پنج شنبه ۱۴ فروردین ۱۳۹۹
اخبار اصفهان
سرتیتر اخبار
چاپ خبر
10:10 - 2020/03/22

یوکابد و میریام که بودند؟

در تاریخ پُر فراز و نشیب توحید و یکتا پرستی، شخصیت های کم شناخته یا ناشناخته ای بوده اند که شاید زیر سایه سار عظمت شخصیت های پیرامون خود کمتر مورد توجه بوده اند ولی تاثیرات فراوان و موثری در تداوم و رشد وحدانیت در جهان بشریت و معنویت داشته اند...

ندای اصفهان- سید مرتضی میرسراجی

(دانشجوی دکترای تخصصی الهیات و معارف اسلامی، علوم قرآن و حدیث)

در طول تاریخ پُر فراز و نشیب توحید و یکتا پرستی، شخصیت های کم شناخته یا ناشناخته ای بوده اند که شاید زیر سایه سار عظمت شخصیت های پیرامون خود کمتر مورد توجه بوده اند ولی تاثیرات فراوان و موثری در تداوم و رشد وحدانیت در جهان بشریت و معنویت داشته اند.

دو تن از این شخصیت های تاثیر گذار و تاریخ ساز و البته در عین حال کم شناخته، دو بانوی بزرگوار و مکرم به نام های حضرات «یوکابِد» و «میریام» (علیهما السلام) هستند که به ترتیب مادر ارجمند حضرت موسی(ع) و همچنین خواهر گرامی آن پیامبر بزرگ الهی می باشند.

نام های این دو بزرگوار در واقع دو میراث به جای مانده از فرهنگ عِبرانی است که مانند دیگر واژگان این فرهنگ همچون اسماء مردانه: «عِمران»، «هارون»، «یوشَع»، «اسحاق»، «یعقوب»، «یوسف»، «یحیی»، «زکریا»، «عیسی»، «ابراهیم»، «بِنیامین»، «شَمعون»، «دانیال» و… و همین طور نام های زنانه این فرهنگ همچون: «هاجَر»، «ساره» (سارا)، «راحیل» و… داخل در  شیوه نامگذاری اسلامی و ایرانی شده است و مسلمانان و به خصوص ایرانیانِ معنویت گرا به احترام این بزرگواران، بر روی فرزندان خود، نام های مبارک ایشان را به نیت تیمن و تبرک قرار می دهند.

در اهمیت استفاده از نام های عبرانی در اسلام همین بس که پیامبر اسلام(ص)، نام تنها پسر گرامی خود را «ابراهیم» نهادند و امام صادق(ع)، نام فرزند معصوم خود را که سلسله جلیله امامت از طریق ایشان ادامه می یافت، «موسی» نامیدند و این سیره و رفتار معصومان(ع) در نامگذاری اولاد بر اساس نام ها و فرهنگ عبرانی مانند دیگر رفتارهای پسندیده شان برای ما می تواند سرمشق و الگویی مناسب باشد.

یوکابد و میریام در قرآن

در قرآن کریم که بهترین و معتبرترین مدرک برای دریافت آگاهی صحیح و حصول اطلاعات دقیق از احوال و اخبار امت های سَلَف و به خصوص تاریخ انبیاء و پیامبران الهی است، به این دو بانوی ارجمند و عالیمقام اشاراتی شده است ولی نام آن دو بزرگوار به شکل مستقیم مانند بسیاری از نام های مقدس دیگر همچون نام های حضرات «علی»، «فاطمه»، «حسن»، «حسین»(سلام الله علیهم اجمعین) و…  در آن کتاب شریف ذکر نشده است.

در دو سوره مبارکه «طه» و «قَصَص» در قرآن مجید، به داستان حضرات یوکابد و میریام (علیهما السلام) اشاره شده که تامل و ژرف نگری در آن آیات شریف جهت شناخت بیشتر و بهتر این دو بانوی محترم و همچنین کشف زوایای پنهان شخصیت آن دو بزرگوار برای اهل ایمان بسیار سودمند و نافع است:

 الف) آیات شریف سوره مبارک «طه» (آیات ۳۷-۴۰)

«وَ لَقَدْ مَنَنَّا عَلَیْک مَرَّهً أُخْرَى(۳۷) إِذْ أَوْحَیْنَا إِلى أُمِّک مَا یُوحَى(۳۸) أَنِ اقْذِفِیهِ فى التَّابُوتِ فَاقْذِفِیهِ فى الْیَمِّ فَلْیُلْقِهِ الْیَمُّ بِالساحِلِ یَأْخُذْهُ عَدُوٌّ لى وَ عَدُوٌّ لَّهُ  وَ أَلْقَیْت عَلَیْک محَبَّهً مِّنى وَ لِتُصنَعَ عَلى عَیْنى(۳۹) إِذْ تَمْشى أُخْتُک فَتَقُولُ هَلْ أَدُلُّکمْ عَلى مَن یَکْفُلُهُ  فَرَجَعْنَک إِلى أُمِّک کىْ تَقَرَّ عَیْنهَا وَ لا تحْزَنَ …(۴۰) »

