سه شنبه ۲۶ شهریور ۱۳۹۸
اخبار اصفهان
سرتیتر اخبار
چاپ خبر
۱۵:۰۷ - ۱۳۹۸/۰۶/۱۶

نشریه مسجد امام علی(ع) اصفهان؛

صبر از دیدگاه قرآن/ به قلم شهید علی اکبر اژه ای

آنچه که از مفهوم کلی صبر به دست می آید در یک جمله عبارت است از: "مقاوم بودن و پرظرفیت و شکیبا بودن" و در این زمینه بررسی و شناخت ژرف جهان می تواند نقش سازنده ای برای انسان داشته باشد...

به گزارش ندای اصفهان، متن زیر که برای اولین بار در فضای مجازی منتشر می شود، نشریه مسجد امام علی(ع) اصفهان با عنوان «صبر از دیدگاه قرآن» است که در مبارزات منتهی به پیروزی انقلاب اسلامی به قلم شهید علی اکبر اژه ای نگارش شده است.

ندای اصفهان به علاقه مندان و پژوهشگران توصیه می کند سایر مطالب مرتبط با شهید علی اکبر اژه ای را از اینجا بخوانند.

***

«صبر از دیدگاه قرآن»

تنظیم از: علی اکبر اژیه

نشریه مسجد امام علی (ع)- اصفهان

انتشارات شفق- قم

بسم الله الرحمن الرحیم

الحمدلله رب العالمین و العاقبه للمتقین و الجنه للموحدین و النار للکافرین و الصلوه و السلام علی خیر الانبیاء و المرسلین و علی آله الطیبین الطاهرین.

کتاب صبر از دیدگاه قرآن که از نظر خوانندگان عزیز می گذرد بسیار عالی و شیوا با زبان علمی و در عین حال روان به رشته تحریر درآمده است، امید است با مطالعه آن در راه شناسایی هرچه بیشتر معارف اسلامی اقدام نمایند. جمادی الاولی ۱۳۹۶

علی محمد اژیه

***

به نام خدا

بررسی و کاوش در باب «صبر» برای هرکس که بخواهد به قرآن و اسلام آشناتر شده و از منابع اصیل اسلامی حقیقت را کشف کند فوق العاده لازم و ضروری است. به ویژه آنکه برداشت های بس گوناگونی از دیدگاه های متفاوت از این مسئله شده و گاهی آنچنان سیمای واقعی آن را پوشانده که کم و بیش کوچک ترین جلوه ای از حقیقت آن باقی نمانده است، این ضرورت را محسوس تر می کند به همین سبب است که تلاش می کنیم در این مقاله‌ی فشرده بررسی نسبتاً روشن و گویایی در باب صبر انجام داده و هرچه بیشتر خود را به سرچشمه زلال حقیقت نزدیک نمائیم، باشد که زمنیه ای جهت کاوش ژرف تر و همه جانبه تر برای علاقمندان گردد.

به طور کلی کلمه صبر در موارد مختلف به کار برده شده است، چنانچه راغب می گوید: صبر به معنی خودداری در تنگی و سختی است و نیز به معنی بازداشتن نفس از آنچه که عقل و دین آن را بازداشته است و نیز خودداری نفس در هنگام مصیبت که نقطه مقابل آن جزع است و درمورد جنگ به معنی کتمان که امساک در گفتن خوبی های افراد است آمده که در برابرش مذل به معنی بزرگی‌های افراد را بیان کردن قرار دارد (جنبه منفی صبر).

آنچه که از مفهوم کلی صبر به دست می آید در یک جمله عبارت است از: “مقاوم بودن و پرظرفیت و شکیبا بودن” و در این زمینه بررسی و شناخت ژرف جهان می تواند نقش سازنده ای برای انسان داشته باشد. اینک بیان مطلب:

صبر و تکامل: از جمله مسایل بسیار مهم و ارزنده ای که به ویژه در قرون اخیر توجه همه دانشمندان جهان شناس را به خود جلب کرده است تحول و تغییر تکاملی جهان است.(*)

(*پاورقی: یا به عبارت دیگر “حرکت تکاملی جهان” که در اینجا مقصود از حرکت همان تغییر است و این تغییر در صورتی است که هر تغییری را حرکت بدانیم.)

گرچه در طول قرون و اعصار گذشته مفهوم تحول تکاملی در جهان به ویژه در روی کره زمین کم و بیش مورد توجه برخی از دانشمندان به نام جهان بوده است و شما برای اطلاع بیشتر می توانید به آراء ابن سینا و دیگر دانشمندان سرشناس جهان مراجعه کنید.(*) ولی در قرون اخیر شاهد پرجنب و جوش‌ترین فعالیت های علمی جهت شناسائی همه جانبه این موضوع مهم و اساسی هستیم.

(*پاورقی: نظر متفکران اسلامی درباره طبیعت: از دکتر نصر.)

آنچه از قانون تکامل برای بحث ما ضروری است این است که طرحی کلی و سریع از این مساله در اختیار داشته باشیم تا بیشتر و ژرف تر بتوانیم از آن بهره گیری بنمائیم.

به طور کلی قانون به ما می گوید:

“تحولات جهان همواره از ساده به پیچیده در بستر زمان رخ داده است و به عبارت دیگر حالت تدریجی داشته است”.

سیمای جهان تقریباً در ده میلیارد سال پیش به شکل دیگری بود.(*) جز ذراتی پراکنده و بی شکل در تاریکی بی پایان چیز دیگری نبود. تنها شکلی که از ماده می توان در آن زمان تصور کرد ابر رقیق و غیر متراکمی از این ذرات است.

(*پاورقی: تعیین دقیق سال مذکور هنوز انجام نپذیرفته به همین سبب “تقریباً” بیان می شود.)

آهسته آهسته ذرات ماده در فضا به طرف هم رانده شدند و ابرهای فشرده تر و متراکم تر را به وجود آوردند. این حرکت از قانون جاذبه پیروی می کرد و کم کم ماده از حالت بی شکلی اولیه به در آمد و به سوی شکل پذیری حرکت کرد. این حرکت و تحول که همان سیر تکاملی ماده است میلیاردها سال طول کشید تا به پیدایش منظومه ها رسید. جهت تکاملی مذکور همان از سادگی به سوی پیچیدگی رفتن است.

به این ترتیب تغییر شکل ماده منجر به نظام تشکل درونی ماده گشت و هر دم این شکل پذیری پیچیده تر و پیچیده تر می گشت تا اینکه ابر نخستین جهان تطور یافت و جهان از حالت اولیه ای که داشت به درآمد. ماده بی شکل که زمانی در فضا پراکنده بود اینک در شکل ها و نظام های روز به روز پیچیده تر خود را نمایان تر می ساخت.

قسمت هایی از آن به صورت گرداب های گازی که کهکشان های مارپیچ از آن ساخته می شود و بخش های دیگری از آن به صورت کرات گازی ستارگان را به وجود آورد.

