فضای مجازی

فضای مجازی زمینه کپی های غیر مجاز را به آسانی فراهم می کند. برخی مراجع “کپی رایت” را جایز نمی دانند؛ به عنوان مثال، رهبر معظم انقلاب بنابر احتیاط رعایت حقوق مادی و مالکیت فکری تولیدکنندگان را لازم می دانند. در موضوعاتی که همه مراجع توافق دارند، عمل به آن لازم الاجرا است. بی شک دزدی در هر دوره ای انواعی دارد و به شیوه هایی خاص انجام می شود. باور کنیم که هنگام کپی برداری غیر مجاز یا شکستن قفل نرم افزارها در حال دزدی هستیم.

سخن پایانی

ورود به هر دنیایی، قانون و ابزار و ساز و کارهایی ویژه می طلبد. هدفمند بودن و پیروی از ضابطه های اخلاقی برای ورود به فضای مجازی به انسان کمک می کند. بهشتی شدن در فضای مجازی، زحمت و مراقبت بسیار می خواهد؛ اما دوزخی شدن، بسیار بسیار ساده است.

حجت الاسلام علی رهبر- استاد اخلاق

انتهای پیام/

برچسب‌ها: , , , , , , , ,

مطالب مرتبط

نظر شما
نام :

ایمیل :

از درج کامنت های توهین آمیز معذوریم
متن کامنت :
 


شفاف (شبکه فعالان انقلابی فضای مجازی)
شفاف (شبکه فعالان انقلابی فضای مجازی)
پایگاه خبری رهیافته
پایگاه خبری رهیافته
به توان تشکیلات! (کتاب تقدیرشده منتقدین) 09132706715
به توان تشکیلات! (کتاب تقدیرشده منتقدین) 09132706715
اصفهان شرق
اصفهان شرق
تبلیغات در مردمی ترین سایت استان اصفهان؛ 09132706715
تبلیغات در مردمی ترین سایت استان اصفهان؛ 09132706715