(… و [ای موسی!] ما بار دیگر بر تو منت نهادیم(۳۷) آن زمانی که به مادرت(یوکابد) آنچه را که لازم بود وحی (الهام) کردیم (۳۸) که او را در صندوقى بیافکن، و آن صندوق را به دریا(رود نیل) بیانداز، تا دریا آن را به ساحل  بیافکند، و دشمن من و دشمن او(فرعون مصر) آن را بگیرد و من محبتى از خودم بر تو افکندم، تا در برابر دیدگان من پرورش یابى(۳۹) در آن هنگام که خواهرت (میریام) [در نزدیکى کاخ فرعون مصر] راه مى ‏رفت و مى ‏گفت: آیا خانواده ‏اى را به شما نشان دهم که این نوزاد را سرپرستی مى‏ کند؟ [تا دایه خوبى براى او باشد؟] و به دنبال آن ما، تو را به مادرت بازگرداندیم تا چشمش به تو روشن شود، و غمگین نگردد…(۴۰))

ب) آیات شریف سوره مبارک «قَصَص» (آیات۷-۱۳)

«وَ أَوْحَیْنَا إِلى أُمّ‏ ِمُوسى أَنْ أَرْضِعِیهِ فَإِذَا خِفْتِ عَلَیْهِ فَأَلْقِیهِ فى الیَمِّ وَ لا تخَافى وَ لا تحْزَنى  إِنَّا رَادُّوهُ إِلَیْکِ وَ جَاعِلُوهُ مِنَ الْمُرْسلِینَ(۷) فَالْتَقَطهُ ءَالُ فِرْعَوْنَ لِیَکونَ لَهُمْ عَدُوًّا وَ حَزَناً  إِنَّ فِرْعَوْنَ وَ هَمَنَ وَ جُنُودَهُمَا کانُوا خَطِئِینَ(۸) وَ قَالَتِ امْرَأَت فِرْعَوْنَ قُرَّت عَینٍ لى وَ لَک لا تَقْتُلُوهُ عَسى أَن یَنفَعَنَا أَوْ نَتَّخِذَهُ وَلَداً وَ هُمْ لا یَشعُرُونَ‏ (۹) وَ أَصبَحَ فُؤَادُ أُمّ‏ ِمُوسى فَرِغاً  إِن کادَت لَتُبْدِى بِهِ لَوْ لا أَن رَّبَطنَا عَلى قَلْبِهَا لِتَکُونَ مِنَ الْمُؤْمِنِینَ(۱۰) وَ قَالَت لأُخْتِهِ قُصیهِ  فَبَصرَت بِهِ عَن جُنُبٍ وَ هُمْ لا یَشعُرُونَ(۱۱) وَ حَرَّمْنَا عَلَیْهِ الْمَرَاضِعَ مِن قَبْلُ فَقَالَت هَلْ أَدُلُّکمْ عَلى أَهْلِ بَیْتٍ یَکْفُلُونَهُ لَکمْ وَ هُمْ لَهُ نَصِحُونَ(۱۲) فَرَدَدْنَهُ إِلى أُمِّهِ کىْ تَقَرَّ عَیْنُهَا وَ لا تَحْزَنَ وَ لِتَعْلَمَ أَنَّ وَعْدَ اللَّهِ حَقٌّ وَ لَکِنَّ أَکثرَهُمْ لا یَعْلَمُونَ(۱۳)»

(و به مادر موسى(یوکابد) وحى کردیم که او را شیر بده، همین که بر جان او بیمناک شدى او را به دریا(رود نیل) بیانداز ، و نترس و غمگین مباش که ما وى را به تو برگردانیده و از پیامبرانش قرار می دهیم (۷) پس خاندان فرعون [مصر] موسى را از دریا گرفتند تا دشمن و مایه اندوه‏شان شود؛ آرى فرعون و هامان [وزیر او] و لشکریانشان خطا کردند (۸)

و همسر فرعون [آسیه به وی] گفت: این کودک نور چشم من و تو است او را نکشید، شاید به ما نفعی برساند، و یا اصلا او را فرزند خود بگیریم  و آن ها نمى‏ دانستند [که دارند چه کار می کنند چون خواست خدا تحقق این امر بود] (۹) قلب مادر موسى(یوکابد) از همه چیز [جز یاد فرزندش] تهى گشت، و اگر قلب او را محکم نکرده بودیم نزدیک بود مطلب را فاش کند(۱۰) [یوکابد] به خواهر موسی (میریام) گفت: وضع و حال او را پى‏گیرى کن، او نیز از دور ماجرا را مشاهده کرد، در حالى که آن ها متوجه نشدند.(۱۱)

ما همه زنان شیرده را از قبل بر او تحریم کردیم [که نتوانند به موسی(ع) شیر بدهند تا تنها به آغوش مادر خود برگردد] خواهرش [که تلاش بسیار ماموران فرعون را براى پیدا کردن دایه مشاهده کرد] گفت: آیا شما را به خانواده ‏اى راهنمایى کنم که مى‏ توانند این نوزاد را کفالت کنند و خیرخواه او هستند؟(۱۲) [و این چنین] ما او را به مادرش بازگرداندیم تا چشمش روشن شود و غمگین نباشد و بداند وعده الهى حق است ولى اکثر آن ها نمى ‏دانند.(۱۳))

از  آیات ذکر شده، سرفصلی از کرامات حضرات «یوکابد» و «میریام» (علیهما السلام) و همین طور توجهات خاص خداوند به این دو بزرگوار استفاده می شود به خصوص وحی الهی که به حضرت یوکابد(س) مادر محترم حضرت موسی(ع) در این خصوص شده، نوعی الهام و سروش غیبی محسوب می شود که درخور توجه و مُداقّه است و همچنین توفیقِ مجاهدت موثر این دو بزرگوار در زمینه تداوم و استمرار فرهنگ توحیدی در قالب حفاظت و پاسداری از پیامبر بزرگ الهی حضرت موسی(ع) بسیار قابل توجه و شایسته تامل است.