در تشکیل جهان به ساده ترین عنصر یعنی هیدرژن می رسیم. بخش هایی از ابر گازی شکل هیدرژن که در جهان پراکنده اند متراکم شده و منطقه غلیظ تری را به وجود می آورند، به تدریج توده پیوسته ای را تشکیل داده و بر اثر قوه جاذبه از اطراف خود جذب می کنند و با حرکت دائمی خویش بزرگ و بزرگ تر شده و با شدت بیشتری به خویش جذب می نمایند. این پیوستگی و تراکم ها و پیچیدگی ها پس از مدت های مدیدی ادامه می یابد و در میان هیجانات و حرکات پرشتاب و پیچیده نظم خاصی بپاشد و ماده متراکم مارپیچی در دل فضا معلق مانده که کهکشان زمین ماست.

پاره پاره شدن ابر نخستین با جریان مشابه کهکشان ما کهکشان های بی شمار عالم آفرینش را می‌سازد، و این جریان ادامه می یابد و در میان این حرکت پیچیده تکه ای از پاره های ابر جدا شده و کم کم پس از طی مراحلی به صورت ستاره در می آید.

در محاسبات علمی معلوم شده بعضی از ستارگان تازه سال هستند و این امر نشان می دهد که پیدایش و تکامل ستارگان هنوز هم ادامه دارد، و این مسئله امروز ثابت گردیده است، که هنوز هم مقدار فراوانی از مواد جهان به حالت ذرات بخاری شکل در فضا پراکنده اند و متراکم نشده اند که بعضی مواقع این مراکز گازی که گلبول نامیده می شود قابل رؤیت اند.(*)

(*پاورقی: کتاب “پیدایش و مرگ خورشید” اثر گاموف مفصلاً در این زمینه بحث کرده است.)

بر اثر تحولات درونی که در این توده های گازی شکل به یاری حرکات هسته ای به وجود آمده اند هیدروژن تبدیل به هلیوم شده و انرژی عظیمی را آزاد کرده است و این انرژی مهیب حرارت درونی را به چندین میلیون درجه رسانیده و خورشید ما در مرکز توده تراکم شکل گرفته است.(*)

(*پاورقی: درباره حقیقت ماده فعلاً بحث های علمی فراوانی در جریان است.)

اینک از لحاظ علمی ثابت شده است، که سنگ بنای اولیه جهان هیدروژن است(*) و از تراکم اتم ها و پیچیده تر شدن آن ها عناصر دیگر جهان به وجود آمده است به طوری که همه عناصر جهان که تاکنون می شناسیم، همگی در طول زمان پیدایش و تکامل جهان شکل گرفته و تکامل یافته اند، یعنی با گرفتن متوالی یک اتم هلیوم که وزن اتمی آن ۴ است عنصری به عنصر دیگر و پیچیده تر تبدیل می شود.

(*پاورقی: به کتاب های علمی از قبیل “پیدایش و مرگ خورشید” نوشته ژرژ گاموف و نیز “از کهکشان تا انسان” و کتاب های دیگری که در زمینه ستاره شناسی علمی بحث کرده اند مراجعه کنید.)

وقتی از تراکم ماده ای بین ستارگان و تبدیل واکنش هیدروژن به هلیوم، خورشید ما به وجود آمد بخش عظیمی از آن به صورت لفافه عظیمی گرداگرد مرکز به حرکت درآمد، که شاید صد برابر جرم کنونی همه سیارات بوده و این لفافه به سرعت سرسام آوری در حال گردش بود. ذرات و گازهای تراکم نیافته در اثر قانون گریز از مرکز باید ریشه اصلی سیارات منظومه ما را تشکیل داده باشند. (این تئوری جدیدترین نظریه علمی است که به وسیله واتیکسر بیان گردیده است).

بدین ترتیب جریان عظیم تکامل، ماده از حالت گازی و بی شکل به حالات گوناگونی درآورده و هر یک را در طول زمان در جهت مشخص خویش به حرکت در می آورد. کهکشان ها، ستارگان، سیارات و عناصر آن ها همگی محصول این جریانات شکل پذیری تکاملی ماده اند که هر یک حرکت خویش را ادامه می دهند، تو گوئی هدفی در کار است.

قرآن و جهان:

در اینجا لازم است اشاره شود، که قرآن درباره پیدایش تدریجی جهان صریحاً تاکید می کند، مثلاً:

«و لقد خلقنا السموات و الارض و ما بینهما فی سته ایام». (سوره ق، آیه ۳۸)

ما آسمان ها و زمین و آنچه در بین آن هاست را در شش روز آفریدیم.(*)

(*پاورقی: البته مقصود روز ۲۴ ساعتی نیست (دقت کنید) بلکه مقصود ۶ دوران است که روز را به بخشی از زمان (دوران) هم می گویند.)

از این آیه به دست می آید که جهان تطور و تحول اش در بستر زمان رخ داده است منتهی باید توجه داشت که هدفداری در جهان که اینک یک پدیده مسلم علمی است(*) فقط از طریق جهان بینی الهی قابل توجیه است، و قرآن همه تحولات جهان را هدفدار و حساب شده و بر روی نظام و نقشه می داند.

(*پاورقی: به کتاب “حیات و هدفداری” مراجعه شود.)

آیات قرآن در این زمینه زیاد است برای نمونه به یکی از آن ها استناد می جوئیم:

«و ما خلقنا السموات و الارض و مابینهما لاعبین».(*) (سوره دخان، آیه ۳۸)

آسمان ها و زمین و آنچه در بین آن هاست را بازیچه نیافریدیم.

(*پاورقی: و نیز آیات ۳ سوره احقاف، ۸۵ سوره حجر، و ۱۶ سوره انبیاء، ۱۷ سوره مؤمنون، و ۲۷ سوره ص و ۱۹۱ آل عمران و آیات دیگری در همین زمینه.)

به هر شکل جهان متحول و هدف دارد در طول زمان پیچیده تر و سازمان یافته تر می شود تا به منظومه شمسی که لازم است سیر بحث را از آن ادامه دهیم می رسد.

پس از جداشدن گازهای هیدروژن از فضای منظومه شمسی آنچه باقی می ماند اجرامی است که به علت سردی، نوری از خود پخش نمی کنند (سیارات).

عناصر اولیه زمین ما را نیز همانند خورشید که ریشه اش هیدروژن و هلیوم است تشکیل می دادند به اضافه مقدار زیادی از فلزات سیلیسیوم و اکسیدها که از ترکیب اکسیژن با دیگر عناصر به وجود آمده‌اند.

زمین ما نیز دوران هایی را پشت سر می گذارد که هر یک میلیون ها سال طول می کشد. در ابتدا حالت گازی داشته، سپس حالت مایعی پیدا می کند به طوری که مواد آن به راحتی جابه‌جا می شود و به همین سبب عناصر سنگین تر به سوی مرکز زمین جریان یافته و کم کم سطح زمین در طول هزاران سال سرد و جامد شده و ضخامت قابل توجهی پیدا می کند.

عمق جامد زمین تا ۴۰ کیلومتر است و زمین هرچه مسن تر می شود و بر اثر آن حوادث دیگری همراه با پیدایش کوه ها و قاره ها به وجود می آید جو اطراف زمین کم کم شکل می گیرد ولی مواد اصلی آن هنوز در درون زمین اند، مثلاً در آتمسفر زمین اکسیژن آزاد و ازت وجود نداشته، بلکه اکسیژن آزاد محصول فتوسنتز گیاهان سبز و خزه ها می باشد اما در آغاز در اثر تابش اشعه خورشید در طی میلیون ها سال اسید کربنیک به کربن و اکسیژن تجزیه شده و کربن به صورت ذخایر عظیم ذغالی تورب و نفت در آغوش زمین جای گرفته و اکسیژن آزاد در جو زمین قرار می گیرد.

آب بر اثر ترکیب اکسیژن های آزاد با هیدروژن موجود در جو زمین به وجود می آید، باران های ممتد و سنگین سال ها زمین را می شوید، و گودال ها و دریاها و اقیانوس ها را به وجود می آورد.(*)

(*پاورقی: به جهت آنکه ناچاریم به صورت بسیار فشرده مطرح کنیم کلیات تحولات جهان را مطرح ساخته از ریزه کاری هایش چشم پوشی می کنیم. علاقمندان به کتب علمی مربوط مراجعه کنند.)

پیدایش حیات بر روی کره زمین در جریان تحول جهان ماده به تکامل تدریجی زمین و پیدایش آب بر روی زمین منتهی می شود. به عبارت دیگر حیات پس از پیدایش آب بر روی کره زمین مطرح می‌شود، و این امری است که کوچک ترین تردیدی از دیدگاه علم درباره آن وجود ندارد.

قرآن و حیات

قرآن به این امر نیز اشاره می کند، که برای نمونه به آیه زیر دقت کنید:

«و جعلنا من الماء کل شییء حی» (سوره انبیاء آیه ۳۰)

آنچه را که تاکنون علم کنونی درباره حیات و تحولات آن بیان می دارد به طور کلی عبارت است از اینکه آب حلال موادی بود که قطره های باران از هوا به زمین آورده و به دریاها بردند. آب ها در جریان خویش سنگ های مسیر را متلاشی و نمک های آن را شسته و به دریاها بردند و آن ها مواد مرکب که از جمله کربن و نیتروژن دار نیز بود به وجود آمد و همین مواد بودند که مواد خام لازم جهت پیدایش حیات را به وجود آوردند.

البته ممکن است مقداری هیدروکربوزآمونیاک اتمسفر اولیه در هوا باقی مانده باشد، ولی جریان های طبیعی نیز در ساختن این دو ماده کمک کردند، یعنی اتم هیدروژن با نیروژن ترکیب و آمونیاک ساخته شد، و آمونیاک که افزایش یافت به وسیله باران ها به دریاها انتقال یافت از طرفی اشعه خورشید با اشعه ماوراء بنفش که همراه داشت اتم هایی از آن و هیدروکربور و آمونیاک جدا کرده، و با هم ترکیب کرد و اسید آمینه ساخت.(*)

(*پاورقی: تمام این فرایندها در آزمایشگاه علمی ذکر شده است.)

باز هم باران آن ها را به دریاها برده و دریاها پر از مواد آلی شد و کم کم در این مرحله ملکول های پیچیده تری به وجود آمدند. واکنش های اکسیداسیون و احیاء آلائیدها، الکل ها و اسیدهای آلی را به وجود آوردند، اتم های کربن تحت تأثیر قوه جاذبه و تراکم، موجودات به هم متصل شدند و پس از ترکیبات ویژه اتم های کربن و اکسیژن و نیتروژن و یک سری فعل و انفعالات جدید که بحثی طولانی دارد خوشه های کلوئیدی به نام کوآسروت به وجود آوردند.

با گذشت میلیون ها سال، نفوذ مواد آلی به درون کوآسروت ها شروع شد و پس از طی مراحل دیگر که صدها میلیون سال طول کشید سرانجام تا بدانجا پیش رفت که فرآیند بسیار پیچیده و شگرفی که حیات می نامیم به وجود آمد(*) که احتمالاً اولین آن ها باکتری ها و جلبک های آبی و سبز ساده بودند.

(*پاورقی: لازم به تذکر است که ماتریالیسم هرگز نمی تواند تحولات منظم و پیچیده جهان را با قانون تصادف و یا حرکت خود به خود ماده توجیه کند.)

فسیل شناسی به ما نشان می دهد که از پیدایش جلبک های اولیه بیش از ۲ میلیارد سال می‌گذرد و برای آنکه پایه های حیات تکوین یابند صدها هزار بلکه صدها میلیون سال سپری شده است یعنی نصف عمر حیات در کره زمین مصروف آن ها گردیده است. موجودات ابتدایی تک سلولی بودند و سلول سنگ بنای کلیه موجودات زنده است.(*)

(*پاورقی: مفصل این بحث ها را در کتاب های علمی مطالعه کنید از قبیل، حیات و منشأ آن از اوپارین و نیز کتاب حیات و هدفداری ترجمه دکتر شیبانی.)

چون قرار داریم فقط خط سیر کلی تکامل جهان را مطالعه کنیم بخش مربوط به تحولات تکاملی موجودات زنده را نیز به صورتی کلی و فشرده مورد بررسی قرار می دهیم.

قبلاً بیان داشتیم پس از آنکه ماده بی شکل  به صورت ماده متشکل و منظمی درآمد و اولین اتم جهان شکل پذیرفت در طول میلیاردها سال، کهکشان ها و سیارات و ستارگان و منظومه ها و بالاخره زمین به وجود آمدند و پس از طی میلیون ها سال اولین هسته حیات در روی کره زمین پدیدار گشت، و حرکت به سوی تکامل را ادامه داد.

این حرکت در دو جهت یکی گیاهان از باکتری ها، قارچ ها و سپس گیاهان تک لپه ای و بالاخره دولپه ای ادامه یافت و دیگری در جهت جانوران که در سلسله جانوران مهره دار یا استخوان دار به ترتیب ماهی ها، ذوحیاتین، خزندگان، پرندگان و پستانداران به وجود آمدند.

ساده ترین مهره داران تاریخشان طبق مطالعات زمین شناسی به ۴۵۰ میلیون سال قبل می رسد و سپس موجودات دیگری که از لحاظ تکامل در مراحل بعدی قرار دارند به وجود آمدند تا بالاخره پستانداران که از لحاظ تکامل در صدر همه جانوران قرار دارند به وجود می آیند.