یوکابِد

«یوکابِد» نامواژه ای عِبرانی است به معنای: «خداوند دارای مَجد است»[۱] (یعنی خداوند باشکوه است، خداوند بلند مرتبه است) در قرآن کریم چنانکه در بخش قبل یاد نمودیم، حضرت یوکابد(س) زنی معنوی و پاک طینت ترسیم و شناسانده شده است که از جانب خداوند متعال به طور مستقیم به وی «وحی» یا به عبارتی الهام ویژه نموده است.

آنچه با بررسی ها مشخص می شود این است که در تلفظ و نوشتار نام مادر ارزشمند حضرت موسی(ع) بین دانشمندان مسلمان اختلاف نظر فراوان وجود دارد اما قول مشهور نامواژه «یوکابد» است.

«مُقاتل بن سُلَیمان» (م.۱۵۰ق.)، پیشتاز مفسران و همچنین از اصحاب امام باقر(ع) و امام صادق(ع) در تفسیر قرآن خود بعد از یاد کرد آیه شریف «و اوحینا الی ام موسی» (قصص/۷) (و ما به مادر موسی( یوکابد) وحی کردیم)، چنین نوشته است:

«و اسمها یوکابد من ولد لاوی بن یعقوب» [۲] ( و نام آن بانو، «یوکابد» است که از خاندان «لاوی» فرزند حضرت یعقوب(ع) بود.)

«سُیوطی» (م.۹۱۱ق.) نیز از دانشمندان بزرگ و متتبع اسلامی و همچنین از مفاخر اهل «مصر» در کتاب «حُسنُ المُحاضَرَه» خویش در مورد نام آن بانوی گرانقدر نوشته است:

«…و أمّ موسى اسمها یوکابد.»[۳] ( و نام مادر حضرت موسی(ع)، «یوکابد» است.)

حضرت یوکابد(س) مادر دو پیامبر و دو حجت بزرگ الهی یعنی حضرات موسی (ع) و هارون(ع) بوده است و این موهبت عظیم برای یک زن توفیق کمی نیست. در جهان اسلام نیز حضرت زهرا (س) مادر بزرگوار دو امام معصوم(ع) و دو حجت الهی بودند.

میریام

چنانکه در ابتدای مبحث بیان شد نامواژه «میریام» واژه ای کهن بوده که معادل همان «مریم» در زبان و لغت عربی است. در تفسیر «مُقاتل بن سلیمان» که از قدیمی ترین تفاسیر اسلامی محسوب می شود و پیشتر نام مادر گرامی حضرت موسی(ع) را از آن نقل نمودیم، نام خواهر ارجمند حضرت موسی(ع) را «مریم» ضبط و ثبت نموده است.[۴] که به عبرانی همان «میریام» می شود.

به طور کل در بیشتر آثار تفسیری و تاریخی در اسلام بعد از یاد کرد ترکیبِ «اُخت موسی(ع)» نامواژه مریم (میریام) ثبت شده است. [۵]

بنابر برخی نقل های تاریخی حضرت میریام(س) با حضرت مریم (س)، مادر مکرم حضرت عیسی مسیح(ع) در چند چیز شبیه بوده اند: «نام»، «نام پدر» و «نام برادر». هر دو بزرگوار «مریم بنت عِمران» بوده اند، یعنی علاوه بر تشابه در اسم، نام های پدران گرامی آن بزرگواران نیز «عِمران» بوده است و همچنین از این جهت نیز شبیه بوده اند که برادرهایشان هر دو، نامِ «هارون» داشته اند.[۶]

البته در تشابه سه گانه ای که یاد نمودیم در بین محدثان و تاریخ نگاران اسلامی اختلافات فراوان در تشابه نام برادر برای آن دو بانوی نیکوکار وجود دارد ولی در «نامِ اصل» و همچنین «نامِ پدر» اختلافی به نظر نمی رسد.

شاید به خاطر همین تشابه بوده که در روایات اسلامی، گاهی به جای مریم(میریام) از نامواژه دیگری برای آن بانو در نظر گرفته شده است تا شاید تشابه ظاهری باعث اشتباه و یکی گرفتن دو شخصیت معنوی و تاریخ ساز در کنار هم و به عبارتی خَلط در کلام و مفهوم اخبار و روایات نشود.

با بررسی های متون حدیثی در می یابیم که در آثار روایی اسلام بیشتر نامواژه «کُلثُم» و نامواژه هایی شبیه به آن ثبت شده است.[۷] مثلا از نام واژه هایی همچون: «کُلثوم»[۸]، «اُمّ کُلثوم»[۹]، «ام کُلثُم»[۱۰]، «کلیمَه»[۱۱]، «حکیمه» [۱۲]، «حَلیمَه»[۱۳]، «کُلثُمَه»(کَلثَمه)[۱۴] از حضرت میریام(س) یاد شده است که البته برخی از این نامواژه ها مانند «کلثوم» عمدتا بر مردان اطلاق می شود.