و در پایان آخرین موجود بسیار پیچیده و عظیم و شگرفی که به اتفاق همه علمای جهان پیچیده ترین و شگرف ترین موجود جهان است یعنی «انسان» به وجود می آید(*) آنچه که برای ما در این بحث مهم است این است که مثلاً از پیدایش حیات نزدیک به ۲ میلیارد سل یا از پیدایش اولین مهره داران ۴۵۰ میلیون سال و بالاخره از پیدایش پستانداران نزدیک به ۵/۷ میلیون سال می گذرد و ما در می یابیم که:

تکامل موجودات از ماده بی شکل گرفته تا پیچیده ترین موجود به طور تدریجی از ساده به سوی پیچیده بوده است.

(*پاورقی: به کتاب های علمی مراجعه شود، لازم به ذکر است که فسیل های به دست آمده همگی نشان دهنده پیدایش جانوران در بستر زمان است.)

آثار تکامل

این تکامل تدریجی را در مورد خود انسان از پیدایش او تا کنون مورد مطالعه قرار دهید، در می یابید که انسان پس از عبور از مراحل پارینه سنگی، نوسنگی، آهن، مفرغ، عصر بخار و عصر ماشین و عصر اتم بالاخره به عصر فضا رسیده است و همه این مراحل در سیر تکاملی بوده و تدریجی به وجود آمده است.

نگاه کوتاهی به آثار کلی تکامل که می کنیم در می یابیم که:

۱- تحول و تکامل جهان از ساده به سوی پیچیده تدریجی بوده است.

۲- این تحولات هرچه پیچیده‌تر می شده سرعتش برای تکامل سریع‌تر می‌شده است. (*پاورقی: مراحل تکامل جهان و فواصل زمانی آن را در نظر گیرید.)

۳- در سیر این تحولات همه مشکلات و موانع راه در طول زمان برداشته شده و جهان بدون توجه به موانع تکامل(*) حرکت تکاملی حساب شده و منظم و جهتدار خویش را پیموده است تو گوئی همه جنب و جوش های جهان به سوی هدفی مشخص در حرکت است.(**)

(*پاورقی: قانون تصادف و قانون دوم ترمودینامیک یعنی انحطاط انرژی.)

(**پاورقی: به کتاب حیات و هدفداری مراجعه شود.)

با توجه به این آثار کلی می توانیم بگوئیم که قانون تکامل که زیربنای همه قوانین جهان است به ما می آموزد که «صبر» به مفهوم وسیع و گسترده اش یعنی پذیرش قانون تکامل. که در متن آن توجه به تدریج و عامل زمان نهفته است زیرا همه موانع در طول زمان عبور کرده و روز به روز پیچیده و پیچیده تر گردیده است.

صبر در ابعاد مختلف

برای اینکه بحث خود را تا حدودی روشن تر کنیم صبر را در برخی از ابعاد دیگر حیات انسانی مورد بررسی قرا می دهیم.

رشد: انسان به طور طبیعی برای تکامل جسمی و روانی اش باید از مراحل گوناگون در رحم مادر و بالاخره دوره کودکی و نوجوانی و جوانی عبور کند.

این مراحل هر کدام شرایط ویژه ای دارد که اگر به آن شرایط توجه نشود حیات انسان در معرض خطر قرار می گیرد.

قبول این شرایط و مقاومت در برابر ناراحتی های ناشی از آن ها است که پایه حرکات بعدی انسان در زندگی اش می گردد.

به طور کلی اگر بخواهیم برداشتی از حیات موجودات زنده بکنیم، در می یابیم که اصل حفظ حیات که حاکم بر همه جانداران است به تعبیری عبارت است از: “مجموعه ای از اعمال و حرکاتی که علیه مردن مقاومت می کنند”  این مقاومت یا به تعبیری تحمل شرایط جهت زیستن در همه جانداران به چشم می خورد(*) و در انسان که سردسته جانداران است با جلوه هایی انسانی خودنمائی می کند که به تعبیر دیگری می توان همه آن ها را صبر نامید.

(*پاورقی: تلاش جهت تهیه غذا، تهیه لانه، و امور دیگر همگی تجلی مقاومت موجود زنده در برابر مرگ است.)

زیرا انسان سردسته همه موجودات است فقط حیات مادی او مطرح نیست بلکه حیات انسانی ضروری ترین و اصیل ترین مسئله است و همه مکتب های(*) اومانیستی که در طول تاریخ به تعبیری شکل گرفته و عرضه شده اند به این موضوع اعتراف می کنند و حتی در مکتب های صددرصد مادی نیز می بینیم که اصل حفظ شرافت و آزادی انسانی را مقدم بر نان می دانند.

و این امر نشان می دهد که آن هایی که تلاش کرده اند برای انسان پایه ای مادی و اقتصادی طرح کنند، خود در برابر واقعیت ها تسلیم شده و حقیقت حیات انسانی آن ها را به خود جلب نموده است و ناچار به اعتراف شده اند که انسان حیاتش فقط مادی و حیوانی نیست بلکه انسانی و متعالی و دارای ارزش های اصیلی است و به وقول یکی از جامعه شناسان بزرگ همان ارزش هایی که ادیان راستین در طول تاریخ مدافع آن بوده‌اند و اینان خواستند، چون دین مدافع آن هاست آن ها را بکوبند خود ناچار شدند از آن ها دفاع کنند.(**)

(*پاورقی: “طبقه پرولتر که این پستی را نمی پذیرد به شجاعت احترام به خویش، غرور و استقلال طلبی خیلی بیشتر از نان نیازمند است” یکی از مکتب ها.)

(**پاورقی: که این امر خود بن بست عجیبی است که یک مادی در آن به دام خواهد افتاد.)

به هر شکل تحمل و مقاومت جهت حفظ و ادامه حیات انسانی از جمله ضروری ترین مسایل برای انسان است و این امر چیزی جز صبر نیست:

بازگردیم به تلاش های دیگر انسان در ابعاد حیات مادی و معنوی اش.

پدر و مادری که علاقمندند کودکی سالم و شاداب داشته باشند باید در برابر شرایط و عواملی که سلامتی کودک (جسمی/روانی) را به خطر می افکند به مقاومت برخیزند. محال است که پدر و مادر بدون توجه به این امر (صبر) بتوانند کودک خویش را از عوامل مرگ زا که دائماً او را تهدید می‌کند نجات بخشند.

جوانی که بخواهد در زندگی اش موفق شود بدون توجه به عامل صبر که ناشی از ایمان به زندگی است، نمی تواند کوچک ترین قدمی را بردارد. باید با توجه به عامل زمان و مخالفت با عوامل تنبلی زا و انحطا ط آور و مانع تکامل در زندگی(*) که هر دو تجلی صبراند حرکت کند و الا در جریان زندگی فرسوده، ناتوان و بالاخره در دام اوضاع جبری زمان افتاده و از گردونه حیات انسانی (که پایه‌اش براساس انتخابگری آگاهانه است) خارج می شود.