از این رهگذر می توان استنباط نمود که این نمونه ها بیشتر ممکن است ناشی از شک راویان و اشتباهات ناسخان در ثبت و ضبط اصل کلمه به شکل تصحیف و تحریف شده کلمه «کُلثُم» بوده است. «کُلثُم» در لغت نامه های عرب صفت و اسمی است که به بانویی اطلاق می شود که صورت گرد و گوشتالو و گونه هایی برجسته دارد و این گوشتالو بودن و گونه های برجسته داشتن، به شکلی است که چهره وی را کریه و بد منظر نکرده، بلکه بر زیبایی و جمال او افزوده است.[۱۵]

چه بسا کلثم یکی از صفات شاخص حضرت میریام(س) یا اسم دومی برای خواهر معزز حضرت موسی(ع) بوده است که در لسان روایات اسلامی چنین آمده است و این مساله چیز غیر معمول و عجیبی نیست و در تاریخ ها و فرهنگ ها بسیار به نظر رسیده است.

از سوی دیگر چنانکه پیشتر بیان نمودیم چه بسا به جهت تشابه سه گانه ظاهری مریم(میریام) خواهر حضرت موسی(ع) با مریم مادر گرانسنگ حضرت عیسی(ع) در روایات اسلامی از نامواژه کلثم استفاده شده زیرا آن حضرت نیز «مریم بنت عمران»(س) خوانده می شدند لذا شاید به جهت عدم اشتباه این گونه بیان شده تا خلطی صورت نگیرد.

دلیل این ادعا روایاتی است که در ادامه بحث و در بخش های بعدی به آن ها خواهیم پرداخت مثلا روایتی منسوب به پیامبر(ص) که همسران ایشان از زنان امت های گذشته را در بهشت افرادی همچون: حضرت آسیه (س) همسر فرعون، حضرت مریم بنت عمران(س) مادر حضرت عیسی(س) و حضرت کلثم خواهر حضرت موسی(ع) بیان نموده است و اینجا اگر هر دو نام اخیر را مریم بنت عمران بیان می کردند، ممکن بود نام و شخصیت یکی از دو بانوی بزرگوار در دیگری مخلوط و محو شود.

و همین طور در مورد روایتی  دیگر که آن را نیز در ادامه خواهیم گفت و مربوط است به زنان بهشتی که در هنگام زایمانِ حضرت خدیجه (س) به اذن خدا از بهشت فرود آمده و در منزل مقدس ایشان به جهت یاری حضور یافته بودند و از جمله آن زنان ارجمند، مریم مادر حضرت عیسی(س) و نیز کلثم خواهر حضرت موسی(س) گزارش شده است که این فرضیه را تقویت می کند که به جهت عدم خلط و یکی شدن نام خواهر حضرت موسی(ع)، آن بانوی معزز را با صفتی از ایشان یا نام دومی از ایشان که داشته اند به شکل کلثم بیان نموده اند.

معنی اسم «میریام» چیست؟

«عَبدالمُنعِم حَنَفی» از دانشمندان قرآن پژوه معاصر در این زمینه نوشته است:

(در ادبیات دینی آیین یهود، نامواژه «میریام» Miriam یا «ماریام» Mariamme ریشه شناخته شده ای ندارد و چه بسا آن، نامی مصری باشد که خواهر حضرت موسی(ع) بدان نامیده شده است و بعد از آن داخل در میراث فرهنگی یهود شده است. در زبان مصری کهن نامواژه «مِری» Meri به معنای عشق و دوست داشتن است و از آن ریشه است کلمه «میریت» و نامواژه «مریم» بر همان سیاق به معنای: «زنی که محبوب و مورد علاقه است».

همچنین ریشه کلمه مریم در مصری باستان از عبادت و بندگی نیز اتخاذ شده است و بدین صورت معنی نامواژه مریم در مصری کهن برابر با «عابده و زن عبادتگر» و همچنین «زن پرهیزگار» و «عفیفه و پاکدامن» می شود و مریم (میریام) خواهر حضرت موسی(ع) در زندگی چنین زنی بوده است. به همین علت جناب «عِمران» پدر گرامی حضرت مریم(س) مادر حضرت عیسی(ع) را «مریم» نام نهاد به جهت تیمن و تبرک به نام حضرت مریم(میریام) خواهر گرانقدر حضرت موسی(ع) چون آن بانوی ارجمند، عابده بودند.)[۱۶]

حضرت «میریام» (س)، خواهر گرامی حضرت موسی(ع) ویژگی های معنوی خاصی داشته اند که در زیر به برخی از آن جنبه ها اشاراتی می کنیم:

۱- خواهر دو پیامبر بزرگ خدا

حضرت «میریام»(س) علاوه بر اینکه افتخار این را داشته که از نسل پیامبر بزرگ خدا، حضرت یعقوب(ع) بوده است، افتخار خواهری دو پیامبر بزرگ الهی همچون حضرت موسی(ع) و حضرت هارون(ع) را نیز داشته است و بی شک از محضر معنوی این دو خورشید درخشان کهکشان نبوت بسیار بهره مند شده است و همچنین از آیات شریف قرآن کریم استفاده می شود که خواهر بزرگ و ارجمند حضرت موسی(ع) بوده است.