(*پاورقی: مفهوم زندگی با توجه به مکتبی که انسان برمی گزیند روشن تر می شود. مهم ترین بخش تلاش هر انسان آگاه را انتخاب یک جهان بینی اصیل و سازنده و مکتبی که بر آن پایه است تکیل می دهد.)

اگر بخواهد تحصیل کند، باید مشق ها، رنج ها و محدودیت های تحصیل کردن را بپذیرد که همگی با راحت طلبی انسان منافات دارد. درس خواندن گذشت می خواهد و گذشت نوعی صبر است.

انتخاب شغل نیز چنین است؛ عبور از فراز و نشیب های گوناگون لازم است تا کم کم انسان به شغل مورد نظر خویش برسد و بتواند خود استادکار شود. این تلاش ها و گذشت ها همگی لازمه‌ی انتخاب شغل است. (شغلی که براساس میزان های انسانی باشد طبیعتاً انتخاب و رسیدن به آن به مراتب مشکل تر از شغل بی ملاک و بدون توجه به ارزش ها است).

به تحقیقات علمی توجه می کنیم، هر تحقیق و بررسی علمی محال است بدون زحمت و گذشت زمان و طی کردن مراحل تکاملی آن به نتیجه برسد، سال های طولانی باید در آزمایشگاه های مختلف کار کند که بستگی به نوع تحقیق و موضوع تحقیق او دارد، محقق در تاریخ به سراغ مدارک تاریخی می رود (مدارک ادبی، هنری، اجتماعی، نظامات رهبری و غیره) و طبیعی‌دان به سراغ مواد معدنی و آزمایشگاه های شیمی روی می آورد و ریاضی‌دان به آزمایش و تمرین بر روی فرمول های ریاضی می پردازد، و نیز زیست شناس و روان شناس و جامعه شناس و مردم‌‎شناس و اقتصاددان و فیزیک دان و غیره همگی نسبت به نوع تحقیق خویش به آزمایش و تجربه می پردازند، تا اینکه به کشف قوانین موفق شوند و همه این تلاش ها اگر بدون تحمل و پذیرش سختی ها و ناراحتی های تحقیق باشد ممکن نیست ادامه یافته و نتیجه برسد.

آیا محقق می‌تواند بدون توجه به عامل زمان و رنج‌های تحقیق، عجولانه بررسی کرده و عجولانه قضاوت نموده و فرضیه و تئوری صادر کند و در عین حال این تئوری ها و تحقیقات درست و علمی از آب در بیاید.

شکست های پی در پی بشر و سرخوردگی او از اغلب و یا به تعبیری همه مکتب های به اصطلاح علمی و اجتماعی قرون اخیر همگی ناشی ار آن است که بنیان گذاران این مکاتب با قضاوت ها و تئوری سازی های عجولانه خود بشر را به پرتگاه سقوط کشانده اند.

(سقوط ارزش ها و آرمان های انسانی یا در لوای ماتریالیسم دیالکتیک و یا در لوای فرویدیسم و یا در لوای مکاتب مختلف دیگر)(*).

(*پاورقی: سیری کوتاه در نظرات و تئوری های عجولانه ای که به صورت مکاتب مختلف علمی و اجتماعی در قرون ۱۸ و ۱۹ و ۲۰ برای بشریت به ارمغان آورده شده نشان می دهد قضاوت ها و پی ریزی مکتب ها اگر عجولانه باشد چگونه آثار خطرناکی از خود باقی خواهد گذارد.)

چنانچه می بینیم یکی از آن ها پس از جنگ جهانی می گوید “که قبل از جنگ به غلط خیال می کردیم در سطح اخلاقی و معنوی بالاتری قرار دارند”(*) و دیگری پس از چندین سال متوالی که تئوری مراحل تحولات تاریخ را عرضه داشته بود و معتقد بود که تاریخ جبراً از این مراحل عبور می کند “ماتریالیسم تاریخی” پس از برخورد با نوشته هایی درباره آسیا ناگهان از شیوه‌ی تولید آسیایی نام می برد و به حذف دوره برده داری از جبر تاریخ اقدام می کند، مثل اینکه تاریخ منتظر است تا آن ها با قاطعیت دوره ای بر آن بیفزایند یا حذف کنند.

(*پاورقی: اندیشه های فروید ص ۱۱۷ نقل از جوان ج ۱ ص ۳۹۶٫ مطالعه این فصل از کتاب جوان و برخی از فصول که درباره شکست نظرات فروید است مفید به نظر می رسد. در ضمن مطالعه جلد ۲ جوان و نیز جلد ۱ و ۲ کودک نیز می تواند نکات ارزنده ای در اختیار خواننده قرار دهد.)

همه‌ی این امور نشان می دهد که کلی گفتن، عجولانه قضاوت کردن، سریع تئوری صادر کردن چه عواقب شومی برای مکتب ها و در نتیجه انسان ها دارد، بررسی عمیق و همه جانبه این مطلب یعنی نقش صبر در تکوین و تکمیل و توضیح پدیده های علمی و اجتماعی و تاریخی را به عهده علاقمندان گذارده، و امیدواریم با مطالعه این بُعد از ابعاد حرکات انسان که حاکم بر همه افکار، عقاید، اندیشه ها، مرام‌ها، نظریه ها، تئوری ها است یعنی قضاوت صبورانه یا عجولانه بیشتر مورد توجه قرار گیرد و نتایج ارزنده ای در بررسی های آن ها و در نتیجه در تکوین شخصیت آن ها به بار آورد.

به هر شکل در تعلیم و تربیت نیز این امر به چشم می خورد. بدون توجه به عامل گذشت از دیدگاه‌های مختلف (مالی، زمانی، جسمی، روانی) تعلیم و تربیت صحیح ممکن نیست. هر بار که بدون پذیرش قانون تدریج و مرحله ای بودن کارها و نیز بدون بررسی و تحمل ناروایی ها حرکتی و تحولی در نظام تربیتی در طول تاریخ به وجود آمده با شکست های بزرگی روبرو شده است.

تغییر انسان و بهبود وضع علمی و تربیتی او در مسیر صحیح بدون توجه به عامل شکیبایی محال است. نظام‌های تربیتی به طور کلی براساس تکامل تدریجی است که می تواند استوار بماند و الا اگر این امر زیربنایی مورد توجه قرار نگیرد و شرایط آماده نگردد و امکانات عمیقاً بررسی نشود و نیازهای اصیل و انسانی مورد توجه قرار نگیرد، توقع بازده اصولی و مثبت از تعلیم و تربیت داشتن بی جا و بی مورد است دوری از شتاب زدگی و یأس و ناامیدی جزو اساسی ترین اصول تعلیم و تربیت است.

در امر رهبری نیز چنین است، رهبری چه از لحاظ علمی و چه از لحاظ صنعتی، شغلی، تربیتی، اداری، تشکیلاتی، نظامی و بالاخره اجتماعی اگر براساس شتاب زدگی باشد اصولاً به نتیجه اساسی مقاومت و پیگیری و عدم شتاب زدگی در رهبری است و اگر شکست مطرح شود، یکی از عوامل اصلی اش شتاب زدگی و عجولانه بودن در امری است.

مثلاً در جنگ این نکته حیاتی است، اگر سربازان نتوانند شرایط سخت جنگ را تحمل کنند، اگرنخواهند زیر بار محدودیت ها و محرومیت های میدان جنگ بروند باید امید خود را از پیروزی  سلب کنند، شرط اساسی پیروزی جنگ صبر و تحمل آزارها و فشارهایی است که بر انسان وارد می‌شود و به طور کلی تحول اصولی نیازمند ایمان به آرمان و صبر در راه رسیدن به آن آرمان است.

اسلام که مکتب مترقی و پویا و پیشرو جهان است طبیعتاً به این عامل توجه فراوان دارد و آن را رمز حرکت تکاملی اجتماعات می داند به همین جهت صبر را در متن حرکت انسان قرار می دهد، زیرا انسان با هدف و مؤمن بدون صبر نمی تواند باشد، که صبر لازمه ایمان و هدفداری است و اسلام صبر را یکی از مترقی ترین اصول اجتماعی دانسته و مردم و جامعه را به صبر دعوت می کند و این امر برخلاف پندارهای بی پایه ای است، که طرفداران ماتریالیسم درباره مفهوم صبر از دیدگاه اسلام دارند.

اکنون که دریافتیم صبر یک پدیده ذهنی، خیالاتی، پوچ و ایدآلیستی و بی ربط به حیات نبوده بلکه از اصول مسلم حرکت تکاملی جهان است و در متن همه ی واقعیت های جهان (از ساده ترین شکل تا پیچیده ترین آن ها) خودنمایی می کند و در نتیجه یک پدیده صد در صد علمی و عینی است به بررسی فشرده‌ی برخی از ابعاد صبر از دیدگاه قرآن می پردازیم باشد، که سیمای روشنی در زمینه صبر در فرا روی خواننده قرار داده باشیم.

* انسان باید از جهان آفرینش درس صبر بیاموزد

نکاتی که درباره تحولات تدریجی و تکاملی جهان در پیش گفتیم و چهره صبر را در آن به خوبی مشاهده کردیم می تواند برای هر انسان مؤمنی سازندگی داشته باشد. پروردگار جهان که با اراده حکیمانه خویش جهان را به تدریج آفرید به پیامبرش امر می دهد، که با توجه به این امر (یعنی تحول تدریجی جهان) باید برداشت صبر از آن بنمایی (زیرا که صبر یک پدیده مسلم علمی در جهان آفرینش است).

«و َلَقَدْ خَلَقْنَا السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضَ وَمَا بَیْنَهُمَا فِی سِتَّهِ أَیَّامٍ وَمَا مَسَّنَا مِن لُّغُوبٍ، فَاصْبِرْ عَلَى مَا یَقُولُونَ» (سوره ق آیه ۳۸ و ۳۹).

ما آسمان ها و زمین و آنچه در بین آن ها است را در شش دوران آفریده و هیچ رنج و خستگی به ما نرسید، پس بر آنچه می گویند صبر و شکیبایی به خرج ده.

* صبر یکی از بزرگ ترین آثار ایمان است

چنانچه قبلاً اشاره شد، زندگی بدون صبر و شکیبایی امکان پذیر نیست، طبیعی است انسان مؤمن به جهان بینی الهی در همه ابعاد زندگی اش این امر را مورد توجه کامل قرار می دهد چون می داند تنها راه سعادت است.

«وَ الْعَصْرِ، إِنَّ الْإِنْسانَ لَفی‏ خُسْرٍ، اِلاَّ الَّذینَ آمَنُوا وَ عَمِلُوا الصَّالِحاتِ وَ تَواصَوْا بِالْحَقِّ وَ تَواصَوْا بِالصَّبْرِ.»

قسم به عصر که نوع انسان در زیان است مگر آن کسانی که ایمان آورده و عمل متناسب با شرایط انجام می دهند و یک دیگر را به حق و صبر سفارش می کنند.(*)

(*پاورقی: در زمینه صبر و عمل صالح به ج ۱۹ المیزان ص ۲۵۳ مراجعه کنید.)

«یا أَیُّهَا الَّذینَ آمَنُوا اصْبِرُوا وَ صابِرُوا وَ رابِطُوا وَ اتَّقُوا اللَّهَ» (آل عمران آیه ۲۰۰)

(ای اهل ایمان (در کار دین) صبور باشید و یکدیگر را به شکیبایی سفارش کنید و با هم پیوند برقرار سازید و تقوی پیشه کنید.)

در این آیه صبر فردی و اجتماعی همگام با پیوند براساس تقوی مورد توجه قرار گرفته است و روشن می سازد، صبر که از آثار مهم ایمان است هرگز محدود به فرد نبوده بلکه به عنوان مهم ترین عامل استقامت یک اجتماع در برابر مصایب و مشکلات مطرح می شود. اجتماع مؤمنی که میزان ارزش‌یابی انسان هایش و آزمایش انسان جهتدار و تلاشگرش در میدان عمل میزان صبری است که براساس ایمان و تقوی در برابر مصائب نشان می دهد.

«وَ لَنَبْلُوَنَّکُمْ بِشَیْ‏ءٍ مِنَ الْخَوْفِ وَ الْجُوعِ وَ نَقْصٍ مِنَ الْأَمْوالِ وَ الْأَنْفُسِ وَ الثَّمَراتِ وَ بَشِّرِ الصَّابِرینَ» (بقره آیه ۱۵۵)

(شما را از طریق خوف و گرسنگی و کمبود مالی و جانی و بهره های زندگی به آزمایش در می‌آوریم بر کسانی که (در میدان آزمایش و عمل) صبور و شکیبایند بشارت ده.)

پیداست وقتی مؤمن صبر کرده و تقوی پیشه ساخت در مسیر حرکتش آنچنان هوشیاری علمی و خدایی پیدا می کند، که دست باطل را می خواند و طرح های او را حنثی می کند و از اینکه به او (ایمان و هدف او) لطمه وارد آید مانع می شود.

«إِن تَصبِروا وَتَتَّقوا لا یَضُرُّکُم کَیدُهُم شَیئًا» (آل عمران آیه ۱۲۰)

(اگر صبر کرده و تقوی پیشه سازید مکر و حیله های آن ها به شما ضرری نخواهد رساند.)