۲- تلاش در جهت مراقبت و حفاظت از حضرت موسی(ع)

آنچه از آیات مبارک و صریح قرآن که در قسمت قبل بیان شد، برای ما برداشت می شود این واقعیت است که حضرت میریام(س) در زمینه حفاظت و مراقبت و همچنین بازگشت حضرت موسی(ع) به سوی مادر گرامیشان در زمان خفقان و کشتار فرزندان ذُکور(پسران) قوم بنی اسراییل توسط فرعون زمان، نقش مهم، موثر و کلیدی داشته اند و در این زمینه تیزهوشی فراوانی به کار برده اند که آیات شریف قرآن کریم بر این امر مهم در تاریخ توحیدی دلالت دارند و بر آن صحّه گذاشته شده اند.

۳- همسر گرامی حضرت «یوشَع بن نون»(ع) وصی حضرت موسی(ع)

حضرت«میریام»(س) خواهر گرامی حضرت موسی(ع) بنا بر روایت های اسلامی، همسر محترم یکی از پیامبران بزرگ الهی یعنی حضرت «یوشَع بن نون» (ع)، وصی و جانشین حضرت موسی(ع) بوده است.

الف) «مَقدِسی» (م.۳۸۱ق.) تاریخ نگار شهیر مسلمان در کتابِ تاریخ خود موسوم به «البدء و التاریخ» روایت کرده است:

«حضرت یوشع بن نون(ع) خلیفه و جانشین حضرت موسی(ع) بود که همسر ایشان، حضرت میریام(س)، خواهر حضرت موسی(ع) بودند.»  [۱۷]

ب) «ابن اَثیر جَزَری» (م.۶۳۰ق.) دیگر تاریخ نویس نامدار و شناخته شده مسلمان نیز در کتاب خود موسوم به «کامل» همین خصوصیت را آورده است :

«حضرت میریام (س)  خواهر گرامی حضرت موسی‏(ع)، همسر حضرت یوشع بن نون(ع) بودند.» [۱۸]

ج) «ابن کثیر» (م.۷۷۴ق.) مورخ ناموَر مسلمان نیز این نسبت را در اثر تاریخی خود تاکید کرده و  روایت نموده است:

«حضرت یوشع بن نون(ع) همسر میریام(س) خواهر گرامی حضرت موسی(ع) بودند.» [۱۹]

با توجه به این روایات تاریخی که تاریخدانان برجسته مسلمان در آثار خویش ثبت و ضبط نموده اند، به نیکی استفاده می شود که حضرت «میریام»(س) توفیق همسری پیامبر بزرگ خدا یعنی حضرت «یوشع بن نون»(ع)، وصی گرانقدر حضرت موسی(ع) را نیز در کارنامه افتخارات و فضیلت های معنوی خویش داشته است.

۴-  مادر گرامی یوشَع نبی(ع)

در برخی روایات حضرت میریام(س) بر خلاف روایات قبل که ایشان را همسر ارجمند حضرت یوشع بن نون(ع)، وصی حضرت موسی(ع) دانسته اند، وی را مادر گرامی «یوشَع» نبی(ع) معرفی نموده اند.[۲۰] که اگر این دسته از روایات درست باشند و ایشان همسر حضرت یوشع(ع) نباشند باز نیز این ویژگی، شرافت و افتخار بزرگی برای آن بانوی مکرم محسوب می شود و بیانگر اوج طهارت ظاهری و باطنی ایشان بوده است که به اذن خدا پیامبری از پیامبران بزرگ الهی از بطن آن بانوی شرافتمند متولد و در دامن پاکش رشد و تعالی یافته است.

آن بانوی مکرم خواهر دو پیامبر بزرگ الهی و از سوی دیگر مادر یا همسر پیامبر بزرگ الهی دیگری بوده است که این موضوع نیز افتخاری کمیاب و عزیز الوجود برای یک زن محسوب می شود و از این حیث نیز حضرت میریام(س) شاخص و ممتاز است.

۵- همسر گرامی حضرت «کالِب بن یوفَنّا»(ع)

حضرت یعقوب(ع) به جز حضرت یوسف(ع)، یازده فرزند دیگر نیز داشتند. با حضور حضرت یوسف(ع) در «مصر» و کوچ خاندان ایشان به آن سرزمین، این دوازده فرزند که به بنی اسراییل (فرزندان حضرت یعقوب ع) معروف شدند در آن سرزمین سُکنی گزیدند و دوازده قبیله از نسل هر یک تشکیل شد. برای هر قبیله، نَقیب و سرپرستی بود که این امر سرپرستی و نِقابت در قبل و بعد از حضرت موسی(ع) نیز متداول و رایج بود.

از برخی از روایات تاریخ اسلام استفاده می شود که حضرت میریام(س) همسر حضرت یوشع بن نون(ع) نبوده بلکه همسر حضرت «کالِب بن یوفَنّا»(ع) یکی از نقیبان دوازده گانه بنی اسراییل بوده است.[۲۱] در قرآن کریم به داستان حضرت یوشع بن نون(ع) و همراهی حضرت کالب بن یوفنا(ع) با آن حضرت (ع) بدون ذکر مستقیم نام این دو بزرگوار در آیات شریف ۲۰-۲۶ سوره مبارک «مائِدَه» در جریان بحث ورود به «سرزمین مقدس» اشاره شده است.به خصوص آنکه خداوند متعال در آیه ۲۳  از این سوره، صفاتی ویژه از حضرات یوشع و کالب(ع) را یادآور شده که نشان از بزرگی مقام و علو درجات معنوی آن دو بزرگوار دارد:

«رَجُلانِ مِنَ الَّذِینَ یخَافُونَ أَنْعَمَ اللَّهُ عَلَیهِمَا ادْخُلُوا عَلَیهِمُ الْبَاب فَإِذَا دَخَلْتُمُوهُ فَإِنَّکُمْ غَلِبُونَ وَ عَلى اللَّهِ فَتَوَکلُوا إِن کُنتُم مُّؤْمِنِینَ»‏ (۲۳/ مائده)

(دو نفر از میان جمعیتى که ترس خدا در دل داشتند و خدا به آن دو نعمتی داده بود، روى به مردم کرده و گفتند: از مرز این سرزمین داخل شوید، و مطمئن باشید همین که از مرز گذشتید شما غالب خواهید شد، و اگر به راستى ایمان دارید، توکل و تکیه به خدا کنید!)

بر طبق نظر اغلب مفسران این دو نفری که در آیه مطرح شده اند، حضرات یوشع و کالب (ع) بوده اند که دو تن از نَقیبان و سرپرستان دوازده گانه بنی اسراییل محسوب می شدند که به شکلی از ماموران حضرت موسی(ع) در مسیر هدایت و از محافظان آیین توحیدی آن حضرت  بودند.

«طباطبایی»(ره) (م.۱۴۰۲ق.) در کتاب تفسیر خود موسوم به «میزان» با توجه به آیه شریفی که بیان شد و خداوند از عطا فرمودن نعمت به آن دو مرد(حضرات یوشع و کالب ع) یاد کرده است، چنین نوشته است:

«کلمه «نعمت» هر جا که در قرآن کریم و در عرف آن اطلاق شود منظور از آن «ولایت الهیه» است، پس این دو نفرى که خدا بر آنان اِنعام کرده بود دو تن از «اولیاء الله» بوده ‏اند.» [۲۲]

چه بسا حضرت کالب بن یوفنا(ع) نیز مانند حضرت یوشع بن نون(ع) از پیامبران الهی بوده ولی از نوع پیامبران تبلیغی و غیر اولوالعزم که در میان طایفه بنی اسراییل، آیین توحیدی حضرت موسی(ع) را تبلیغ و تاکید می کرده اند. به هر روی اگر آن دسته از روایت های تاریخی که حضرت میریام(س) را همسر گرامی حضرت «کالب بن یوفنا»(ع) می داند، صحت داشته باشند، ارزش و امتیاز ویژه ای برای حضرت میریام(س) تلقی می شود.

۶- همسر قارون

«نُوَیری» (م.۷۳۳ق.) دانشمند مصری در کتاب خود نوشته است:

(«قارون» از افراد تهیدست و فقیر بنی اسراییل بود آنگاه خدا به حضرت موسی(ع) وحی نمود که صندوق «تورات» را با طلا بپوشاند و این چنین به او «صنعت کیمیا» (تبدیل فلزات کم ارزش به طلا) را آموزش داد. سپس قارون به نزد ام کلثم خواهر حضرت موسی(ع) آمد که گفته شده همسر قارون بود و پرسید که موسی(ع) این طلا را از کجا می آورد؟ آن بانو گفت: خداوند متعال به حضرت موسی(ع) صنعت کیمیا را تعلیم نموده است سپس حضرت موسی(ع) نیز این صنعت را به «ام کُلثُم» (میریام) تعلیم نمود و آنگاه قارون [دانش کیمیا را] از او (میریام) آموخت.) [۲۳]

«صَفوری شافعی»(م.۸۹۴ق.) در کتاب خود موسوم به «نُزهَه المجالس» در این زمینه نوشته است:

(قارون «پسر عمه» و گفته شده «پسر خاله» حضرت موسی(ع) بود… حضرت موسی(ع)، یک سوم دانش کیمیا را به خواهرش که همسر قارون بود تعلیم نمود و این چنین بود که قارون (دانش و صنعت کیمیا) را از همسر خود آموزش دید.)

صفوری شافعی در ادامه گزارش از تاسف قارون بر فوت همسر خود که خواهر حضرت موسی(ع) بودند، یاد نموده ولی اسم خواهر حضرت موسی(ع) را به طور مستقیم بیان نکرده است. [۲۴]

پرسش هایی نیز در مبحث خواهر حضرت موسی(ع)  در این فرصت مطرح است:

آیا حضرت موسی(ع) تنها همان یک خواهر را داشته است؟آیا ممکن نیست خواهرانی غیر از حضرت میریام(س) نیز بوده اند که یکی از آن ها، همسر قارون بوده و خبر ازدواج حضرت میریام(س) با قارون صحیح نباشد؟

آیا در گزاره های تاریخی هر وقت ترکیب «خواهر موسی(ع)» (اُخت موسی (ع)) بیان می شود در کلام اطلاق وجود دارد یعنی فقط همان حضرت میریام(س) مد نظر تاریخ نگاران سلف بوده است؟

اما در مورد سئوال اخیر باید گفت که با توجه به قرینه هایی همچون متن کتاب «نُوَیری» که پیشتر بیان نمودیم، به احتمال بسیار در این گونه مواضع در متون کهن تاریخی، مقصود و غرض مولفان از خواهر حضرت موسی(ع)، همان حضرت میریام(س) است.