آیاتی که مطرح کردیم به طور بسیار کلی مسئله صبر را در متن حرکت انسان قرار می دهد حرکتی بر اساس ایمان و اعتقاد به ایدئولوژی الهی که همه ابعاد حیات را فرا می گیرد.(*)

(*پاورقی: آیات ۱۳ تا ۱۷ آل عمران، ۱۷۶ بقره، ۳۴ احزاب، ۱۹ تا ۲۱ رعد، و ۴ تا ۱۱ دهر، ۸۰ عنکبوت و ۶۴ مریم مفهوم گسترده صبر را مورد توجه قرار می دهد.)

* از ارکان اصلی هر تحول بنیادی و اصولی صبر است

مطالعه عمیق تحولات اجتماعی که در طول تاریخ رخ داده است می تواند این موضوع را به اثبات رساند و قرآن درباره این موضوع می فرماید:

«وَ لَقَدْ أَرْسَلْنَا مُوسَى بِآیَاتِنَا أَنْ أَخْرِجْ قَوْمَکَ مِنَ الظُّلُمَاتِ إِلَى النُّورِ وَ ذَکِّرْهُمْ بِأَیَّامِ اللَّهِ إِنَّ فِی ذَلِکَ لَآیَاتٍ لِکُلِّ صَبَّارٍ شَکُورٍ» (ابراهیم آیه ۵)

(موسی را با آیات و نشانه های خود (تورات و معجزات) فرستادیم و به او فرمان دادیم که قوم خود را از ظلمات (جهل و ضعف و فقر…) بیرون آر و به نور (هدایت و شرافت و تکامل انسانی) دعوت کن و آن ها را به یاد روزهای خدا (روزهایی که این تلاش پیگیر جریان داشت) انداخته که این یادآوری (درس از تاریخ گرفتن) برای هر شخصی که صبور و شکرگزار است راهنماها و نشانه هایی دربردارد.)

روشن می شود که چرا قرآن درس از تاریخ را برای صابران بیان می کند زیرا آن تحول بر اساس صبر بوده و به نتیجه رسیده است، در آیه دیگری آمده است:

«… وَ کَأَیِّنْ مِنْ نَبِیٍّ قَاتَلَ مَعَهُ رِبِّیُّونَ کَثِیرٌ فَمَا وَهَنُوا لِمَا أَصَابَهُمْ فِی سَبِیلِ اللَّهِ وَمَا ضَعُفُوا وَمَا اسْتَکَانُوا وَاللَّهُ یُحِبُّ الصَّابِرِینَ» (آیات ۱۴۱ تا ۱۴۶ آل عمران)

(چه بسیار پیامبرانی که خداپرستان زیادی در رکاب آن ها کارزار کردند و در برابر ناکامی ها و مصائبی که در راه خدا به آنان رسید سستی نکردند، ناتوان نشده و تن به زبونی ندادند و خدا مردم صابر (شکیبا) را دوست می دارد.)

* از مهم ترین شرایط پیشوایی و رهبری صبر است

رهبری امت در مسیر خدایی امری است که لازمه اش صبر است و به همین سبب قرآن خطاب به پیامبر می فرماید:

«فَاصْبِرْ کَمَا صَبَرَ أُولُو الْعَزْمِ مِنَ الرُّسُلِ» (احقاف آیه ۳۵)

(صبر و شکیبایی به خرج ده چنانچه پیامبران بزرگ چنین کردند)

«وَ جَعَلْنا مِنْهُمْ أَئِمَّهً یَهْدُونَ بِأَمْرِنا لَمَّا صَبَرُوا» (سجده آیه ۲۴)

«به جهت شکیبایی که به خرج دادند آن ها را پیشوا ساختیم که مردم را براساس امر ما هدایت می‌نمودند.»

* توجه کامل به عامل زمان و پرهیز از شتاب‌زدگی از خصوصیات صبر است

عجله و شتاب زدگی همواره اثرات سوئی به بار می آورد و ما در این زمینه در پهنه تاریخ نمونه های فراوانی از این آثار که همگی یأس، نومیدی و پشیمانی و ضرر و زیان بوده است، را مشاهده می کنیم، به همین جهت قرآن به پیامبر فرمان صبر می دهد تا به پیروزی که نتیجه صبر است نائل آید.

«واصبر انّ وعد الله حق» (روم آیه ۳۰)

و نیز در داستان حضرت موسی و هم سفرش بارها تکیه شده.

«ذلک تأویل ما لم تستطع علیه صبرا» (آیات ۶۷ و ۶۸ و ۷۲ و ۷۵ و ۸۲ کهف)

(این حقیقت آن چیزی است که بر آن صبر نکردی.)

که از داستان مذکور بر می آید اگر موسی صبر می کرد اسرار بیشتری برایش کشف شده و حقایق بیشتری می آموخت ولی کم شکیبایی او در این مسیر مانع نتیجه‌گیری نهائی شد و این امر در همه ابعاد زندگی مشاهده می شود اگر انسان شتاب‌زدگی به خرج دهد بسا موارد زیادی است که می تواند به آن دست یابد ولی از دست می دهد و درنتیجه نا امید و مأیوس.

* صبر عامل افزایش برد نیروها است

تاریخ، به ویژه تاریخ زندگی پیامبر نشان دهنده این امر است که بسا تعداد کم بر تعداد زیاد غلبه کرده‌اند و این امر جز بر اثر صبر و شکیبایی که به خرج داده اند نیست.

«کم من فئه قلیله غلبت فئه کثیره باذن الله و الله مع الصابرین» (بقره آیه ۲۴۹)

چه بسیار شده که به یاری و کمک خدا گروهی اندک به تعدادی زیاد پیروز شده اند، خدا یار و معین صبرکنندگان است.

* از آثار صبر، تقوی و توکل و ورع و صفات برجسته دیگر است

انسانی صبور است که قوانین خداوندی را به کار می بندد و در نتیجه با تقوی می شود. تقوی به مفهوم وسیع آن که همه ابعاد زندگی را فرا می گیرد، (از اندیشه تا عمل، از برداشت تا کاربرد).

انسانی که در برابر قوانین و اصول اساسی زندگی که باید به کار بندد صبور نبوده همواره از دارا شدن صفات برجسته‌ی انسانی دور خواهد بود. آری انسان صبور است که می تواند با تقوی و با توکل… شود و انسان عجول است که هر قدمش مصیبت بار می آورد، از سخن گفتن و نظریه دادنش تا عمل کردن و کار کردنش.

«إِنْ تَصْبِرُوا وَ تَتَّقُوا فَإِنَّ ذلِکَ مِنْ عَزْمِ الْأُمُورِ». (آل عمران آیه ۱۸۶)

(اگر صبر کرده و تقوی پیشه سازید، (بدانید که) این دو امر از اصول حیاتی کارهای اساسی و مهم است.)