۷- همسر پیامبر اسلام(ص) در بهشت

در برخی روایت های «اهل سنت»، از قول پیامبر اکرم(ص)، نقل شده است که یکی از همسران آن حضرت(ص) در بهشت، حضرت میریام(س) خواهر گرامی حضرت موسی(ع) خواهد بود. [۲۵]

اگر چه این دست روایات در «صِحاح ششگانه» اهل سنت و همچنین «مُسند احمد بن حَنبَل» که پیش از صحاح شش گانه نگاشته و تدوین شده، نقل و ضبط نشده اند.

در آثار روایی شیعه نیز این روایت، نادر بوده و کمتر دیده شده است جز آنکه برای نمونه در کتاب «فقیه» اثر «شیخ صَدوق» (م.۳۸۱ق.) می توان نشان و ردی از آن پیدا کرد. [۲۶]

آنچه در اصل این حدیث است ازدواج پیامبر با برخی زنان نیکو کردار از امت های قبل مانند حضرت مریم(س) مادر گرانقدر حضرت عیسی(ع) و حضرت آسیه(س) همسر نیکو خصال فرعون مصر است که اولی هیچ شوهری نداشته و دومی نیز شوهری جهنمی داشته است که قاعدتا این دو بانو در بهشت بدون همسر خواهند بود. اما قرار دادن حضرت میریام(س) خواهر محتشم حضرت موسی(ع) در کنار این دو تن قابل تامل و تفکر است. زیرا اگر در واقع حضرت میریام(س) همسر گرامی حضرات یوشع یا کالب (ع) دو تن از پیامبران و وارستگان بنی اسراییل باشند این روایت نمی تواند روی در صواب داشته باشد.

اگر با توجه به برخی روایات اسلامی، آن بانوی محترم مادر حضرت یوشع(ع) نیز بوده، باز این روایت منسوب به پیامبر(ص) درست نیست زیرا وی مادر یکی از پیامبران بزرگ الهی بوده است و پیامبران در بهترین صُلب ها از نظر پدری و رَحِم ها از نظر مادری جای دارند لذا پدر ایشان حتی اگر ناشناخته هم باشد انسان صالحی بوده و همین شایستگی به تداوم زندگی او در بهشت با حضرت میریام(س) خواهد انجامید اما اگر حضرت میریام(س) بنا بر برخی نقل های معدود تاریخی همسر پسر عمه یا پسر خاله خود یعنی قارون همان شخصیت بدکردار و گنهکار قوم بنی اسراییل بوده است این دسته از احادیث که عمدتا در منابع و مراجع اهل سنت یافت می شوند، معنی و مفهوم پیدا می کنند زیرا شخصیت و شباهت خواهر حضرت موسی(ع) مانند حضرت آسیه(س) همسر فرعون است که هر دو بزرگوار، همسران بدکردار و منحرفی داشته اند که در بهشت موعود ایشان را به هیچ وجه همراهی نخواهند کرد.

  ۸- حضور در زمان ولادت حضرت زهرا(س)

یکی از کرامت های حضرت میریام(س) خواهر مکرم حضرت موسی(ع)، حضور ظاهری ولی معنوی در زمان زایمان پُر سُرور حضرت خدیجه (س) برترین همسر پیامبر اسلام(ص)، به جهت ولادت برترین بانوی عالم خلقت یعنی حضرت فاطمه زهرا(س) بوده است که آن بانوی متعالی به همراه دیگر زنان نیکو سرشت و برگزیده از بهشت برین بر بالین مبارک مادر اهل ایمان، حضرت خدیجه کبری(س) به اذن خداوند حاضر شدند و ایشان را در امر زایمان در زمانی که زنان طایفه «قُرَیش» به جهت مخالفت با ازدواج آن بانوی معزز با پیامبر(ص)، آن حضرت(س) را  یاری نکردند، حمایت و یاری معجز آسا نمودند.

این روایت شریف را محدثان بزرگ شیعه در آثار روایی خود نقل نموده اند به خصوص رئیس محدثان جناب «شیخ صدوق» (م.۳۸۱ق.) در کتاب های ارزشمند خود به نام های «فقیه» و «اَمالی» از قول امام صادق(ع) همین واقعیت را روایت نموده است. [۲۷] شایان ذکر است که کتاب «فقیه» از نظر منزلت و جایگاه یکی از چهار کتاب مرجع و برتر طایفه شیعه امامیه برای همه ادوار به شمار می رود.