«الَّذِینَ صَبَرُوا وَ عَلى‌ رَبِّهِمْ یَتَوَکَّلُونَ» (نحل آیه ۴۲)

(کسانی که صبر کرده و بر خدای خویش توکل و تکیه می کنند.)

رابطه بین صبر و صفات ارزنده و برجسته ای از قبیل تقوی و توکل رابطه متقابل است، بدین معنی که صبر هم بدون آن ها هیچ اثر و ارزشی ندارد و عملاً غیراصولی و منحط و مضر می شود و این امر کاملاً از آیات بالا به دست می آید که صبر منهای تقوی یا توکل ارزش ندارد و تقوی و توکل را فقط انسان صبور می تواند داشته باشد. خلاصه این دو بعد از یک دیگر جدا نشدنی است.

* صبر در برابر تمایلات نفسانی

سرکشی خواسته های نفسانی و غرایز است که انسان را از جاده حق منحرف می کند و گام های استوار او را سست می گرداند. یوسف سمبل بزرگی است در تاریخ که قرآن درباره صبر شگفت انگیز او در برابر خواهش زلیخا سخن به میان می آورد.

«إِنَّهُ مَنْ یَتَّقِ وَ یَصْبِرْ فَإِنَّ اللَّهَ لا یُضیعُ أَجْرَ الْمُحْسِنینَ.» (یوسف آیه ۹۰)

هر کسی که تقوی پیشه کرده و صبر کند خداوند پاداش نیکوکاران را ضایع نمی کند. (صبر و تقوی عامل موفقیت یوسف گشت).

خودسازی و کنترل تمایلات مختلف (خوردن، آشامیدن، شهوترانی کردن و…) از آثار مهم روزه است و به همین سبب در قرآن روزه گاهی به نام صبر آمده است.

«استعینوا بالصبر و الصلوه» (بقره ۴۵) از صبر (روزه) و نماز یاری طلبید.

* صبر وسیله آگاهی و شناخت جهان

همه تلاش های علمی که به نتیجه می رسد باید بر اساس صبر و شکیبایی باشد.

اساس تحولات علمی امروزه به ویژه تحولی که در مبانی آن رخ داده همگی ناشی از شیوه ای است که اروپای بعد از رنسانس در جهت شناسایی های علمی اتخاذ کرد. کانت پیش قراول این حرکت بود و در راه مشاهده و تجربه برای شناخت طبیعت قدم برداشت(*) و این امر یعنی پیگیری در مشاهده و تجربه همگی بر اساس صبر و شکیبایی امکان پذیر است تا به نتیجه برسد و خود نشان دهنده ضرورت و نقش صبر در جهت شناخت جهان است.

(*پاورقی: پیش‌قراولان اصلی این حرکت را دانشمندان و متفکرین اسلامی (رازی ها، ابن سیناها، بیرونی ها) تشکیل می دهند ولی در تمدن فعلی اروپا کانت و امثال او پیشتاز بودند (به کتب مهم درباره تمدن اسلامی مراجعه شود).)

قرآن از ۱۳ قرن قبل درباره مشاهده و تجربه مستقیم به طرق مختلف (توجه به طبیعت، آسمان ها، زمین، حیوانات، زندگی، تاریخ، همه و همه) انسان را تشویق می کند و معمولا برای شناخت و ایمان به خداوند همین شیوه را پیشنهاد می نماید.

در چهار مورد قرآن کلمه صبّار (بسیار شکیبا) را به کار برده و در هر چهار مورد بعنوان عامل شناسایی آثار خداوند و کشف اسرار جهان قلمداد گردیده است.

«إِنَّ فِی ذَلِکَ لَآیَاتٍ لِکُلِّ صَبَّارٍ شَکُورٍ» (آیات ۵ سوره ابراهیم و ۳۱ لقمان، ۱۹ سبأ و ۳۳ شوری)

بدرستی که در این موضوع (که در آیات قبل آمده) نشانه هایی برای هر بسیار پر ظرف و شکرگزاری است.

دقت در مفهوم کلمه آیه یعنی نشانه و دلیل و راهنما می‌رساند که مقصود قرآن چیست بویژه آنکه در آیات دیگر بجای کلمه صبّار شکور (اولی الالباب) آمده یعنی خردمندان و از اینجا روشن می شود، که رابطه سه گانه ای بین آثار خدا و علم و صبر است.

بررسی هر یک از آیات مذکور و نیز آیات دیگری که درباره صبر آمده است، می تواند نکات بسیار ارزنده ای را در زمینه ی صبر و نقش آن در زندگی در اختیار علاقمندان قرار دهد.

به امید آنکه با توجه به بررسی بسیار فشرده و کوتاهی که در زمینه صبر به عمل آوردیم سیمای نسبتاً روشن و گویایی از صبر قرآنی را طرح کرده باشیم، صبری که در متن جهان است و یک پدیده صد درصد عینی و علمی است و لازمه هر زندگی با ایمان و هدف است.

برای آنکه گسترده تر و ژرف تر به مفهوم صبر آشنا شویم لازم است به کتاب بسیار عمیق و ارزنده‌ی «گفتاری در باب صبر» نوشته آقای خامنه ای مراجعه کنید، باشد که بر بینش اسلامی شما بیفزاید.(*)

(*پاورقی: برخی از کتاب‌هایی که در پاورقی ها آمده است باید به دیدی که نویسنده داشته است نیز توجه کامل شود؛ ازجمله کتاب «حیات، طبیعت و منشأ آن نوشته اوپارین، زیرا نویسنده این کتاب همه حقایق علمی را توجیه مادی نموده است با اینکه از دید مادی چنانچه بارها در متن اشاره کرده ایم محال است جهان و حرکت تکاملی آن را توجیه کنیم و شما می توانید برای رفع این نقیصه به برخی از کتب مهم علمی و عمیق از قبیل «حیات و هدفداری» ترجمه دکتر شیبانی و «راز آفرینش انسان» نوشته کرسی مورسین و نیز کتب عمیق ایدئولوژیکی که نقاط مبهم و تاریک دید مادی را مطرح می کنند مراجعه کنید.)

انتهای پیام/

برچسب‌ها: , , , , ,

مطالب مرتبط

نظر شما
نام :

ایمیل :

از درج کامنت های توهین آمیز معذوریم
متن کامنت :
 


شفاف (شبکه فعالان انقلابی فضای مجازی)
شفاف (شبکه فعالان انقلابی فضای مجازی)
به توان تشکیلات! (کتاب تقدیرشده منتقدین) 09132706715
به توان تشکیلات! (کتاب تقدیرشده منتقدین) 09132706715
پایگاه خبری رهیافته
پایگاه خبری رهیافته
تبلیغات در مردمی ترین سایت استان اصفهان؛ 09132706715
تبلیغات در مردمی ترین سایت استان اصفهان؛ 09132706715
اصفهان شرق
اصفهان شرق
وعده صادق
وعده صادق