پی نوشت

[۱] قاموس الکتاب المقدس،مجمع الکنائس الشرقیه، ص ۱۱۲۱، التفسیر الکاشف،ج۶،ص۵۱٫/[۲] تفسیر مقاتل بن سلیمان،ج۲،ص۴۸۹٫/[۳] حسن المحاضره فى أخبار مصر و القاهره، ج‏۱، ص ۵۲٫/[۴] تفسیر مقاتل بن سلیمان،ج۳ص۲۷٫/[۵] انوار التنزیل،ج۴،ص۲۷٫، روض الجنان،ج۱۳،ص ۳۵۰٫، البدایه و النهایه،ج۱،ص ۲۷۶ ./[۶] البدایه و النهایه،ج۱،ص ۲۷۶٫/[۷] الفقیه،ج۱،ص ۱۳۹٫/[۸] الامالی(للصدوق)،ص ۵۹۴ ./[۹] احقاق الحق،ج۱۰،ص ۱۴٫/[۱۰] نهایه الارب،ج۱۳،ص ۲۳۴٫/[۱۱] مجمع البیان،ج۱۰،ص۴۸۰،بحار الانوار،ج۱۳،ص۱۷٫/[۱۲] تفسیر نور الثقلین،ج۵،ص۳۷۷٫/[۱۳] الکشف و البیان،ج۹،ص ۳۵۲٫/[۱۴] مجمع البیان،ج۷،ص۳۸۰٫/[۱۵] العین،ج۵،ص۴۳۱، الصحاح ج ۵ ص ۲۰۲۵،المحکم و المحیط الاعظم،ج۷،ص۱۶۹٫ ،المخصص،ج۱ص۹۱،لسان العرب،ج۱۲،ص ۵۲۵، القاموس المحیط، ج‏۴، ص ۱۴۴،مجمع البحرین ج۶ص۱۵۹٫/[۱۶] موسوعه القرآن العظیم،ج۱،ص ۱۱۱۲٫/[۱۷] البدء و التاریخ،ج۳،ص ۹۷٫/[۱۸] الکامل،ج۱،ص ۲۰۰٫/[۱۹] البدایه و النهایه،ج۱،ص ۳۱۸٫/[۲۰] البدء و التاریخ،ج۳،ص ۹۶٫، بهجه النفوس،ج۱،ص ۳۳۰ و ج۲،ص ۸۸۹٫،الصراط المستقیم إلى مستحقی التقدیم، ج‏۳، ص۱۳۱ .، مجمع البحرین،ج۱،ص۴۳۶٫،نزهه المجالس،ج۱،ص ۲۳۸٫، السیره الحلبیه،ج۱،ص۵۳۸٫، نهر الذهب ج ۲ ص ۱۰۱٫ /[۲۱] البدایه و النهایه،ج۱،ص۳۱۸٫، البدء و التاریخ،ج۳،ص ۸۱٫، آثار البلاد و اخبار العباد،ص ۱۴۳٫، نهر الذهب ج ۲ ص ۱۰۱٫/[۲۲] المیزان،ج۵،ص۲۹۱٫/[۲۳] نهایه الارب فی فنون الادب،ج۱۳،ص۲۳۴٫/[۲۴] نزهه المجالس،ج۲،ص ۳۵۱-۳۵۲٫ ‏/[۲۵] اسد الغابه ، ج ۶،ص ۸۵، البدایه و النهایه،ج۲، ص ۶۲٫، تاریخ الیعقوبی،ج۲،ص۳۵٫،سبل الهدی،ج۱۲،ص ۴۶۹٫، المنتظم،ج ۳،ص ۱۹٫، اتحاف الوری، ج۱،ص۳۰۴٫، تاریخ اصبهان،ج۲،ص ۲۲۷٫، تاریخ مدینه دمشق،ج۷۰،ص ۱۱۸ و ۱۱۹٫، طبقات المحدثین باصبهان،ج۴،ص ۱۱۴٫، معرفه الصحابه،ج۵،ص ۱۴۸٫،تهذیب الاسماء و اللغات،ص۴۹۵٫،حیاه الحیوان الکبری،ج۲،ص۵۳۱٫،نزهه المجالس،ج۲،ص ۲۵۱٫/[۲۶] الفقیه،ج۱،ص ۱۳۹٫/[۲۷] الفقیه،ج۱، ص ۱۳۹٫،الامالی،ص ۵۹۳٫

انتهای پیام/

برچسب‌ها: , , , ,

مطالب مرتبط

نظر شما
نام :

ایمیل :

از درج کامنت های توهین آمیز معذوریم
متن کامنت :
 


شرکت قارچ یکتای سپاهان بزرگترین تولید کننده در صنعت قارچ ایران
شرکت قارچ یکتای سپاهان بزرگترین تولید کننده در صنعت قارچ ایران
موسسه انشا؛ مشاوره خانواده، مشاوره تحصیلی، طب اسلامی، تربیت فرزند 34468558
موسسه انشا؛ مشاوره خانواده، مشاوره تحصیلی، طب اسلامی، تربیت فرزند 34468558
شفاف (شبکه فعالان انقلابی فضای مجازی)
شفاف (شبکه فعالان انقلابی فضای مجازی)
به توان تشکیلات! (کتاب تقدیرشده منتقدین) 09132706715
به توان تشکیلات! (کتاب تقدیرشده منتقدین) 09132706715
پایگاه خبری رهیافته
پایگاه خبری رهیافته
اصفهان شرق
اصفهان شرق
تبلیغات در مردمی ترین سایت استان اصفهان؛ 09132706715
تبلیغات در مردمی ترین سایت استان اصفهان؛ 09132706715